ზიარების მიღების ძველი ფორმები და თანამედროვე გამოწვევა

იაკობის ჟამისწირვაზე ეპისკოპოსი ამბროსი აზირებს მრევლს პეტერბურგის სასულიერო აკადემიაში.

იაკობის ჟამისწირვაზე ეპისკოპოსი ამბროსი აზირებს მრევლს პეტერბურგის სასულიერო აკადემიაში.

დღეს, როდესაც მსოფლიოს განსაკუთრებით აშფოთებს ახალი ვირუსის საფრთხე, ეკლესიის წინაშე დგას ევქარისტიული შეკრების ფორმებთან დაკავშირებული გამოწვევა.

კორეის მართლმადიდებელმა სამიტროპოლიტომ 25 თებერვალს გამოაქვეყნა განცხადება, სადაც მორწმუნეებს სთხოვს, რომ წირვაზე მივიდნენ ნიღბებით, თავი შეიკავონ ერთმანეთთან და ხატებთან ფიზიკური კონტაქტისაგან. ამავე პერიოდში იტალიის მართლმადიდებელმა სამიტროპოლიტომ მღვდელმსახურებს დაუგზავნა შეტყობინება, სადაც მოუწოდებს დაემორჩილონ ადგილობრივი ხელისუფლების მითითებებს და ე.წ. წითელ ზონებში, სადაც საზოგადოებრივი თავშეყრა აკრძალულია, არ ჩაატარონ საჯარო წირვები. ჰონგ-კონგის მართლმადიდებლური ტაძრები კი 31 დეკემბრამდე დაიკეტებიან, ადგილობრივი სამღვდელოების გადაწყვეტილებით.

 

რუმინეთის ეკლესიამაც გასცა რეკომენდაციები ხატების მთხვევისა და სასულიერო პირების ხელზე კოცნისაგან თავის შეკავებასთან დაკავშირებით, გარდა ამისა თავდაპირველ კომუნიკეში მიუთითა, რომ მორწმუნეებს უფლება ეძლეოდათ მიეღოთ ზიარება საკუთარი კოვზებით, რამაც გამოიწვია სასულიერო პირთა ნაწილის შეშფოთება. სიტუაციის განსამუხტად პატრიარქი დანიელი იძულებული გახდა, მომდევნო დღეს საკუთარი საპატრიარქო ეპისტოლეთი გაენეიტრალებინა საპატრიარქოს საინფორმაციო სამსახურის მიერ გავრცელებული კომუნიკეთი გამოწვეული გაუგებრობა.

ჩანს საქართველოს ეკლესიაც დგას მსგავსი გამოწვევების წინაშე. ზიარების ფორმებთან დაკავშირებით სულ უფრო ხშირად ისმის სხვადასხვა სახის განცხადებები სამოქალაქო, სახელისუფლებო და საეკლესიო პირებისაგან. რადგანაც ამ საკითხით შეწუხებულმა არაერთმა სასულიერო და საერო პირმა მომწერა, ამიტომ წინამდებარე წერილში შევეცდები მოკლედ გადმოვცე ზოგიერთი მნიშვნელოვანი ისტორიული და პრაქტიკული საკითხი.

იოანეს სახარებაში შენახული იესო ქრისტეს სიტყვა: „მე ვარ ცოცხალი პური, ზეციდან ჩამოსული. ვინც შეჭამს ამ პურს, საუკუნოდ იცოცხლებს. პური, მე რომ გაძლევთ, ჩემი ხორცია, და წუთისოფლის სიცოცხლისთვის გავცემ მას“ (იოან. 6:51), საუკუნეებია მორწმუნე ადამიანებისათვის წარმოადგენს იმედისა და რწმენის ქვაკუთხედს.

თუ უწმინდესი ევქარისტია სიცოცხლის წყაროა, მაშასადამე ის არის სიკვდილის მიზეზ-ქმნილი ცოდვისაგან და ცოდვით დაცემულ სამყაროში გამეფებული ავადმყოფობისაგან მაკურნებელიც. წმინდა ზიარების ერთ-ერთი (და არა ერთადერთი) შედეგი სწორედ ფარმაცევტულია, მორწმუნეები ზიარების შემდეგ ერთმანეთს მიმართავენ „საკურნებლად სულისა და ხორცისა“, ხოლო წმინდა ეგნატე ქნტიოქიელი ევქარისტიას მოიხსენიებს როგორც Farmacum Immortalitatis – უკვდავების წამალს (ეფესელთა, 20:2).

304 წელს, აბისინიელ ქრისტიანებს ბრალად წაუყენს იმპერატორის  ბრძანების მიუხედავად ჩუმად შეკრება და ქრისტიანული ღვთისმსახურების აღსრულება, რაზედაც წმინდა მოწამეებმა უპასუხეს sine dominico non possumus – უფლის დღის გარეშე არ შეგვიძლია. ეს არის ყველა მართლმორწმუნე ქრისტიანის პასუხი, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ხშირად და ხშირად მეორდებოდა: უფლის დღის, ანუ საკვირაო ევქარისტიის გარეშე ცხოვრება ქრისტიანებს არ შეგვიძლია, რადგან ეს ჩვენთვის სიკვდილზე დიდი ტრაგედიაა.

მაშასადამე ქრისტიანისათვის წმინდა ზიარება, ევქარისტიაში მონაწილეობა ხელშეუხებელია, მაგრამ აქვე უნდა გავარჩიოთ ერთმანეთისგან, ზიარება და ზიარების მიღების ფორმები. ზიარება საუკუნეთა მანძილზე იგივეა თავისი მნიშვნელობითა და არსით, გამუდმებულად ეზიარება კაცობრიობა იესო ქრისტეს ერთი და იგივე სისხლსა და ხორცს, რომელიც „მარადის იჭმევა და არასდროს ილევა“ (იოანე ოქროპირის წირვიდან). ზიარების არსისაგან განსხვავებით, მისი მიღების ფორმები ისტორიის მანძილზე ხშირად იცვლებოდა.

საყოველთაოდ ცნობილია, რომ უძველესი დროიდან ქრისტიანები უწმინდეს ზიარებას იმ ფორმით ღებულობდნენ, როგორც ამას დღემდე აკეთებენ სასულიერო პირები: ხელზე ღებულობენ უწმინდეს ხორცს, ხოლო ბარძიმიდან სვამენ უწმინდეს სისხლს. ასეთ წესს აქვს თავისი სახარებისეული მნიშვნელობა, რადგან იესო ქრისტე ევქარისტიის დამფუძნებელ სიტყვებში ამბობს: „მიიღეთ და ჭამეთ… სვით ამისაგან ყოველთა…“ – შესაბამისად, სახარებაში შეჭმა და დალევა არის ორი დამოუკიდებელი ქმედება და არა ერთიანი – ქრისტეს ხორცი იჭმევა, მისი სისხლი კი ისმევა, რადგან „თუ არ ჭამთ ძე კაცისას ხორცს და არ სვამთ მის სისხლს, არ გაქვთ სიცოცხლე თქვენში“ (იოან. 6:53).

ზიარებისას იესო ქრისტეს ხორცის უშუალო კონტაქტით, ანუ ხელით მიღება, რაც სახარებისუელი ჟესტია, იმდენად მნშვნელოვანი იყო, რომ ტრულის კრების 101-ე კანონი მკაცრად კრძალავს წმინდა ზიარების მიღებას ძვირფას ლანგარზე. ჩანს დიდგვაროვანი და მდიდარი ოჯახის წევრები ხელის ნაცვლად, პატარა ოქროს თეფშების მეშვეობით  ღებულობდნენ ზიარებას, სწორედ ამიტომ კრება მკაცრად კრძალავს ზიარებისას ასეთი ინსტრუმენტის გამოყენებას.

ლიტურგიული კოვზის გაჩენა, არქეოლოგიური მოცემულობით დაკავშირებულია VI საუკუნესთან, მაგრამ უცნობია მისი დანიშნულება, შესაძლოა ის გამოიყენებოდა ავადმყოფების საზიარებლად ან ძღვენის მომზადებისას, ასეა თუ ისე, არქეოლოგიური მასალის სიმწირე გვიდასტურებს, რომ ადრეულ ეპოქაში კოვზის გამოყენებას ფართო გავრცელება არ ჰქონია.

დაახლოებით VII საუკუნიდან დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ზოგიერთ რეგიონებში ჩნდება ჩვეულება ჩალტობით ზიარებისა, რაც გულისხმობს იმას, რომ მორწმუნეები ზიარებისას აღარ ღებულობდნენ ცალ-ცალკე ევქარისტიულ პურსა და ღვინოს, მღვდელმსახური ჩაალტობდა ევქარისტიული პურის ნაჭერს ბარძიმში და საკუთარი ხელით აძლევდა მაზიარებელს. მსგავსი ჩვეულება ვრცელდება ბიზანტიაშიც VIII საუკუნიდან მოყოლებული. ანუ, ტრულის კრების ნახსენები აკრძალვიდან დაახლოებით ორასი წლის შემდეგ, ეკლესიამ შეცვალა ზიარების გაცემის პრაქტიკა.

VII-VIII საუკუნეების პალესტინურ წყაროებში კოვზი გვევლინება როგორც არა საზიარებელი ინსტრუმენტი, არამედ როგორც დამხმარე ინსტრუმენტი ზიარებისას ბარძიმში ხორცის ჩალტობისათვის. ჩალტობა იმდენად იკიდებს ფეხს ბიზანტიის ეკლესიებში, რომ XI საუკუნეში კარდინალი ჰუმბერტის მიერ ბერძნებისათვის წაყენებულ ბრალდებებს შორის, ერთ-ერთი, სწორედ ამ საკითხს უკავშირდება. ჰუმბერტი ბრალს სდებს ბერძნებს, რომ მათ შეცვალეს სამოციქულო პრაქტიკა და იმის ნაცვლად რომ მორწმუნეებმა ხელზე მიიღონ წმინდა ხორცი და ბარძმიდან შესვან წმინდა სისხლი, ისინი მღვდლის ხელით, ბარძიმში ჩაწობილი ევქარისტიული პურით ეზიარებიან. მე-12 საუკუნეში ასეთი პრაქტიკა კიდევ უფრო ფართოდ ვრცელდება, თუმცა ბალსამონი ვარაუდობს, რომ მის დროს ჯერ კიდევ იყო დარჩენილი რამდენიმე ეკლესია, სადაც ინახავდნენ ევქარისტიული პურის ხელზე მიცემის უძველეს ტრადიციას.

როგორც ცნობილია, ეკლესიამ კიდევ ერთხელ შეცვალა ზიარების წესი. ამჯერად ჩალტობით ზიარება ჩაანაცვლა კოვზით ზიარებამ. ბიზანტიურ საეკლესიო პრაქტიკაში XIII საუკუნიდან მოყოლებული, საბოლოოდ მკვიდრდება მორწმუნე ერისათვის ზიარების კოვზით მიცემის პრაქტიკა, მაგალითად იმპერატორი იოანე VI კანტაკუზენი, XIV საუკუნეში საგანგებოდ გვამცნობს, რომ იმპერატორი ერის-ხალხივით კოვზით კი არ ეზიარება, არამედ ბარძიმიდან, როგორც ამას სამღვდელოება აკეთებს.

თანამედროვე პრაქტიკაში, წელიწადში რამდენჯერმე, როდესაც ტარდება სამოციქულო ჟამისწირვები (ძირითადად იაკობის), მორწმუნეების ზიარებისათვის გამოიყენება სწორედ ის საშუალო მეთოდი, რომელსაც ჩალტობით ზიარება ვუწოდეთ. გავრცელებულია აზრი, რომ ასეთი ზიარება არის იაკობის ჟამისწირვის საკუთარი წესი, რაც სავსებით არასწორია. ზიარების ასეთი წესი იხმარებოდა VIII-XII საუკუნეებში, როგორც პალესტინაში, სადაც იაკობ მოციქულის ჟამისწირვა იწირებოდა, ასევე კონსტანტინოპოლშიც, სადაც იოანე ოქროპირის და ბასილი დიდის ჟამისწირვები იყო ხმარებაში.

როგორც ვხედავთ, ისტორიის მანძილზე ეკლესია საჭიროებისამებრ ცვლიდა ზიარების მიღების ფორმებს, და ინახავდა კიდეც მათ. მაგ. ყველაზე ადრეული ფორმა ზიარებისა, წმინდა ხორცის ხელზე მიღება და ბარძიმიდან წმინდა სისხლის შესმა, შემოინახა სამღვდელოების ზიარების წესმა, რომელიც არავის აუკრძალავს მორწმუნეებისათვის, პირიქით, ტრულის კრება აკანონებს კიდეც ასეთ წესს. ხოლო  შუალედური ფორმა ზიარების ჩალტობის მიღებისა, შემოინახეს სამოციქულო ლიტურგიებმა, რომლებიც მანამდე გავიდნენ ხმარებიდან, სანამ საბოლოოდ დამკვიდრდებოდა კოვზით ზიარება. რა თქმა უნდა, ზიარების სამივე აქ ნახსენები ფორმა ლეგიტიმურია, რადგან ისინი საეკლესიო პრაქტიკაში აქტიურად გამოიყენებოდნენ, მიუხედავად იმისა, რომ ეპოქიდან ეპოქაში იცვლებოდნენ კიდეც.

რა შეგვიძლია ვისწავლოთ ისტორიიდან მოცემულ სიტუაციაში?

ერთი მხრივ აუცილებლად უნდა ითქვას, რომ ზიარებით დაავადების გადაცემა შეუძლებელია, მაგრამ მეორე მხრივ საჭიროა ერთმანეთისაგან გავმიჯნოთ უშუალოდ ევქარისტია და ევქარისტიის გაცემის ინსტრუმენტი – კოვზი. თუმცა ეს იმას არ ნშნავს, რომ ეკლესია თამამად აყვეს დღეს გავრცელებულ მოსაზრებებს ერთჯერადი კოვზების ან პირადი კოვზების გამოყენების შესახებ, ასეთი პრაქტიკა შეუფერებელი ჩანს წმინდა ევქარისტიისათვის და კიდევ უფრო მეტ დაბნეულობას დათესავს მორწმუნე საზოგადოებაში.

ახალი და მიუღებელი პრაქტიკების საპირისპიროდ, როგორც ვნახეთ,  გვაქვს საკუთარ ისტორიაში ის გამოცდილება, რომლთან მიბრუნებაც შესაძლებელიცაა და დასაშვებიც: ეპიდემიის მაღალი რისკის შემთხვევაში, რა თქმა უნდა, წმინდა სინოდის დადგენილებით, შესაძლებელია დროებით შეიცვალოს მორწმუნეთა ზიარების ფორმა და გამოყენებულ იქნეს გარდამავალი ფორმა, რომელიც დაახ. VIII-XII საუკუნეებში გამოიყენებოდა, ვგულისხმობთ მორწმუნეების ზიარებას ჩალტობით. ამასთანავე, ასეთ შემთხვევაშიც აუცილებელია შესაბამისი მომზადება, რამდენიმე მნიშვნელოვანი დეტალის დაზუსტება და სასულიერო პირებისათვის შესაბამისი რეკომენდაცია/ინსტრუქციების მიცემა.

ყოველივე ზემოთ თქმული, მხოლოდ შესაძლებლობის განხილვაა, რადგან სანამ წმინდა სინოდი არ დაუშვებს გამონაკლისს, მანამდე ყველა ვალდებულია დაიცვას არსებული წესი მორწმუნეების ზიარებისა. ამიტომ მნშვნელოვანია სასულიერო პირებმა ყურადღება მიაქციონ საეკლესიო ჰიგიენას. რაც გულისხმობს იმას, რომ წითელი ნაჭრები (ე.წ. ბაღდადები), რომლითაც ხდება მორწმუნეებისათვის პირის მოწმენდა და ბარძიმის გამშრალება, უნდა გაირეცხოს ყოველი წირვის შემდეგ. გაურეცხავი ბაღდადები, რომლებსაც სამწუხაროდ არაერთ ტაძარში შევხვდებით, შეუფერებელია თავად წმინდა ევქარისტიის ღირსებისათვის. თუ ოჯახში ვახშმისას არავინ დადებს მაგიდაზე წინა დღით ნახმარ ხელსახოცს, მითუმეტეს საღმრთო სერობას არ ეკადრება მსგავსი რამ. ასევე სასურველია, რომ ყოველი მორწმუნის ზიარების შემდეგ, სანამ მღვდელი კოვზს ბარძიმში ჩააბრუნებდეს, საგულდაგულოდ ბაღდადით გაწმინოდს ის, ხოლო წირვის ბოლოს, ზიარების მიღების შემდეგ მდუღარება მოავლოს როგორც ბარძიმს, ასევე კოვზს.

მღვდელმონაზონი ლეონიდე ებრალიძე

ბიბლიოგრაფიისათვის იხ:

R.F. Taft, “Byzantine Communion Spoons: A Review of the Evidence.” in Dumbarton Oaks Papers 50 (1996): 209-238.
М. Желтов, “Лжица” in Православная Энциклопедия 40, 692-695.

Print Friendly

Tags: , , , , ,

Comments are closed.