სომეხი ქალკედონიტები ახლო აღმოსავლეთში (V-VI სს.)

15/09/2014
By

church-in-ushi-hdr-1ავტორი: იოანე კაზარიანი

ამ ბოლო დროს, საკითხი სომეხ მართლმადიდებელთა, ანუ ქალკდონიტთა შესახებ, სულ უფრო იპყრობს მკვლევართა ყურადღებას. სომხური ეთნოსის ისტორიის ბევრი ასპექტი უკვე აღწერილი აქვთ მეცნიერებს. თუმცა, ამ მრავალრიცხოვანი სტატიებისა და მონოგრაფიების მიუხედავად, რომელნიც აღწერენ სომეხ–ქალკდონიტთა პოლიტიკურ ისტორიას, მხოლოდ ცოტა მათგანი იყო მიძღვნილი მათი ღვთისმსახურების და მათ სასულიერო პირების ისტორიის კვლევისადმი. სომხურ-ქალკდონიტურ ცივილიზაციის და მათი გამოჩენილი ადამიანების მოღვაწეობის განხილვისას, ჩვენ გვინდა გავამახვილოთ ყურადღება, სომეხ ბერ-მონაზონთა იმ როლზე, რომელიც განუყოფელია მსოფლიო მართლმადიდებლური ბერ-მონაზვნობისა მთლიანობაში და უმეტესად პალესტინურისა.

სომხურ ბერ–მონაზვნურ ინსტიტუტს გააჩნია ღრმა ფესვები, რომელიც საეკლესიო ისტორიის ტრადიციის თანახმად, სათავეს იღებს  წმ.გრიგოლ განმანათლებლის დროიდან († 335) სწორედ მისი მეოხებით სომხეთში ჩამოვიდნენ რომის პროვინციებიდან, მცირე სომხეთიდან და კაპადოკიიდან  ბერძენი და სირიელი ბერები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარეს სომხურ ბერ–მონაზვნურ ცხოვრებას. მე IV-V ს. დიდი სომხეთი განთქმული იყო თავისი მრავალრიცხოვანი საერთო საცხოვრებელის ტიპის მონასტრებით, მეუდაბნოე და მოღვაწე ბერებით, გამორჩეული უკიდურესად მკაცრი ცხოვრებითა და მაღალი სულიერობით. უკვე წმ. ნერსეს დიდის დროს († 373) მონასტრებისა და ბერების რიცხვი მნიშვნელოვნად გაიზარდა, {1} ხოლო წმ. საჰაკ პართელისა († 439) და წმ. მესროფ მაშტოცის  († 440) დროს სომხურ ბერმონაზვნურ ცხოვრებას გაუჩნდა საკმაოდ მყარი ნიადაგი. {2} იგივე იყო, მცირე სომხეთში, რომელიც იმ დროს შედიოდა რომის ოიკუმენაში („ოიკუმენა“–„მსოფლიო“–ასე ეწოდებოდა რომის იმპერიის ტერიტორიას, ტერმინი გულისხმობდა ცივილიზებულ რომაულ სამყაროს). ბერთა მკაცრი მოღვაწეობისა და მაღალი ზნეობის შესახებ, მოწმობენ არა მარტო სომეხი თანამედროვენი, არამედ ფავსტოს ბიზანტიელი, მოსე ხორენელი და უცხოელები. ასე მაგალითად: მსოფლიო მოძღვრის და კონსტანტინოპოლის არქიეპისკოპოსის წმ. გრიგოლი ღვთისმეტყველის მოწმობაში ვკითხულობთ ,,უწყება გაგზავნილი  ჰელენიოსისადმი, ბერების შესახებ’’ ამბობს: ,,ისეთი ახალი გუნდი ბრწყინავს შენს წინაშე ჩემს ქვეყანაში, სწორედ ისეთი როგორიც წარმოქმნა სომხეთმა – თქვენი სამშობლო ქვეყანა დამშვენებული კეთილი ძეებითა და ბევრი სხვა რამით ამაღლებული სხვა ქვეყნებზე , და განსაკუთრებული იმით, რომ მასში მრავლადაა ისეთი ვინც არ დაიდო მეუღლეობის ბორკილი’’ {3}

451 წ. ბიზანტიის ქალაქ ქალკედონში მოწვეულ იყო მსოფლიო კრება, რომელმაც ჩამოაყალიბა ფორმულა ქრისტეს ორ ბუნებაზე. ბევრმა სომხურმა ეპარქიამ, რომელიც იმყოფებოდა ბიზანტიის ეკლესიის იურისდიქციაში და მცირე სომხეთის ეკლესიების მნიშვნელოვანმა ნაწილმა მიიღო ქალკიდონის კრების დოგმატი. არ მიიღო დოგმატი (ეროვნულმა) სომხურმა ეკლესიამ რომელიც იმყოფებოდა სპარსეთის მიერ დაპყრობილ ტერიტორიაზე. ამ მიზეზით სომხური სამყარო გაიყო ორ ნაწილად – მართლმადიდებლებად, ანუ ქალკედონიტებად და ანტიქალკედონიტებად ანუ მონოფიზიტებად . ქალკედონური რწმენის აღმსარებლობას ხელი მოაწერა ბიზანტიის (აღმოსავლეთ რომის) მცირე სომხეთის დიდი ქალაქების  ეპისკოპოსებმა – მელიტინის, სებასტიის, ნიკოპოლისის და თეოდოსიოპოლის (სომხურად კარინი).  თეოდოსიოპოლისი კი წარმოადგენდა ბიზანტიური სომხეთის (შიდა სომხეთი) ადმინისტრაციულ ცენტრს.

ქალკედონის კრების ხელმოწერებიდან ჩანს, რომ ამ კრებას ესწრებოდნენ სომეხი ეპისკოპოსები ანზიტენიდან, სოფენიდან (წოპქი), ანგელენიდან (ანგეღტუნი), სოფანენიდან და მარტიროპოლიდან (ტიგრანკერტი), რომელთა ეპარქიები შედიოდნენ ამიდის მიტროპოლიაში.{4} დროდადრო სხვადასხვა პირები სომხურ–ქალკედონიტურ გარემოდან გამოდიან და მიდიან პალესტინის უდაბნოში მაღალი სულიერი სიმაღლეების მოსაპოვებლად. პალესტინის ბერ–მონაზვნური თემი, რომელიც გამრავლდა უკვე IV ს. იძენს დიდ მნიშვნელობას და გავლენას V-VI ასწლეულებში. მიუხედავად სირიული და ეგვიპტური გავლენისა, პალესტინა, რომელიც იმყოფებოდა ამ ორი ბიზანტიური ოლქის შუა, არა თუ ჩამორჩებოდა მათ, არამედ უთანაბრდებოდა კიდეც. აქ უნდა აღინიშნოს, რომ თვით მცირე სომხეთის ტერიტორია (რომის პროვინცია) და საერთოდ – ისტორიული სომხეთის დასავლეთ ნაწილი, განიცდიდა ბერძნული კულტურის გავლენას, თუმცა, როგორც აღნიშნავს ამას, პ.ხარანისი  {5} სომხური ენა ელინიზაციის მიუხედავად ტოლს არ უდებდა ბერძნულს. ეს ელინოფილური სომხურ ქალკედონური გარემო, როგორც თვლიდა ნ.მარი ემეზობლებოდა კაპადოკიას, რომლის აღმოსავლეთ ნაწილში სახლობდა სომხების მნიშვნელოვანი ნაწილი, მოსაზღვრე მცირე სომხეთთან. {6}

კაპადოკიის სომხეთიდან იყვნენ გამოჩენილი ბიზანტიელი მოღვაწეები. სხვადასხვა მოწმობებში ჩანს პალესტინაში მოღვაწე წმ. თეოდოსი დიდის († 529) და წმ. საბა განმწმედილის  († 532) მზრუნველობა სომეხ–ქალკედონიტთა მიმართ ამის მიზეზი არის მათი კაპადოკიური წარმოშობა: თეოდოსი – მაგარიონის  დასახლებიდან იყო, საბა კი –მუტალასკიდან. თეოდოსის მემკვიდრე ,,იღუმენობით იყო სომეხი სოფრონი, სებასტიის ახლოს არსებულ ზომერის დასახლებიდან.’’ წმ. თეოდოსის სულიერი მეთვალყურეობის ქვეშ იმყოფებოდა წმ. ლავრის მთელი სომხურ–ქალკედონიტური საძმო, რაზედაც მოთხრობილია წმ. მამის ცხოვრებაში. დიდ ინტერესს იწვევს წმ. საბა განმწმენდილის პიროვნება, რომელმაც განსაკუთრებული პრივილეგიები მიანიჭა სომეხ–ქალკედონიტელ ბერებს. მისი ყველაზე ცნობილი სომეხი მოწაფე იყო წმ. იერემია სომეხი († VI ს.; ხსენება ყველიერის შაბათს). აი, რას მოგვითხრობს წმ. იერემიაზე ღირსი მამა საბას ბიოგრაფი – კირილე სკითოპოლელი: ,,იმ დროს ლავრაში მიღებულ იქნა ვინმე ღვთისმოსავი და ღვთიური ნიჭის მქონე სანდომიანი მამა, სახელად იერემია. წარმოშობით ის სომეხი იყო მასთან ერთად იყო მისი ორი მოწაფე რომლებიც მისნაირნი  ზნეობით გამოირჩეოდნენ, იყვნენ მისი თანამოსაყრდენი და ერქვათ პეტრე და პავლე. მათმა მოსვლამ, როგორც ღვთისმოსავი ხალხისა, ძალიან გაახარა ჩვენი მამა საბა. მან მისცა გამოქვაბული და მცირე კელია, მისი გამოქვაბულის ჩრდილოეთით, რომელშიც ადრე ცხოვრობდა, როცა მარტო იყო ხეობაში. მან ნება მისცა მათ, რომ სომხურ ენაზე ეგალობათ მცირე სამლოცველოში შაბათს და კვირას. ამგვარად მცირე დროში ლავრაში მომრავლდნენ სომხები. ნეტარი იერემიას მოწაფე ღვთიური პავლე – დღემდე ახსოვთ მისი წმინდა ცხოვრებისა და სათნოებების გამო. ის ბევრს ჰყვებოდა იერემიაზე და მან მაუწყა ბევრი რამ რასაც აქ ვწერ’’ {7}.

სომეხ–ქალკედონიტებს ეკუთვნოდა გამოქვაბულში ნაკვეთი წმ. ნიკოლოზ სასწაულმომქმედის სახ. ეკლესია, რომელიც ჩვენამდე მოღწეულია ნანგრევების სახით. ამ ეკლესიაში განთავსებულია საძვალე, სადაც ინახება წმ.  საბა განმწმენდილის ლავრის VI საუკუნეში სპარსელ წარმართა მიერ წამებულ წმ. მამათა ნაწილები. სპარსელი წარმართები თავს დაესხნენ პალესტინურ ტერიტორიებს და სასტიკად აწამეს ლავრაში მყოფი მამები.

მას მერე რაც წმ. საბას ლავრაში მოვიდა იერემია სომეხი, იქ მივიდა წმ. იოანე მდუმარეც ანუ საბაიტი († 558 დეკემბერს 3/16). კირილე სკითოპოლელი, იოანეს ბიოგრაფი, მოწმობს, რომ ,,ეს განათლებული მამა ჩვენი იოანე წარმოშობით იყო სომხური ნიკოპოლისიდან და მისი მშობლები იყვნენ ენკრატი და ევფემია; ისინი ამაყობდნენ თავისი სიმდიდრით. აგრეთვე ბევრ სახელმწიფო, სამხედრო, ჩვეულებრივ მოქალაქეთა და დიდგვაროვანთა საქმიანობაში მონაწილეობით იმპერატორის კარზე. მათზე და მათ საქმეებზე ბევრს ყვებოდნენ ბიზანტიელები და სომხები“.{8} წმ. იოანე მალავდა, რომ იგი იყო ეპისკოპოსი და როგორც უბრალო ბერი ისე მოღვაწეობდა. წმ. საბას ლავრაში, კირილე სკითოპოლელის თქმით, მასში ჭარბობდა ,,ღვთიურ ძღვენთა ძალნი, იგი ნათლის მატარებლად იქცა და ახლაც ხორცში მყოფი, ანგელოზებრივად ცხოვრობდა და უფლისკენ მიმავალ გზებს გვინათებდა’’. წმ. იოანე იყო ერთ–ერთი ყველაზე ახლო და საყვარელი მოწაფე საბა განმწმენდილისა. წმ. საბას ლავრაში მოღვაწეობის პერიოდში ნეტარი იოანე გახდა ერთ–ერთი პირველი ისიხასტი  და ეს აღთქმა მან მრავალი წლის განმავლობაში შეინახა. ღირსმა იოანემ მდუმარემ წმ. საბას ლავრაში 66 წელი დაჰყო.  104 წლისა ღირსი მამა იოანე  მშვიდობით წარსდგა ღვთის წინაშე.

პალესტინელ მოღვაწეთა შორის განსაკუთრებულ ადგილს იკავებდა წმ.  ექვთიმე დიდი († 473; ხსენება: იანვრის 20/2 თებერვალი) რომელიც წარმოშობით ისტორიული სომხეთიდან იყო. კირილე სკითოპოლელი, რომელმაც აღწერა წმ. ექვთიმეს ცხოვრება გვაუწყებს, რომ ,,ზეცის მკვიდრ ექვთიმეს მშობლები ჰყავდა სახელად პავლე და დიონისია, რომლებიც იყვნენ განთქმული გვარის და შემკობილნი ღვთიური სათნოებებით; მათი სამშობლო   იყო მელიტინა, სომხების საამური მიტრიპოლია.’’ {9} წმ. ექვთიმე დაიბადა 377 წელს.  29 წლის ასაკში ნეტარმა ექვთიმემ საერთოდ მიატოვა ეს სოფელი, დასახლდა პალესტინის ერთ გამოქვაბულში, იერუსალიმის მახლობლად, სადაც მოღვაწეობდა და გახდა ერთ–ერთი პირველი სომეხი მოღვაწე და სადაც დაარსდა შემდგომში ცნობილი ლავრა. 429 წ. ლავრა აკურთხა იერუსალიმის პატრიარქმა იუბენალმა  (422–458 წ.) და იგი გადაიქცა მომლოცველთა და მწირთა თავშესაფრად. ნეტარი ექვთიმეს გარდაცვალების შემდეგ, ღირსი მამის ლავრა გადაიქცა კინოვიად,  რის წყალობითაც ჩვენამდე შემორჩა მისი ნანგრევები. ღირსი მამის ექვთიმეს ლავრა,  ისეთივე წესისა იყო, როგორც ცნობილი ხარიტონის ლავრა, რომელსაც სწყალობდა და ყურადღებას აქცევდა ბიზანტიელი დედოფალი ევდოკია, წმ. ექვთიმემ შემოწირულობა მოახმარა ბერების მოღვაწეობას, სულ მალე ლავრა  პალესტინაში იმდროინდელ მოღვაწე ბერებ შორის უმაღლეს სკოლად გადაიქცა. ამ სკოლაში მოვიდნენ ღირსი თეოკრისტეს († 467) (ექვთიმეს  მეგობრის) ბერები ,,ქვემო კინოვიიდან’’ და სხვა კინოვიური წესის მონასტრებიდან, რომლებიც ფართოდ იყვნენ გავრცელებულნი პალესტინის უდაბნოში. წმ. ექვთიმემ თავის ლავრაში დააწესა წმ. პახუმი  დიდის, ეგვიპტელის მიერ დადგენილი წესები ცხოვრებისეულ წვრილმანებამდე (მაგ. ღვთისმსახურებისა და ტრაპეზის დროს სიჩუმის დაცვა). ამ წესების დარღვევის შემთხვევაში ბერები ისჯებოდნენ თვით ღმერთის მიერ, ავადმყოფობებით, რომელთაც კურნავდა წმ. ექვთიმე. წმ. ექვთიმე ეყრდნობოდა ეგვიპტელი ბერების გამოცდილებას. ცნობილია, რომ იგი ცდილობდა მიებაძა დიდი ეგვიპტელი მამის არსენი დიდი ცხოვრებისთვის († 449–450). სიამოვნებით ისმენდა ამბებს ეგვიპტელი მამების ცხოვრებაზე, რომელსაც უყვებოდნენ ახლო მონასტრიდან მოსული ბერები (მაგ. ღირსი მარტირიუსი და ილია). მონასტრულ ცხოვრებას წმ. ექვთიმე აგებდა ანაქორეტული ტიპის (განმხოლოებული, მარტომყოფელური ცხოვრების წესი)  მიხედვით, მაგრამ სიკვდილის წინ მან იწინასწარმეტყველა, რომ მისი ლავრა (დიდი მონასტერი) მალე გადაიქცეოდა კინოვიად (საერთო ცხოვრების წესით მცხოვრებ მონაზონთა მონასტერი, განსხვავდება ანაქორეტიზმისგან და იდიორიტმული მონასტრისაგან) და  თავისი მემკვიდრე ილია დაარიგა თუ სად, როგორ და როგორი განაწესით უნდა ყოფილიყო ეს კინოვია. წმინდა მამის სიკვდილიდან 5 წლის შემდეგ იერუსალიმის პატრიარქმა მარტირუსმა (478–486 წ.) დიაკონ ფიდოს დაავალა ლავრის კინოვიად გადაკეთება: კელიები გადარჩნენ; წმ. ექვთიმეს დაკრძალვის ადგილზე აგებულ იქნა კინოვიის შენობა კედლითა და სვეტით; ყოფილი ეკლესია გადაკეთდა სატრაპეზოდ და აშენდა ახალი ტაძარი. ეს ეპიზოდი, ნათლად მიჯნავს ერთმანეთისგან ლავრისა და კინოვიის გაგებას, მიუთითებს ლავრისა და კელიური ცხოვრების დაცემას პალესტინაში წმ. ექვთიმეს სიკვდილის შემდეგ და კინოვიური ცხოვრების აღმატებას. პირველი ითხოვდა სულიერად ძლიერ ხელმძღვანელებს, რომლებიც წმ. ექვთიმეს სიკვდილის შემდეგ აღარ აღმოჩნდნენ, საჭირო იყო ისეთი მოღვაწის გამოჩენა, როგორც იყო საბა განმწმედილი  (რომლის მოღვაწეობამ, შექმნა განსაკუთრებული ეპოქა VI  ს. ღვთისმსახურების წესდებაში) რომ ამ ტიპის მონასტერს კიდევ ეცოცხლა. ლავრის კინოვიად გადაქცევის შემდეგ  წმ. ექვთიმეს ლავრა კარგავს თავის მნიშვნელობას. იმ ადგილებშიც, სადაც მოღვაწეობდა წმ. ექვთიმე, მალევე ჩნდებოდნენ დიდი მონასტრები, რის შემდეგაც ნეტარი სხვა ნაკლებად დასახლებულ ადგილებში მიდიოდა და იქაც მის გარშემო მოწაფეთა მთელი ჯარი დგებოდა, მათ შორის ზოგიერთი საპატრიარქო ტახტის  ღირსიც კი ხდებოდა. სხვათაშორის ღირსი ექვთიმეს საძმო შედგებოდა სხვადასხვა ეროვნების ძმებისგან, მათ შორის იყვნენ ბერძნები, სომხები და სხვა. უკანასკნელი ადგილი, სადაც ღირსი ექვთიმე  დიდი მოღვაწეობდა იყო ზიფის უდაბნო, მკვდარი ზღვის ახლოს.

წმ. ექვთიმე თავისი ცხოვრებით იყო მაგალითი ასკეტი ბერებისთვის, ის იყო მრავალმხრივად განათლებული და გააჩნდა დიდი გავლენა იმდროინდელ საზოგადოებასა და ხალხზე (რომლითაც უხვად ურიგებდა პურს შიმშილის დროს არ ანსხვავებდა ამ დროს წარმართსა და ქრისტიანს) არა მარტო პალესტინაში არამედ იმის საზღვრებს გარეთაც. წმ. ექვთიმემ ქალკედონურ სწავლებაზე დააყენა უამრავი ანტიქალკედონიტი ქრისტიანები მათ შორის ევდოკია – აღმოსავლეთ რომის იმპერატორის თეოდოსი უმცროსის მეუღლე. ნეტარი ექვთიმეს სწავლა–დარიგებები შემოგვინახა მცირე რაოდენობით საუკეთესო ქრისტიანმა ჰიმნოლოგებმა – იოანე დამასკელმა, თეოდორე სტუდიელმა და სხვებმა – რამდენიმე თავისი ნაწარმოები მიუძღვნეს დიდი ასკეტის ხსოვნას.

წმ. ექვთიმესთან ყველაზე დაახლოებული იყო მისი მოწაფე წმ. დომეტიანე (V ს.; ხსენება ყველიერის შაბათს) დაბადებული იგივე სომხურ მელიტინაში, რომლის მოღვაწეობა აღწერილია წმ. ექვთიმეს ცხოვრებაში. საინტერესოა რომ, როცა წმ. დომეტიანეს ეკავა მნეს თანამდებობა ლავრაში, კირილე სკითოპოლელის მოწმობით, წმ. ექვთიმე დიდთან მოვიდა 400 სომეხი, ისინი მოდიოდნენ იერუსალიმიდან იორდანისკენ, ეძებდნენ რა თავშესაფარსა და სიმშვიდეს ლავრის ჭერქვეშ. კირილე სკითოპოლელი აღწერს იმ სტუმართმოყვარეობას, რომელიც გაუწია წმ. ექვთიმემ თავის თანამემამულეებს და როგორ მოხდა პურის, ღვინის და ზეთის გამრავლების სასწაული და როგორ ტკბილად დაპურდა ყველა სადიდებლად ღვთისა. {10}

ზემოთ ხსენებულიდან ჩანს, რომ წმ. საბა განმწმენდილისა და ფეოდოსი დიდის ლავრაში სომეხი–ქალკიდონიტებს საძმოს ჰქონდათ ტაძრები, სამრეკლოები და ღვთის მსახურება მშობლიურ ენაზე. ამგვარად, ტოვებდნენ რა თავის სამშობლოს და მიდიოდნენ წმ. საბას, თეოდოსისა და ექვთიმეს ლავრებში, სომეხი–ქალკიდონიტი ბერები მიდიოდნენ თავის თანამემამულეებთან ნუგეშის მისაღებად, რაც ასე ძლიერად სჭირდებოდათ მშობლიური მხარედ მოშორებით. ამან ყველაფერმა დაარწმუნა ცნობილი რუსი მეცნიერი ვ.ბოლოტოვი იმაში, რომ ,,კაპადოკიასა და სომხეთს V-VI საუკუნეებში პალესტინაში ჰყავდათ არცთუ ცოტა დიდებული წარმომადგენელი’’ და რომ ,,ზოგიერთი სომხური და კაპადოკიური საეკლესიო დადგენილებების დანერგვა პალესტინაში და პალესტინიდან ალექსანდრიაში, ანტიოქიაში და ბოლოს კონსტანტინეპოლში, იყო სავსებით შესაძლებელი იყო’’ {11}

პალესტინაში მოსულ სომეხ ბერთა უმრავლესობა წარმოშობით იყო ბიზანტიის სომხეთიდან. 591 წელს ბიზანტიელებმა იმპერატორ ფლავიუს მავრიკიუსის მეთაურობით (582–602) სპარსელებთან ბრძოლის შემდეგ, დაიკავეს სომხეთის მიწების ნაწილი, ბიზანტიის სომხეთის  ეპისკოპოსები შეიკრიბნენ თეოდოსიოპოლში, ბიზანტიის სომხეთის დედაქალაქში  593 წელს და აირჩიეს ბიზანტიური სომხეთის კათოლიკოსი – ქალკიდონიტი იოანე ბაგრანელი (593–611) ქალაქ ავანში. სანამ იოანეს კათოლიკოსის ხარისხში აიყვანდნენ, მემატიანე მოსე კალანკატვეცის ცნობით, მან გამოიარა მესვეტეობის ღვაწლი, რომელიც გავრცელებული იყო იმ ისტორიულ პერიოდში იმპერიის აღმოსავლეთით. {12} ავანის მართლმადიდებლური საკათალიკოსოს შექმნა იყო საპირწონე მონოფიზიტური დვინის საკათალიკოსოსი. ის კათოლიკოსები რომლებიც იმყოფებოდნენ სპარსეთის მიერ დაპყრობილ სომხურ ტერიტორიაზე, იყვნენ სპარსეთის ქვეშევრდომები. ქალკიდონური საკათალიკოსოს შექმნის ინიციატორები ავანში იყვნენ იმდენად არა ბიზანტიელები, როგორც წმ. თეოდორე, სომხური თეოდოსიოპილს ეპისკოპოსი (VI ს. ბოლო, ხსენება ნოემბერი 28/დეკემბერი 11), რომელიც კანონიზებულია მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ და ის იყო თეოდოსიოპოლის ფილოსოფოსთა წინამძღოლი. წმ. თეოდორეს მხარი დაუჭირეს თავისი ინიციატივის განხორციელებაში ტარონის ეპისკოპოსებმა და ბიზანტიის სომხეთის სხვა ოლქებმაც. {13} უნდა აღინიშნოს, რომ სომეხი ეპისკოპოსების მნიშვნელოვანი ნაწილი მონაწილეობას იღებდა თეოდოსიოპოლის კრებაში, რომელი კრებაც შეუერთდა კონსტანტინოპოლის ეკლესიას.  ამ საკათალიკოსოს შექმნიდან და იმპერატორ მავრიკიოსის სიკვდილამდე (602 წ.) სომეხ ქალკიდონიტთა ეკლესიის და დვინის მონოფიზიტური საკათალიკოსოს შორის მიმდინარეობდა  მუდმივი საღვთისმეტყველო პოლემიკა ქრისტეს ორბუნებრიობის თაობაზე და ქალკედონის კრებაზე. {14}

ფაქტობრივად სომეხ–ქალკიდონიტთა ეკლესიური ორგანიზაციის გაძლიერებას სომხეთში, ხელს უწყობდა პალესტინასთან სომეხ–ქალკიდონიტთა საეკლესიო კავშირები.  მე–XIX–XX სს–ში გაკეთებულმა კვლევებმა, დამატებით ნათელი მოჰფინეს სომეხ–ქალკიდონიტთა მონაზვნობის ისტორიას. ათი მაგალითიდან, ერთის მოყვანა შეიძლება, ქოზიფში (ხოზევი) სამარხების წარწერების მიხედვით, ძმათა შორის გვხვდება სომხებიც: Άρμένιος πρεσβύτερος (სომეხი პრესვიტერი) {15} და Ίωάννης μοναχὸς Άρμένίς (მონაზონი იოანე სომეხი) {16}. მამა კლეოპა კიკილიდისი ხოზევიტის შესახებ ნაშრომის ავტორი, სწორედ აღნიშნავს, რომ ამ მართლმადიდებლურ მონასტერში, სხვადასხვა ეროვნების ბერები იყვნენ, მათ შორის, რა თქმა უნდა, სომეხი–ქალკედონიტებიც, რომელთა საკუთრებაშიც მყოფ ეკლესიებში მსახურობა მშობლიურ ენაზე აღესრულებოდა.

სომეხი–ქალკედონიტი ბერების არსებობა წერილობით დაფიქსირებული იყო პალესტინის სამხრეთითაც, სინაზე. სინაის უდაბნოს ყველაზე ცნობილი მკვიდრნი იყვნენ პრესვიტერები წმ. აგათონი და ილია სომეხი სინელები (VI ს. ივნისი 4/17). {17} არაბების შემოსევამ VII ს–ში შეაჩერა სომეხ–ქალკიდონიტთა ნაკადი პალესტინის მონასტრებში. მათ გადაიტანეს ახლო აღმოსავლეთის სომეხ–ქალკიდონიტ ბერთა ცენტრი ანტიოქიაში (ანუ ტერიტორიულად ისტორიულ სომხეთთან უფრო ახლოს) ცნობილი შავის მთის რეგიონში, რაზედაც მოწმობს ცნობილი ბიზანტიელი კანონისტი ნიკონ შავმთელი. აქ ჯვაროსნული ლაშქრობის პერიოდში სომეხი მართლმადიდებელი ბერები მრავლად იყვნენ (XI-XIII ს.) [18].

მოცემულ სტატიაში ჩვენ მიზნად დავისახეთ ზოგადად თვალი გადაგვევლო სომხურ–ქალკიდონიტურ ბერობის გაძლიერებისა და ჩაქრობის პროცესისთვის. სომეხ–ქალკიდონიტი ბერობის  ისტორიის  შესწავლა მთელი ახლო აღმოსავლეთის  კონტექსტში V–XIII ს. ელოდება მკვლევარს.

 

[1] Фавст Византийский. История Армении, или Повести Византийца. (V в.). Ереван, 1953. Кн. III, гл. 2-3, 5-7, 10-12, 13,-14, 16, 19; кн. IV, гл. 3-7, 11-15, 20-57; кн.V, гл. 1-4, 22-25, 30-33.

[2] Моисей Хоренский. История Армении (V в.). Ереван, 1990, кн. III, гл. 1-8, 11, 13-14, 30-38, 47, 49, 52-67; Армянские жития и мученичества V-XVII вв. Ереван, 1994. გვ. 34-46.

[3] Святитель Григорий Богослов. Собрание творений. Москва, 1994, т. II, გვ. 89.

[4] В.А.Арутюнова-Фиданян. Армяне-халкидониты на восточных границах Византийской империи (XIв).Ереван, 1980. С 90; Софоний, епископ Новомиргородский. О несогласии церкви Армянской с Вселенской Православной. Одесса, 1867, გვ. 3; Деяния Вселенских Соборов. Т. IV. (Казань, 1908). გვ. 56-61; Деяния Вселенских Соборов. Т. III. (Казань, 1908). გვ. 252-279.

{5} Charanis P. The Armenians in the Byzantine Empire, 1963. P. 197, 204.

[6] Н.Я.Марр. Аркаун, монгольское название христиан в связи с вопросом об армянах-халкидонитах // ВВ 12, № 1-2 (1906) 1-68.

{7} R.M Price and J.Binns. Cyril of Scythopolis: The Lives of the Monks of Palestine (Kalamazoo, 1991).

[8] იქვე.

[9] იქვე.

[10] იქვე.

[11] В.В.Болотову. Михайлов день. Христианское Чтение. 1892. II. 620-621.

[12] В.А.Арутюнова-Фиданян. Повествование о делах армянских. (VII в.). Москва, 2004, გვ. 179-181; Мовсес Каланкатуаци. История страны Алуанк. Пер. с древнеарм., предисл. и коммент. Ш. В. Смбатяна. Ереван, 1984. Кн II. Гл. XLVI.

{13}G.Garitte. Saint Theodoros eveque de Karin-Theodosiopolis Armeniaca. Venis. 1969.

[14] В.А.Арутюнова-Фиданян. Указ. соч., გვ. 181.

[15] კლეოპა კიკილიდისი. Τά κατά τὴν λαυ̃ραυ καί τὸν χείμαρρου του̃ Χουζιβα̃ κτλ., იერუსალიმი, 1901, გვ. 71, 76.

[16] Пападопуло-Керамевс. Христианские подписи из ущелья Хузива, собранные в 1889 г. (Сообщ. Импер. Православного палестинского общества. 1903, XIV, ч. II. № 3. С.П.б. 1904. გვ. 198 и 199).

[17] Подвижники Благочестия Синайской Горы. Москва, 1994; Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона «Христианство». Москва, 1995, ტ. III, გვ. 578, 623.

[18] Герд Л.А. «Тактикон» Никона Черногорца как источник по истории харистикариата в Византии // ВВ. – М., 1994. – Т. 55; Герд Л.А. Армяне и грузины в антиохийских монастырях XI в. (по «Тактикону» Никона Черногорца) // Русь и южные славяне. Сборник статей к 100-летию со дня рождения В.А. Мошина. – СПб., 1998; Laterani VI kalendas Julii, Anno XII. Archives Vaticanes. – Reg. XIX. – Album. XL. – № CXCIX.

 

 

 

Print Friendly

Tags: , , , , , , , , , , , ,

Comments are closed.