განათლების უპირატესობა

(გამოხმაურება სახალხო დამცველის 2012 წლის ანგარიშზე)

ავტორი: არჩილ მეტრეველი

საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველის 2012 წლის ანგარიშის მიხედვით ქვეყანაში რელიგიური ნიშნით ძალადობამ წინა წლებთან შედარებით იკლო, მაგრამ ქსენოფობიური დამოკიდებულება და რელიგიური შეუწყნარებლობა კვლავ მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება. ანგარიშში აღწერილი ორი ინციდენტი, რომელიც 2012 წელს სოფ. ნიგვზიანსა და სოფ. წინწყაროში მოხდა, არსებითად წარმოადენს პრობლემის პრაქტიკულ გამოხატულებას და საკითხის ირგვლივ მსჯელობაც სწორედ ამ ორი ინციდენტის ანალიზის სახითაა გადმოცემული. დაპირისპირების ფაქტების აღწერისას ძირითადი ადგილი დათმობილი აქვს პრობლემის მოგვარებაში სახელმწიფოს მონაწილეობის წილისა და ფორმის კრიტიკას, თავად დაპირისპირების საფუძველსა და შინაარსზე კი ნაკლებადაა საუბარი.

სახალხო დამცველის ოფისი სახელმწიფოს ჩართულობას პრობლემის მოგვარებაში შემდეგნაირად აფასებს:

ამ ქმედებას სამართალდამცველების მხრიდან ადეკვატური რეაგირება არ მოჰყოლია. კერძოდ, მათ ვერ უზრუნველყვეს მლოცველთათვის გადასაადგილებლად დერეფნის გაკეთება და აღნიშნული ფაქტების ადგილზე აღკვეთა. ასევე, მიუხედავად იმისა, რომ ადგილობრივმა პოლიციამ დაკითხა 10-მდე სოფლის მცხოვრები, არ მომხდარა უკანონო ქმედებებში მონაწილე პირების დასჯა.

(…) ამ ინციდენტთან დაკავშირებით, ზოგიერთი სახელმწიფო უწყების წარმომადგენლების მხრიდან განცხადებები გაკეთდა იმის თაობაზე, რომ ორივე მხარის ინტერესები დაცული და გათვალისწინებული უნდა ყოფილიყო და, რომ ჯერ ეკლესიებს, ანუ საპატრიარქოსა და მეჩეთის წარმომადგენლებს უნდა მისცემოდათ ურთიერთმორიგების საშუალება და მხოლოდ ამის შემდეგ ჩაერეოდნენ პროცესში სამართალდამცველი ორგანოები.

სახელმწიფო უწყებების წარმომადგენელთა ამგვარი დამოკიდებულება შეიძლება შეფასდეს როგორც კანონით დაკისრებული ვალდებულების შესრულებისგან გარკვეულწილად თავის არიდებად. მკაფიო სამართლებრივი რეაგირების ნაცვლად, მათ რელიგიურ უმცირესობასა და უმრავლეოსობას შორის მოლაპარაკებისთვის ხელშეწყობა არჩიეს.

საბოლოო ჯამში კი, გარკვეულწილად, სწორედ სამართალდამცველებისა და ხელისუფლების წარმომადგენლების არაადეკვატური რეაგირება გახდა თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფ. წინწყაროში ანალოგიური პრობლემის წარმოშობის მიზეზი.“(საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში. 2012. გვ: 521-522).

ცხადია, მოწოდება, რომ სახელმწიფომ უნდა შეასრულოს საკუთარი პოზიტიური ვალდებულებები რელიგიის თავისუფლების დასაცავად, სამართლიანია. შესაბამისად, სამართლიანია კრიტიკაც, როდესაც ეს ვალდებულებები არ სრულდება. თუმცა, პრობლემა მაინც რჩება და ეს პრობლემა, უმეტეს წილად, „პოზიტიური ვალდებულებების“ შინაარსის გაგებასთან მიმართებაში უფრო დგას, ვიდრე დილემასთან – უნდა შეასრულოს თუ არა სახელმწიფომ საკუთარი ვალდებულებები.

თუ ანგარიშის ტექსტს გავყვებით, უთუოდ იმ დასკვნამდე მივალთ, რომ სახალხო დამცველის ოფისი, რელიგიურ დაპირისპირებებში მხოლოდ კრიმინალურ ნიშნებსა და მოტივებს ხედავს და ამ პრობლემის მოგვარების ერთადერთ საშუალებად სამართალდამცავი ორგანოების გააქტიურება მიაჩნია. ტექსტში მრავლადაა შემდეგი შინაარსის ფრაზები: სამართალდამცველების მხრიდან ადეკვატური რეაგირება არ მოჰყოლია“; „[სამართალმდამცველებმა] ვერ უზრუნველყვეს მლოცველთათვის გადასაადგილებლად დერეფნის გაკეთება და აღნიშნული ფაქტების ადგილზე აღკვეთა“; „სამართალდამცველებისა და ხელისუფლების წარმომადგენლების არაადეკვატური რეაგირებადა ა.შ. მსგავსი შეფასებები, რომ მხოლოდ ფაქტების აღწერა არ არის (ეს ციტატები ინციდენტების აღწერის ნაწილიდანაა აღებული) და მთლიანად პრობლემისადმი დამოკიდებულებას გადმოგვცემს, ამას მოწმობს ანგარიშის სარეკომენდაციო ნაწილიც, სადაც სამართალდამცავთა გააქტიურება  ქსენოფობიისა და რელიგიური შეუწყნარებლობის, როგორც პრობლემის გადაწყვეტის უმთავრეს გასაღებადაა შემოთავაზებული. რელიგიის თავისუფლებისა და ტოლერანტული გარემოს უზრუნველყოფისთვის შემუშავებული რეკომენდაციებიდან პირველის ადრესატი საქართველოს იუსტიციის სამინისტროა:

საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს

დასრულდეს 2009-2012 წლებში დაწყებული და გაჭიანურებული გამოძიებები, რომლებიც პირთა მიმართ რელიგიის თავისუფლების შეზღუდვისა და რელიგიურ ნიადაგზე დისკრიმინაციის ნიშნების შემცველი მოპყრობის ფაქტებს უკავშირდება.

მოხდეს რელიგიური შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილი თითოეული დანაშაულის სწორი კვალიფიკაცია, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამისი მუხლების მიხედვით.(საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში. 2012. გვ: 529).

აუცილებელია დაფიქსირდეს, რომ ამ გამოხმაურების მიზანი არ არის იმის უარყოფა, რომ ანგარიშში აღწერილი მოვლენები რეალურად შეიცავს კრიმინალის ნიშნებს, ან რომ რელიგიური ნიშნით ჩადენილი დანაშაული არ უნდა იქნეს დასჯილი და ამ მხრივ სამართალდამცავი ორგანოების პასიურობა ან, თუ გნებავთ, არაადეკვატურობა არ უნდა გაკრიტიკდეს. საკითხის ამგვარი გააზრებისას, შეუძლებელია დემოკრატიულ და სამართლებრივ სახელმწიფოში განსხვავებული მიდგომა არსებობდეს. თუმცა, პრობლემის მხოლოდ კრიმინალურ ჭრილში მოქცევა და მისი გადაწყვეტის უპირველეს და საკმარის საშუალებად დამნაშავეთა მიმართ სადამსჯელო ღონისძიებების გატარება ნამდვილად გასაკრიტიკებელია.

სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობა, რომ განსხვავებული რელიგიური მრწამსის მქონე ჯგუფებს შორის დაპირისპირებისა და ძალადობის, როგორც სოციალური მოვლენის, აღმომფხვრისთვის საკმარისი საშუალება არ არის და, რომ მას მხოლოდ შეკავების ეფექტი აქვს, ამაში სამართლებრივი ან ფილოსოფიური მსჯელობის გარეშეც ადვილად დავრწმუნდებით, თუკი საქართველოში რელიგიური ურთიერთობების ისტორიას დავაკვირდებით. ე.წ. „გლდანის ეპარქიის“ მიმართ გატარებული სისხლის სამართლებრივი ღონისძიებები, რომელიც მოიცავდა, მათ შორის, რელიგიური გაერთიანების საკულტო ნაგებობის სამართალდამცავი ორგანოების მიერ შტურმით აღებას, სასულიერო პირებისა და მორწმუნე მრევლის დაკავებასა და წინააღმდეგობის გამწევი ნაწილის მიმართ ფიზიკურ ძალადობას, ძნელად თუ შეიძლება შეფასდეს, როგორც დაპირისპირებულ რელიგიური ჯგუფებს შორის მშვიდობიანი თანაცხოვრებისთვის ხელშეწყობა. ამ შემთხვევაში, მნიშვნელობა არ აქვს სახელმწიფოს მხრიდან გატარებული ღონისძიებები რამდენად ადეკვატური იყო, თუმცა, ეს თავისთავად ძალიან მნიშვნელოვანია, არამედ უნდა გავაანალიზოთ გამოიღო თუ არა ამ ღონისძიებამ დადებითი შედეგი ან, უკეთ რომ ვთქვათ, რამდენად დადებითი შედეგი გამოიღო სახელმწიფოს მხრიდან ამ აქტივობამ.

არ უნდა უარვყოთ, რომ ე.წ. „გლდანის ეპარქიის“ სასულიერო და საერო პირების მიმართ გატარებულმა სადამსჯელო ღონისძიებებმა რეალურად აღმოფხვრა ამ რელიგიური ჯგუფის მხრიდან ძალადობა, როგორც პრაქტიკა, მაგრამ ისიც უნდა ვაღიაროთ, რომ ამით არ შემცირებულა შეუწყნარებლობა, როგორც განწყობა. შესაბამისად, მიღწეული შედეგი არ შეიძლება შეფასდეს, როგორც სასურველი, რადგან ლიბერალური დემოკრატიის საზოგადოების მიზანს უნდა წარმოადგენდეს რელიგიურ ჯგუფებს შორის ტოლერანტული და სოლიდარული დამოკიდებულების დამკვიდრება და არა დროებითი, სასჯელის შიშზე დამყარებული, თავშეკავება, რომელიც შესაძლებლობის მოლოდინში მყოფი, არა თუ იცლება ძალადობისა და დაპირისპირების სულისკვეთებისგან, არამედ, „ბრძოლისთვის“ მზადყოფნის პასიურ მდგომარეობაშია გადასული. ეს პრობლემის გადაწყვეტის გადავადებაა და არა პრობლემის გადაწყვეტა.

ამგვარად, რელიგიური შეუწყნარებლობისა და ქსენოფობიის გააზრება, როგორც მხოლოდ კრიმინალისა და არა როგორც რთული სოციალური მოვლენისა, რომელიც მთელ რიგ მენტალურ და შემეცნებით შრეებს მოიცავს, მართებული ვერ იქნება, რადგან ნებისმიერი დანაშაული ყოველთვის არის გარეგანი შედეგი, რაღაც უფრო მნიშვნელოვანი შინაგანი არსისა. შესაბამისად, სახელმწიფო ადეკვატური უნდა იყოს რელიგიური ნიშნით ჩადენილი სამართალდარღვევების მიმართ, რაც თავისთავად გულისხმობს ადეკვატურობას სამართალდამრღვევთა პასუხისმგებლობის ნაწილშიც, მაგრამ პრობლემები რელიგიურ ურთიერთობებში არ უნდა იქნას დაყვანილი მხოლოდ დანაშაულამდე და სასჯელამდე.

მიუხედავად იმისა, რომ ანგარიშის ტექსტი, როგორც რელიგიური ნიშნით დაპირისპირებების აღწერისას, ასევე რეკომენდაციების განსაზღვრისას, სახელმწიფოს მიერ საკუთარი პოზიტიური ვალდებულებების შესრულებისკენ მოწოდების ტონითაა შედგენილი, უნდა ითქვას, რომ დამნაშავის დასჯა, დისკრიმინაციის აღმოფხვრა და მსგავსი ქმედებები, ნაკლებად თავსდება სახელმწიფოს პოზიტიურ ვალდებულებებში. ამ შემთხვევაში, გაუმართლებელი გადახვევა იქნებოდა ფართო მსჯელობა იმაზე თუ რას გულისხმობს სამართლის მეცნიერება პოზიტიურ თუ ნეგატიურ სამართებრივ კატეგორიებში, ამიტომ მოკლედ ვიტყვით, რომ აკრძალვა ან დასჯა თავისი არსით უფრო ნეგატიური კატეგორიაა, ვიდრე პოზიტიური. ხოლო რაც შეეხება, სახელმწიფოს რეალურ პოზიტიურ ვალდებულებებს რელიგიის თავისუფლების დამკვიდრების უზრუნველყოფაში, ერთ-ერთი ასეთი ვალდებულება, უდავოდ არის განსხვავებულ რელიგიურ ჯგუფებს შორის ურთიერთგაგების, ტოლერანტობისა და მეგობრობული დამოკიდებულების დამყარება და განვითარება. ამ მიზნის მიღწევის საშუალებას კი, უპირველეს ყოვლისა, განათლება წარმოადგენს.

განათლებას მრავალფეროვან საზოგადოებაში ურთიერთაღიარებაზე დაფუძნებული მშვიდობიანი თანაცხოვრების გარანტად აცხადებს გაეროს კონვენცია განათლების სფეროში დისკრიმინაციის წინააღმდეგ (Convention against Discrimination in Education 1960/1962):

            1. კონვენციის მონაწილე მხარეები თანხმდებიან, რომ:

            ( a ) განათლების მიზანი იქნება ადამიანის პიროვნების სრულად განვითარება და ადამიანის უფლებების და ფუნდამენტური თავისუფლებების პატივისცემის გაძლიერება; ის ხელს შეუწყობს ურთიერთგაგებას, ტოლეტანტობას და მეგობრობას ერებს შორის, ასევე რასობრივ ან რელიგიურ ჯგუფებს შორის და აგრეთვე ხელს შეუწყობს გაეროს საქმიანობას მშვიდობის შენარჩუნებისათვის;“ (მე-5 მუხლი 1-ლი ნაწილის).

კონვენციის ეს მუხლი, ცხადია, არ აკონკრეტებს განათლების შინაარსს ან ფორმას, პირიქით, ამ კონტექსტში განათლება ყველაზე ფართო გაგებას ატარებს. თუმცა, შესაძლებელია მსჯელობა იმის შესახებ თუ რა სახის განათლებამ შეიძლება შეუწყოს ხელი ურთიერთგაგებას, ტოლერანტობას და მეგობრობას რელიგიურ ჯგუფებს შორის. ეს არის რელიგიური განათლება.

შესაბამისად, შესაძლოა საკითხი ასე დაისვას: რა უფრო პირველადი, რელევანტური და ეფექტურია რელიგიისა და რწმენის თავისუფლების დაცვისას – ამ უფლების დარღვევის მკაცრი კრიმინალიზაცია და სანქცირება, თუ მისი, როგორც ფასეულობის გაცნობიერებისა და აღიარების ხელშეწყობა? სისხლის სამართლებრივი თუ საგანმანათლებლო მიდგომა? ცხადია, ეს მსჯელობა არ უნდა იქნას ისე გაგებული, თითქოს ერთი ამ ორთაგანი გამორიცხავს მეორეს, არა. ის, რაც ამ დილემაში მოცემულ ორ მიდგომასთან მიმართებით უნდა დადგინდეს, არის პირველადობა, ანუ რომელი უფრო შედეგიანი და, შესაბამისად, უფრო მნიშვნელოვანი მექანიზმია რელიგიისა და რწმენის თავისუფლების დამკვიდრების მიზნებისთვის.

ის, რომ სისხლის სამართლებრივ მიდგომას, ძირითად შემთხვევაში, მხოლოდ შეკავების ეფექტი აქვს და პრობლემის არსებითი დაძლევისთვის საკმარისი არ არის, უკვე დაფიქსირდა. ამას უნდა დაემატოს ისიც, რომ ქმედების კრიმინალიზებისთვის აუცილებელია ჯერ იმ ფასეულობის აღიარება მოხდეს, რომელიც ამ ქმედებით ზიანდება. უკეთ რომ ვთქვათ, სისხლის სამართლის კანონის არსებობა, რომელიც ქმედებას დანაშაულად აკვალიფიცირებს და შესაბამის პასუხისმგებლობასაც განსაზღვრავს, თავისთავად, როგორც სოციალურ-სამართლებრივი მოვლენა, აუცილებლად გულისხმობს წინმსწრებ პროცესს – ამ ქმედების საზოგადოებრივ დაგმობას. უფრო ზოგადად, დაცული სიკეთე ჯერ საზოგადოებრივი დაცვით უნდა სარგებლობდეს და შემდეგ კანონის დაცვით, ხოლო აკრძალული ქმედება ჯერ საზოგადოებისთვის უნდა იყოს მიუღებელი და შემდეგ კანონით აკრძალული. კანონი უნდა იმეორებდეს საზოგადოების დამოკიდებულებებს და იცავდეს მის ინტერესებს. შესაბამისად, ამ ნიშნითაც განათლება, როგორც საზოგადოებრივი თანხმობის პროცესი, წინ უნდა უსწრებდეს კრიმინალიზებისა და სანქცირების სისხლის სამართლებრივ პროცესებს. სხვაგვარად ეს უკანასკნელი უბრალოდ ვერ იმუშავებს. ამ მხრივ, აშკარაა განათლების პირველადობა.

აქვე ისიც უნდა ითქვას, რომ განათლება პირველადია არა მხოლოდ სისხლის სამართლებრივი ინსტრუმენტებისთვის საფუძვლის მომზადების ნიშნით, არამედ, საკუთარი პრევენციული ხასიათითაც. ამ თეზისის ირგვლივ მსჯელობას აუცილებელია წაემძღვაროს სამართლებრივი პრინციპი, რომლის თანახმადაც კანონის უცოდინრობა არ წარმოადგენს პასუხისმგებლობისგან განთავისუფლების საფუძველს და პირიქით, კანონის ცოდნა არ არის მისი დაცვის გარანტი. შესაბამისად, ამ მსჯელობაში საუბარი იქნება არა კანონის, არამედ ურთიერთობების ცოდნა-არცოდნაზე. მანამ, სანამ განსხვავბულ რელიგიურ ჯგუფებსა და ინდივიდებს შორის არაჯანსაღ ურთერთბებს – ქსენოფობიას, შეუწყნარებლობასა და დისკრიმინაციას სახელმწიფო დანაშაულად ცნობდეს და მათზე სისხლის სამართებრივ პასუხისმგებლობას დაადგენდეს, ის ვალდებულია მათგან თავის არიდებისა და ჯანსაღი ურთიერთობების ფორმირების შესაძლებლობები შექმნას. არ შეიძება ისჯებოდეს ქმედება, რომლისგან თავის არიდების ეფექტური მექანიზმებიც სახელმწიფოს მიერ უზრუნველყოფილი არ არის. სახელმწიფო ვალდებულია რელიგიურ ურთერთობებს აღიქვამდეს მთლიანობაში, როგორც ფართო და მრავალმხრივ კატეგორიას. ასეთი დამოკიდებულება მის წინაშე პირველად ამოცანად დააყენებს სწორედ ამ ურთერთობათა ჯეროვანი განხორციელების უზრუნველყოფას, მათი ხელყოფისგან დაცვა კი მხოლოდ მეორად მნიშვნელობას შეიძენს.

აქ წარმოდგენილი შინაარსით, დაპირისპირება ცოდნასა და სასჯელს შორის მართებული იქნება ცოდნის პირველადობის აღიარებით გადაიჭრას. ეს სახელმწიფოს პოზიტიურ და ნეგატიურ ვალდებულებებშიც დაადგენს მკაფიო რიგითობას პოზიტიური ვალდებულებების სასარგებლოდ. თუმცა, სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულებასაც არ უნდა მიეცეს განუსაზღვრელი მასშტაბები, არამედ უნდა შემოიზღუდოს ურთიერთობათა ცოდნის ანუ განათლების უზრუნველყოფით. სახელმწიფომ უნდა მისცეს მოქალაქეებს ცოდნა, რომელიც საზოგადოებაში ჯანსაღ ურთიერთობებს, მათ შორის, რელიგიურ ურთიერთობებს დაამკვიდრებს, მაგრამ არა უმეტეს. ამგვარი ურთერთბების იძულება პოზიტიურ ვალდებულებებს სცილდება და სახელმწიფოს ფუნქცია ვერ იქნება.

ამდენად, რელიგიისა და რწმენის თავისუფლების განხორციელებასთან დაკავშირებული პრობლემის მოგვარების გზების ძიებას ორ შესაძლებლობამდე მივყვართ: ერთი, რასაც ანგარიშის სულისკვეთება ავლენს, არის მცდარი ქმედებების მკაფიო კრიმინალიზება და პასუხისმგებლობის გამკაცრება, მეორე კი, რაც ამ გამოხმაურების შეთავაზებას წარმოადგენს – მართებულ ქმედებათა აუცილებლობის გათავისება და მათი არსის გააზრება სისტემური რელიგიური განათლების საშუალებით. ანგარიშის ტონი, რომელიც მთლიანად იძულების მეთოდებზე ახდენს ფოკუსირებას და განათლებისთვის სივრცეს აღარ ტოვებს, მიუღებელია და თავის მხრივ, არც განათლების, როგორც პრობლემის მოგვარების საშუალების, აპოლოგიამ არ უნდა გადაფაროს ქმედებათა სისხლის სამართლებრივი შეფასებისა და შესაბამისი პასუხისმგებლობის მნიშვნელობა.

რელიგიური განათლება ქსენოფობიისა და რელიგიური შეუწყნარებლობის წინააღმდეგ საბრძოლველ ქმედით და აუცილებელ საშუალებად აღიარებულია ევროპის საბჭოს 1720-ე რეკომენდაციით – განათლება და რელიგია (Education and Religion. 2005). ამ რეკომენდაციით ევროპის საბჭო ადგენს რელიგიური განათლების მნიშვნელობას სტერეოტიპების, რელიგიათა შორის ურთიერთგაუგებრობის, ფანატიზმის აღმოფხვრისა და ტოლერანტული შეგნების ჩამოყალიბებაში, ამასთან, მკაფიოდ უსვამს ხაზს რელიგიური განათლების აუცილებლობას დემოკრატიული მოქალაქეობის განხორციელებაში:

            რელიგიების კარგი ზოგადი ცოდნა და ტოლერანტული შეგნება, როგორც ამის შედეგი, აუცილებელია დემოკრატიული მოქალაქების განსახორციელებლად.“ (1-ლი პარაგრაფი);

            „განათლებას არსებითი მნიშვნელობა აქვს უცოდინრობის, სტერეოტიპებისა და რელიგიათა შორის ურთიერთგაუგებრობის წინააღმდეგ საბრძოლველად.“ (მე-6 პარაგრაფი);

            „ბავშვებისთვის მთავარ რელიგიათა ისტორიისა და ფილოსოფიის შეზღუდული და ობიექტური და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის ღირებულებათა პატივისცემით სწავლება, ეფექტური იქნება ფანატიზმის წინააღმდეგ საბრძოლველად. (მე-7 პარაგრაფი).

თანმიმდევრული და სისტემური რელიგიური განათლება ჯანსაღი ურთიერთობების რაგვარობის, ლიბერალური დემოკრატიის საზოგადოებაში მათი არსებობის აუცილებლობისა და მათი დამყარების გზების ცოდნის წყაროა. რელიგიისა და რწმენის ფენომენში გარკვევა შედეგად იძლევა არა მხოლოდ ტოლერანტული და სოლიდარული ურთიერთობების დამყარების შესაძლებლობას, არამედ ამგვარი ურთიერთობების ერთადერთობაშიც არწმუნებს მხარეებს. შესაბამისად, განათლებული ადამიანი მხოლოდ ურთიერთობის უნარს კი არ ფლობს, არამედ ამ ურთიერთბის აუცილებლობასაც განიცდის.

ზოგადად, განსხვავებული მრწამსის ადამიანებსა და რელიგიურ ჯგუფებს შორის ურთიერთობის უნარს ორი სახის ცოდნა ბადებს, პირველი ეს არის საკუთარი და სხვათა რელიგიური დოქტრინების, ტრადიციებისა და წეს-ჩვეულებების ცოდნა და მეორე – რწმენის ფენომენისა და რელიგიური გრძნობების არსის ცოდნა. თუმცა, ამ შემთხვევაში, რიგითობა პირობითია, მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანებმა და ადამიანთა ჯგუფებმა იცოდნენ რას ნიშნავს რელიგიური რწმენა და რელიგიური გრძნობები სხვათათვის და რა არის ამ რწმენის შინაარსი. ეს მათ ჯერ რელიგიისა და რწმენის თავისუფლების აღიარებამდე მიიყვანს, შემდეგ კი – განსხვავებული მრწამსის მატარებლებთან ურთიერთბის უნარით აღჭურავს. 

ევროპის საბჭო რელიგიური განათლების შედეგებს არ ამოწურავს მხოლოდ სათანადო რელიგიური ურთიერთბების დამყარების შესაძლებლობებით, არამედ, რეკომენდაციის მე-12 პარაგრაფში, რელიგიების ცოდნას ზოგადევროპული ღირებულებების არსში ჩაწვდომის საშუალებად განიხილავს:

            ასამბლეა შენიშნავს, რომ წმინდა წიგნის სამ მონოთეისტურ რელიგიას აქვს საერთო წარმომავლობა (აბრაამი) და სხვა რელიგიებთანაც იზიარებს მრავალ ღირებულებას, და რომ ევროპის საბჭოს მიერ მხარდაჭერილი ღირებულებები მათგან მომდინარეობს.“

ამ განმარტებით, რელიგიურ განათლებასა და ევროპული ღირებულებების, მათ შორის, ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების, დამკვიდრებას შორის ერთგვარ ციკლურ კავშირს აქვს ხაზი გასმული. რელიგიისა და რწმენის თავისუფლება მოითხოვს რელიგიურ განათლებას, როგორც ამ თავისუფლების იმპლემანტაციის საშუალებას, რელიგიური განათლება კი (განსაკუთრებით ბიბლიური რელიგიების ცოდნა) სხვა ღირებულებათა გაცნობიერებისა და გათავისების ერთ-ერთ წყაროს წარმოადგენს.

რელიგიური განათლება ევროპის საბჭოს სხვა რეკომენდაციებითაც აღიარებულია რიგი ევროპული ღირებულებების დამკვიდრების საშუალებად. მაგალითად, 1396-ე რეკომენდაცია – რელიგია და დემოკრატია (Religion and Democracy. 1999), დემოკრატიის განხორციელებაში რელიგიის როლის განსაზღვრისას ფართოდ განმარტავს რელიგიური განათლების მნიშვნელობას:

            „განათლება ეს არის ძირითადი საშუალება უცოდინრობისა და სტერეოტიპების წინააღმდეგ საბრძოლველად. სასკოლო და საუნივერსიტეტო სასწავლო გეგმები დაჩქარებულად უნდა გადამუშავდეს, რათა ხელი შეეწყოს განსხვავებული რელიგიების გაგებას; დაუშვებელია რელიგიური სწავლების მიწოდება იმ გაკვეთილების ხარჯზე, რომლებზეც რელიგია წარმოდგენილია კაცობრიობის ისტორიის, კულტურისა და ფილოსოფიის განუყოფელ ნაწილად.“ (მე-10 პარაგრაფი).

რეკომენდაციის სახით კი, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეა მინისტრთა კომიტეტს მიმართავს, რომ მან მოუწოდოს წევრ სახელმწიფოთა მთავრობებს:

            „ხელი შეუწყონ რელიგიების შესახებ განათლებას, კერძოდ:

            (a) გააძლიერონ რელიგიების, როგორც იმ ღირებულებების ერთობლიობათა, შესახებ სწავლება, რომელთაც ახალგაზრდობას უნდა განუვითარონ გამჭრიახი მიდგომები, ეთიკისა და დემოკრატიული მოქალაქეობის შესახებ განათლების ჩარჩოებში;

            (b) ხელი შეუწყონ სკოლებში განსხვავებული რელიგიების შედარებითი ისტორიის სწავლებას, მათი წარმოშობის, ზოგიერთ ღირებულებებში მსგავსების და ჩვეულებებში, ტრადიციებში, დღესასწაულებში და ა.შ. განსხვავებულობის ხაზგასმით;

            (c) წაახალისოს უნივერსიტეტებში რელიგიების ისტორიისა და ფილოსოფიის შესწავლა და ამ სფეროში სამეცნიერო კვლევები, თეოლოგიური კვლევების პარარელურად;

            (d) ითანამშრომლონ რელიგიურ საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან, რათა მათ სასწავლო გეგმებში შეიტანონ ან გააძლიერონ ადამიანის უფლებებთან, ისტორიასთან, ფილოსოფიასთან და მეცნიერებასთან დაკავშირებული ასპექტები;

            (e) ბავშვთა განათლების სფეროში თავიდან აიცილონ ნებისმიერი სახის კონფლიქტი სახელმწიფოს მიერ მხარდაჭერილ რელიგიურ განათლებასა და მათი ოჯახების რელიგიურ რწმენას შორის, რათა დაცული იყოს ოჯახების თავისუფალი არჩევანი ამ მეტად მგრძნობიარე საკითში.“ (მე-13 პარაგრაფი, ii პუნქტი).

მოცემული რეკომენდაციის სულისკვეთების არსს დემოკრატიის დამკვიდრებაში რელიგიის პოზიტიური როლის აღიარება წარმოადგენს, ამ როლის გათავისებისა და განხორციელებისთვის კი რელიგიური განათლება ერთ-ერთ უმთავრეს ინსტრუმენტად არის წარმოჩენილი.

თავისუფალ საზოგადოებაში ტოლერანტული და სოლიდარული თანაცხოვრების უზრუნველსაყოფად და რელიგიური დაპირისპირებებისა და შეუწყნარებლობის აღმოფხვრის მიზნებისთვის, რელიგიური განათლება, როგორც აუცილებელი და ქმედითი საშუალება, აღიარებულია ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის სხვა რეკომენდაციებითაც: 1202-ე რეკომენდაცია – რელიგიური შემწყნარებლობა და დემოკრატიული საზოგადოება (Religious Tolerance and Democratic Society. 1993); 1412-ე რეკომენდაცია – სექტების არალეგალური მოღვაწეობა (Illegal Activities of Sects. 1999) და ა.შ.

უშუალოდ რელიგიური განათლების ფორმების ძიებისას წინა პლანზე იწევს სხვადასხვა საკითხები, რომელთაგან უმნიშვნელოვანესი პირადი და საზოგადო სივრცეების ურთიერთმიმართებაა. აქ იგულისხმება დილემა, თუ როგორ უნდა მოხდეს რელიგიების სწავლება ისე, რომ დაცული იყოს მრავალფეროვანი აუდიტორიის საერთო და ინდივიდუალური რელიგიური ინტერესები. განათლება უშედეგო იქნება თუ მოსწავლეებისა და სტუდენტების ინდივიდუალური რელიგიური მრწამსის უგულვებელყოფა მოხდება და აქცენტი მხოლოდ საერთო ღირებულებებზე გაკეთდება, რადგან, საკუთარი მრწმასის თვითმყოფადი განცდის გარეშე, მსმენელს გაუჭირდება პირადის საზოგადოსთან დაკავშირება. ზოგადი კონტექსტის უარყოფით, მხოლოდ ინდივიდუალური რელიგიური ინტერესებით ხელმძღვანელობა ასევე მიუღებელია. ასეთ დროს ოქროს შუალედის ძიება დგება დღის წესრიგში. ეს ოქროს შუალედი კი ევროპის საბჭოს 1720-ე რეკომენდაციით – განათლება და რელიგია (Education and Religion. 2005), შემდეგი სახით არის განმარტებული:

            საპარლამენტო ასამბლეა მტკიცედ ადასტურებს, რომ თითოეული ადამიანის რელიგიურობა, რელიგიური მრწამსის არ ქონის არჩევანის ჩათვლით, არის მკაცრად პირადული საკითხი. მიუხედავად ამისა, ეს შეუთავსებელი არ არის იმ თვალსაზრისთან, რომ რელიგიების კარგი ზოგადი ცოდნა და ტოლერანტული შეგნება, როგორც ამის შედეგი, აუცილებელია დემოკრატიული მოქალაქების განსახორციელებლად.“ (1-ლი პარაგრაფი).

            „[რელიგიური] განათლების მიზანი უნდა იყოს მოსწავლეთა მიერ იმ რელიგიების აღმოჩენა, რომლებიც გავრცელებულია საკუთარ და მეზობელ ქვეყნებში, იმის გაცნობიერება, რომ ყველას აქვს თანაბარი უფლება სწამდეს, რომ თავისი რელიგია არის „ჭეშმარიტი რწმენა“ და რომ სხვები არ არიან განსხვავებული ადამიანები იმის გამო რომ მათ აქვთ განსხვავებული რელიგიური მრწამსი ან საერთოდ არ აქვთ რელიგიური მრწამსი.“ (მე-14.1 პარაგრაფი).

ამ განმარტებით, ოქროს შუალედს წარმოადგენს რწმენა, რომ საკუთარი რელიგია არის „ჭეშმარიტი“ და რომ სხვები არ არიან განსხვავებული ადამიანები იმის გამო რომ მათ აქვთ განსხვავებული რელიგიური მრწამსი ან საერთოდ არ აქვთ რელიგიური მრწამსი. გწამდეს, რომ მხოლოდ შენი რელიგიური მრწამსია ჭეშმარიტი და მიუხედავად ამისა, სხვა მრწამსის მიმდევრები არ მიგაჩნდეს განსხვავებულად ადამიანებად, მხოლოდ ერთადერთ შემთხვევაშია შესაძლებელი, როდესაც ადამიანს აფასებ არა მისი მრწამსის, არამედ მხოლოდ მისი ადამიანობის მიხედვით. ეს არის გზა ადამიანთა შორის თანასწორობისა აღიარებისკენ, თანასწორობისა უფლებებისა და თავისუფლებების, მათ შორის, რელიგიისა და რწმენის თავისუფლების, წინაშე.

რელიგიური განათლების ფორმებზე დაკვირვება კიდევ ერთ ევროპულ ღირებულებას წამოწევს წინა პლანზე, ეს არის მრავალფეროვნება:

            „ევროპაში სხვადასხვაგვარი თანადროული ვითარება არსებობს. განათლების სისტემები ზოგადად და მეტადრე კი სახელმწიფო სკოლები, ე.წ. სეკულარულ ქვეყნებში არ გამოყოფენ საკმარის რესურსს რელიგიების სწავლებისთვის, ან  განსაკუთრებით იმ ქვეყნებში, სადაც არსებობს სახელმწიფო რელიგია და კონფესიურ სკოლებში, ფოკუსირებული არიან მხოლოდ ერთ რელიგიაზე. ზოგიერთ ქვეყანაში აკრძალულია სკოლაში რელიგიური ჩაცმულობა ან რელიგიური სიმბოლოების ტარება. ეს დებულებები ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციასთან თანხმობაში მყოფად არის მიჩნეული.“ (მე-9 პარაგრაფი);

            „სახელმწიფო ხელისუფლებებმა უნდა იზრუნონ მასწავლებლების მომზადებაზე და შეადგინონ სილაბუსები, რომლებიც ადაპტირებული იქნება ქვეყნების თავისებურებებთან და მოსწავლეთა ასაკთან. ამ პროგრამათა შედგენისას, ევროპის საბჭო კონსულტაციას გაუწევს ყველა დაინტერესბულ მონაწილეს, რელიგიათა წარმომადგენლების ჩათვლით.“ (მე-14.6 პრაგრაფი).

ის ფაქტი, რომ ევროპაში თანადროულად არსებობს რელიგიური განათლების ფორმების მთელი სპექტრი, მინიმალური ზოგადი განათლებიდან დაწყებული, ვიწრო კონფესიური განათლებით დამთავრებული და ეს მთიანად შესაბამისობაშია ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციასთან, ნამდვილად წარმოადგენს შედეგს წევრი ქვეყნებისთვის  დამახასიათებელი თავისებულერებების პატივისცემისა და დაცვისა. დათქმა, რომ სახელმწიფო ხელისუფლებებმა უნდა შეადგინონ სილაბუსები, რომლებიც ადაპტირებული იქნება ქვეყნების თავისებურებებთან, პირდაპირი ხაზგასმაა იმ დემოკრატიული პრინციპისა, რომ ამ სფეროში არ არსებობს საყოველთაო და უნივერალური სისტემა, რომელიც ადეკვატური იქნებოდა ყველა ევროპული სახელმწიფოსთვის. ამის საწინააღმდეგოდ დაცულია მრავალფეროვნება და ინდივიდუალურობა, როგორც საერთოევროპული ღირებულება.

მრავალფეროვნებისა და თავისუფლების სულისკვეთება, როგორც რელიგიური განათლების სფეროს მარეგულირებელი ფუძემდებლური პრინციპი, ქართული რეალობისთვის ადეკვატური საგანმანათლებლო სისტემის ფორმირების შესაძლებლობას იძლევა. შესაბამისად, ქართულმა სახელმწიფომ უნდა მოახერხოს და შექმნას თვითმყოფადი სისტემა, რომლის მიზანიც ევროპული ღირებულებების დამკვიდრება იქნება და ამ მიზნის მისაღწევად ეროვნული რეალობების გათვალისწინებით ივლის. არ უნდა მოხდეს ერთხელ უკვე კანონის სახით დაფიქსირებული ფსევდო-ევროპული მიდგომის განმეორება, როდესაც რელიგიური გაერთიანებების რეგისტრაციისთვის სახელმწიფომ საკუთარი კრიტერიუმები კი არ დაადგინა, არამედ ეროვნული კანონმდებლობაში შეიტანა ბლანკეტური ნორმა, რომლის შედეგადაც ევროპის საბჭოს 46 ქვეყნის ინდივიდუალური რეგულაციები მთლიანად გააერთიანა. ამით, არა მხოლოდ ეროვნულ კანონმდებლობას მიადგა შეურაცხყოფა (და ეს მდგომარეობა დღემდე არ შეცვლილა), არამედ დაიგმო მრავალფეროვნება და ინდივიდუალურობა, როგორც ზოგადევროპული ღირებულება.

ეროვნული რელიგიური საგანმანათლებლო სისტემის შექმნისას საქართველოს სახელმწიფოს მოუწევს მთელი რიგი განსაკუთრებულობების გათვალისწინება. ამ საგანმანათლებლო სისტემის რაობაზე მსჯელობა მოცემული გამოხმაურების მიზნებს სცილდება, თუმცა, ალბათ შესაძლებელია მოკლედ მოხაზვა იმ რეალობებისა, რომელიც ჩვენს ქვეყანას უკავშირდება.

წლები, რომელიც ევროპამ ადამიანის უფლებების სამართლებრივ არტიკულირებასა და ცხოვრებაში დამკვიდრებას მოანდომა, საქართველომ, სხვა სახელმწიფოებთან ერთად საბჭოთა იმპერიის მკაცრი რეჟიმის ქვეშ გაატარა. შესაბამისად, ევროპა, რომელიც ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების აღიარებამდე, დეკლარილებამდე და ცხოვრებაში გატარებამდე თავისუფალი სვლით ეტაპობრივად მივიდა, ამ ღირებულებებს არა მარტო იზიარებს, არამედ არსობრივად განიცდის კიდეც. ეს იყო პროცესი, რომელიც საქართველოს გარეშე შედგა და შედეგი, რომლის წინაშეც საქართველოს ერთბაშად აღმოჩნდა. შედეგის გაანალიზება კი იმ სუბიექტისთვის, რომელსაც პროცესში მონაწილეობა არ მიუღია, თავისთავად მოითხოვს გარკვეულ დროს, რომლის ათვლაც საქართველოსთან მიმართებით სულ მცირე 90-იანი წლებიდან უნდა დაიწყოს. ეს დაახლოებით ნახევარ საუკუნოვანი ჩამორჩენაა, რომელიც უნდა გაანალიზდეს და დაიძლიოს.

გამომდინარე აქედან, საქართველოში აუცილებელია არსებობდეს სათანადო რელიგიური განათლება საჯარო სკოლებში; ეს განათლება უნდა იყოს სავალდებულო და მოიცავდეს რელიგიების ისტორიულ, კულტუროლოგიურ და ფილოსოფიურ ასპექტებს; განსაკუთრებული ყურადღება და დრო უნდა დაეთმოს იმ რელიგიებს, რომელიც აქტიურადაა წარმოდგენილი საქართველოში; ამასთან, რელიგიათმცოდნეობის კურსი უნდა მოიცავდეს არა მხოლოდ რელიგიების ისტორიას, არამედ ადამიანის რელიგიური უფლებების აპოლოგიასაც; სათნადო ხანგრძლივობის უნდა იყოს საგნის ის ნაწილი, რომელიც რელიგიისა და რწმენის თავისუფლების ფენომენის გაცნობიერებას დაეთმობა და ა.შ.

საბოლოოდ, კიდევ ერთხელ უნდა ითქვას, რომ საზოგადოებაში რელიგიური თანხმობის დასამკვიდრებლად, რელიგიური განათლება გაცილებით უფრო ქმედითი და ამასთან, აუცილებელი ინსტრუმენტია, ვიდრე მხოლოდ შეუწყნარებლობასა და ქსენოფობიაში ბრალდებული პირებისა და ჯგუფების მკაცრი დასჯა. მათგან პირველი გრძლევადიან, შემწყნარებლურ და სოლიდარულ ურთიერთბებს ამკვიდრებს, მეორე კი – მხოლოდ მოკლევადიანი შეკავების ეფექტს იძლევა.  შესაბამისად, სახელმწიფოც და ის ინსტიტუციებიც, რომლებიც ამ სფეროში სახელმწიფოს პოლიტიკას აკვირდებიან, ვალდებულნი არიან გაცილებით უფრო ფართოდ გაანალიზონ რელიგიურ ურთიერთობებთან დაკავშირებული პრობლემები და მათი მოგვარების მექანიზმები, მათ შორის და პირველ რიგში კი რელიგიური განათლება.

Print Friendly

Tags: , , , , ,

Comments are closed.