დიალოგი სულიერ ტრადიციაში

1391509499

საუბარი სამარიელ ქალთან, რომი, ვია ლათინას კატაკომბა, IV ს.

მოხსენება, წაკითხული ორიენტალისტიკის პონტიფიკალურ ინსტიტუტში, ანთროპოლოგიის თანამედროვე პრობლემებისადმი მიძღვნილ სემინარზე.

 ავტორი: იეროდიაკვანი ლეონიდე ებრალიძე

ქრისტიანულ კოსმოგონიაში ადამიანის შექმნის ფაქტი არის დიალოგის ნაყოფი: თქვა ღმერთმა: გავაჩინოთ კაცი ჩვენს ხატად, ჩვენს მსგავსებად“ (დაბ.1:26), წმინდა წერილის ამ ციტატით ისპირირებული წმ. გრიგოლ ნოსელი, პატრისტიკულ და საეკლესიო ტრადიციასთან სრულ სიმფონიაში შენიშნავს: „ადამიანის შესახებ იყო მსჯელობა, ის [ღმერთი] არ ამბობს, როგორც სხვა ქმნილებათა შემთხვევაში „იქმნას კაცი!“ იხილე, რაოდენი პატივის ღირსი ხარ, რამეთუ შენი არსებობა არ არის ერთი ბრძანების შედეგი, პირიქით, ღმერთი კონსულტირებს, თუ რა იქნება საუკეთესო მიდგომა ესოდენი პატივის ღირსი ქმნილების  შესაქმნელად“[1]. შემოქმედებითი აქტის შემდეგ ღმერთი აგრძელებს თავის დიალოგს ქმნილებასთან: ადამ სად ხარ… სად არის აბელი, შენი ძმა…

ის აგრძელებდა საუბარს წინასწარმეტყველთა მიერ  და განკაცებასთან ერთად, საუბარში დგება ახალი ჟამი, როდესაც λόγος (სიტყვა) განეცხადება ქმნილებას, იწყება ახალი ფაზა. ნიშანდობლივია, რომ ბერძნულში სიტყვა λόγος, როგორც ლათინურში Verbum, არის დინამიური, თითქოს მიმართული  რაღაც ქმედების აღსრულებისკენ. შეიძლება ითქვას, რომ ეს აღსრულება არის სამყაროს დიალოგში მოქცევა, რადგანაც ვერავინ მივა მამასთან, თუ არა მის მიერ  (Cf. იოან. 14:6). არ არის შემთხვევითი, რომ თავად განკაცებაც დიალოგის შედეგია: ანგელოზი ეცხადება ქალწულ მარიამს და ახარებს ღვთის გამომხსნელობით გეგმას. თუ დაცემის შემდეგ, ღმერთი ცდილობს ადამთან პირდაპირი დიალოგის განახლებას, კითხულობს, ადამ სად ხარ? ადამი კი იმალება, ქალწული მარიამი არნახული გამბედაობით ეპასუხება ღვთის მოწოდებას: „აჰა მხევალი უფლისა“ (ლკ 1:38) – რაც ნიშნავს კაცობრიობის შემობრუნებას დიალოგისკენ, ბუნებითი ღმერთის ქმნილებასთან უწყვეტი ურთიერთობის აღდგენას, ქრისტოლოგიურ პერიხორეზისს (περιχώρησις).

 

  1. ეკლესია მისიონერულია

როგორც ბალთაზარი შენიშნავს „იესოს სურდა არსობრივად მისიონერული ეკლესია, როგორც საზოგადოება, ცენტიფუგისებური მოძრაობით, არა, როგორც თავის თავში ჩაკეტილი ხალხი. ამაში არის კიდეც უდიდესი სხვაობა ისრაელთან, სხვა ყველა მიწიერ ერზე მეტად ცენტრისკენ თვითმიმართულ,   არა მისიონერულ ერთან. ისრაელისთვის ხსნის აღსრულება მდგომარეობს გაფანტულთა და გადასახლებულთა სამშობლოში, წმინდა მიწაზე შემოკრებაში. ეკლესიის ცხოვრება კი შედგება მათეს სახარების ბოლოს მითითებულ მისიაში: წადით მთელს სამყაროში, ყველა ხალხთან  (Cf. მთ. 28.19)“[2].

ამ მცნების კვალდაკვალ ეკლესია თავის მისიონერულ მსახურებაში, რაც არის კიდეც მისი მარადიული ფუნქცია, ცხოვრობს დიალოგში კულტურებთან და ცივილიზაციებთან,  რელიგიებთან და რაც მთავარია პიროვნებებთან, მათ შორის მათთანაც, ვისაც უკვე განეცხადა ღვთის სიტყვა, მაგრამ ჯერ კიდევ ვერ შეძლეს მისი მიღება ან მისი აღყვავება საკუთარ თავში (Cf. მთ 13:18-23; მარკ 4:14-20; ლკ 8:11-15). პავლე მოციქულსაც თავისი აპოსტოლურობა სწორედ მისიონერულ ჭრილში ესმოდა, რასაც რომაელი ქრისტიანებისადმი მიწერილ წერილში ცალსახად აღნიშნავს კიდეც „ვისი მეოხებითაც მივიღეთ მადლი და მოციქულობა, რათა მისი სახელით სარწმუნოებას დავუმორჩილოთ ყოველი ხალხი, რომელთა შორის ხართ თქვენც, იესო ქრისტეს მიერ ხმობილნი“ (რომ. 1:5-6), ანუ  ეკლესიის სამოციქულოობის ნიშანი მისი მისიონერულობაა, რომელიც არ მოიცავს მხოლოდ წარმართთა მოქცევას, არამედ უკვე მოქცეულთა განგრძობით μετνοια[3] -ს.

  1. მისია ითხოვს დიალოგს

ეკლესიას მისიის სრულყოფისთვის სჭირდება დიალოგი, რაც თავად იესომაც დაამოწმა სამარიაში, იაკობის ჭასთან (Cf, იოან 4:7-27). სამარეიელ დედაკაცთან ცნობილი საუბარი ერთი საყოფაცხოვრებო ფრაზით იწყება „წყალი დამალევინე“ – მიმართავს მას იესო და გაკვირვებული ქალი კითხვით პასუხობს: „როგორ მთხოვ შენ, იუდეველი, სამარიელ დედაკაცს, დამალევინეო? (რადგან იუდეველებს არა აქვთ ურთიერთობა სამარიელებთან)“ – ამრიგად საუბარი საყოფაცხოვრებოდან გადადის ინტერნაციონალურ, გნებავთ ინტერკულტურულ დიალოგზე, შემდეგი ნაბიჯი კი ინტერრელიგიური დიალოგია – ცნობილი საუბარი ცოცხალ წყალზე, რომელიც თანამოსაუბრის მეტანოიით სრულდება („უფალო, ვხედავ, რომ წინასწარმეტყველი ხარ“), მაგრამ საუბარი და მოქცევა აქ არ სრულდება, რამდენადაც ის განგრძობითი პროცესია, რომელშიც თანამოსაუბრის შემეცნება იზრდება და დიალოგი გრძელდება: სად არის თაყვანისცემის ადგილი? – უნივერსალური ღმერთის თაყვანისცემას მეტად აღარ ექნება ადგილი, რადგან თაყვანისცემა  ამიერიდან აღესრულება სულითა და ჭეშმარიტებით. მომდევნო და კულმინაციური პასაჟი კი არის სამარიელის შეკითხვა: კი მაგრამ ვინ არის ის მესია, ვინც განუცხადებს სამყაროს ამ ჭეშმარიტებას? – „მე ვარ“  პასუხობს იესო და ამ საოცარი ძალის სიტყვებით ქალის შემეცნება, მისი მეტანოია მაქსიმუმს აღწევს. მთელი მოცემული ევანგელური პასაჟი შესანიშნავი მოწმობაა დიალოგის მნიშვნელობისა, მისი ესკალაციისა საყოფაცხოვრებოდან რელიგიურამდე, ცნობისმოყვარეობიდან შემეცნებამდე, მაგრამ იმდენად რთული და ასკეტური, რომ საუბრის ბოლოს შემოსწრებულ მოციქულებს „უკვირდათ, რადგან იგი საუბრობდა ქალთან“.

  1. დიალოგი არის ასკეზა

ქრისტეს მაგალითის მიმდევარნი, განათლებული სული წმინდაში (რამეთუ უკვე დამდგარიყო ჟამი უნივერსალური ღმერთის სულითა და ჭეშმარიტებით უნივერსალური თაყვანისცემისა). ამ პრაქტიკას ანხორციელებდნენ მოწაფეებიც, სამოციქულო საქმიანობისას.

მეორე ისტორია, რომელიც მოწმობს დიალოგის ურთირთმიმართებითობაზე, არის რომაელი ასისთავის, კორნელიოსის მოქცევა, მოთხრობილი მოციქულთა საქმეებში (Cf. საქმ 10:1-48). ისტორია იწყება ორი გამოცხადებით, რომელნიც თავისთავად არ წარმოადგენენ მხოლოდ  გამოცხადების წყაროდან ინფორმაციის მიღებას, არამედ თითოეული მათგანი დიალოგია: კორნელიოსს ეცხადება ანგელოზი რომელიც აუწყებს, რომ ღვთის თვალში მისი კეთილმსახურება ამაღლდა და საჭიროა მიავლინოს კაცები, ვინმე პეტრეს მოსაძებნად, პარალელურად კი საღმრთო განგება პეტრესაც ამზადებს ამ მისიისათვის, ამ დიალოგისთვის: გარინდებისას იგი ხედავს ზეციდან ჩამოსულ ჭურჭელს, რომელიც სავსე არის ყოველგვარი ცხოველით, ფრინველითა და ქვეწარმავალით და  ესმის ზეციური ხმა, რომელიც ამ ყოველივეს ჭამისკენ მოუწოდებს. პეტრე პასუხობს, რომ არ შეუძლია ამ უწმინდურობის ჭამა, რაზედაც ზეციური ხმა სამგზის გამოეპასუხება: „რაც ღმერთმა განწმინდა, ნუ მიიჩნევ შებილწულად“.

ორივე მათგანს აქვს ხილვა, ანუ ორივე დიალოგშია ღმერთთან, ეს უკანასკნელი კი როგორც მედიატორი უბიძგებს მათ, რათა ღმერთ-კაცობრივი დიალოგის შემდეგ (შედეგად) შედგეს კაცობრივი დიალოგიც. ორივე მათგანი ეთანხმება შესაძლებლობას და დიალოგი იქცევა მისიად, რასაც თავისი სასრული მეტანოიაში  აქვს, ანუ ღვთის შემეცნების ზრდაში (პეტრე შეიტყობს ყველასთან სრულფასოვანი დიალოგის აუცილებლობას) და მოქცევაში (კორნელიოსის სახლეულზე სულის გადმოსვლა და შემდეგ მათი ნათლობა), მაგრამ როგორც სამარიელის შემთხვევაში, აქაც  პეტრეს „საყვედურობდნენ  წინადაცვეთილნი“ – აქაც ვერ გაიგეს ბოლომდე დიალოგისა და მისიის მნიშვნელობა, აქაც რთული აღმოჩნდა საზოგადოებისთვის დიალოგის ასკეზის გააზრება. სხვა ყველა ასკეტურ ღვაწლს შორის დიალოგი (ურთიერთობაში ყოფნა) ყველაზე აღმატებულია, რამდენადაც ის ტრინიტარულია: პიროვნება მეორე პიროვნებას აღიქვამს როგორც აბსოლუტურ ფასეულობას, ერთი მთლიანად უძღვნის თავს მეორეს და ამდენად უზრუნველყოფს საკუთარ სრულყოფილ არსებობასაც, აქ  დიალოგი იძენს ონტოლოგიურ მნიშვნელობას – რეალურად ვვარსებობ არა იმიტომ, რომ ვფიქრობ, არამედ იმიტომ რომ სხვებიც არსებობენ და ჩვენ ურთიერთობაში ვართ[4].

რთული მისახვედრი არ არის, რომ დიალოგის მტერი ქსენოფობიაა – უცხოს, განსხვავებულის შიში, რომელიც სიძულვილში იზრდება ხოლმე.  სწორედ ქსენოფობიამ შეუშალა ხელი სოდომის მოსახილად ჩასულ ზეციერ სტუმრებს შესულიყვნენ დიალოგში ადგილობრივებთან, განეხორციელებინათ სოდომელთა მეტანოია (Cf. დაბ 19:5-9; ეზეკ 16:48-50). შიშის დაძლევის საშუალებას ისევ ეკლესიის მრავასაუკუნოვანი ტრადიცია იძლევა. წმ იოანე სინელი შიშს აღწერს როგორც ამპარტავნული სულის სნეულებას, რომელს დამონებული ადამიანიც სტერეოტიპებით იწყებს ცხოვრებას, რასაც მოსდევს უნდობლობა, ურწმუნოება და უიმედობა, შიშისაგან გათავისუფლება კი შიშის ობიექტთან პირდაპირ შეხვედრაა, პირდაპირი ურთიერთობა[5], ანუ ქსენოფობიის (უცხოს შიშის) დაძლევის ერთადერთი საშუალება არის უცხოსთან ურთიერთობაში შესვლა, მასთან დიალოგის დაწყება.

  1. ენა და კონტექსტუალიზაცია

დიალოგის წარმოებისათვის აუცილებელია ურთიერთგაგება, რაშიც უმნიშვნელოვანესი ანთროპოლოგიური ასპექტია ენა, როგორც კომუნიკაციის ინსტრუმენტი. იყო დრო, როდესაც „ერთპირი იყო მთელი ქვეყანა და ერთ ენაზე მეტყველი“ (დაბ 11:1), მაგრამ კაცობრიობა იკრიბება ბაბილონის გარშემო რათა „აიშენოს ქალაქი და გოდოლი და ცას მიუწვდინოს მისი თხემი“ (დაბ 11:14) , ამ სურვლს კი, რომელიც წმ. იოანე ოქროპირისა და ნეტარი ავგუსტინეს მიერ, ეგზეგეტურ ტრადიციასთან თანხმობაში, შეფასებულია როგორც ამპარტავნების ამბიცია და ღვთის ძალის გამოწვევის მცდელობა[6], კაცობრიობა მიჰყავს ცოდვით დაცემის შემდეგ, მნიშვნელობით მეორე, უდიდეს ტრაგედიამდე: „თქვა უფალმა…აბა ჩავალ და ენას ავურევ მათ, რომ ვერაფერი გააგებინონ ერთმანეთს“ (დაბ 11:6-7). თუმცაღა ლოგოსის გამოცხადებასთან ერთად დიალოგი ისევ ახლდება, ანუ კაცობრიობა პოულობს ენას, რათა განაგრძოს დიალოგში ყოფნა, რაც სულთმოფენობის დღეს აღესრულება, როდესაც სული წმინდის მოსვლით ინკურნება ბაბილონის ჭრილობა: „ყველანი აღივსნენ სულით წმიდით და სხვადასხვა ენებზე ალაპარაკდნენ, როგორც სული ამეტყველებდა მათეს ხმა რომ გაისმა, შემოკრბა მთელი ხალხი და შეძრწუნდა, ვინაიდან თვითეული ისმენდა, როგორ მეტყველებდნენ ისინი მის საკუთარ ენაზე“ (საქმ. 2:4-6).

თვინიერ ენისა, როგორც კომუნიკაციის ინსტრუმენტისა, პროცესისთვის საჭიროა აგრეთვე ლინგვაჯის – ანუ კომუნიკაციის სწორი ფორმის, სასაუბრო ენის კონტექსტუალიზაციის მოძებნა. ათენში ჩასული პავლე მოციქულის (Cf. საქმ 17:16-33) „სული აღაშფოთა ამ კერპებით სავსე ქალაქის ხილვამ“, მაგრამ არეოპაგში ათენელებთან საუბრისას მოციქული იჩენს სრულ პატივისცემას მათი ტრადიციების მიმართ, მათ უწდებს რელიგიურ, მორწმუნე ადამიანებს, იყენებს მათ რელიგიურ-კულტურულ ელემენტებს და ახდენს საკუთარი თავისა და ქადაგების კონტექსტუალიზაციას: „გავიარე და დავათვალიერე თქვენი სათაყვანო ადგილები, ვნახე სამსხვერპლოც, რომელსაც აწერია ‘უცნობ ღმერთს’. მე გიქადაგებთ მას… უფალი ცისა და მიწისა ხელმქნილ ტაძრებში არ მკვიდრობს… ერთიდან შეიქმნა ადამიანთა ყოველი ტომი… მასში ვცოცხლობთ, ვიძვრით და ვარსებობთ, როგორც ზოგიერთი თქვენი პოეტი ამბობდა…“ და მხოლოდ ამ შესანიშნავი შესავალის შემდეგ იწყებს მოციქული მკვდრეთით აღდგომის მახარებლობას და შექმნილ გარემოში მსმენელნი გამოთქვამენ სურვილს „ამის თაობაზე კვლავაც მოგისმენთო“.

  1. დიალოგის ანთროპოლოგია

წმინდა წერილისეულ სამივე პასაჟში (საუბარი სამარიელ ქალთან, პეტრე და კორნელიუსი, პავლე არეოპაგში) დიალოგი იმართება პიროვნებათა შორის, რომელნიც არიან წარმომადგენელნი განხვავებული კულტურებისა, ნაციებისა და რელიგიებისა, მის ცენტრში დგანან დროსა და სივრეში ფორმირებული პიროვნებები, რაც ამოცანას კომპლექსურს ხდის. დიალოგის ამოცანა უნდა იყოს სწორედ პიროვნება, რამდენადაც ნებისმიერი რელიგია თუ კულტურა პიროვნების გარეშე აბსოლუტურ აბსტრაქციად იქცევა. ამიტომაა რომ ქრისტიანობისთვის პიროვნების კონცეპტი ცენტრალურია, რასაც მამა ალექსანდრე შმემანი ასე სხარტად  და შესანიშნავად აყალიბებს: „მონოთელიტობის დაძლევისას ეკლესია, როდესაც ქრისტეში არა მარტო ღმრთაებრივი, არამედ ადამიანური ნების არსებობასაც ამტკიცებდა, ქრისტიანულ ანთროპოლოგიას უყრიდა საფუძველს, ადამიანის იმ გაგებას, რამაც ჩვენი სამყაროსა და ჩვენი კულტურის მთელი ჰუმანისტური აღმაფრენა განსაზღვრა. ქრისტიანული ჰუმანიზმი, ერთიანი ადამიანისა და მისი, როგორც აბსოლუტური ღირებულების რწმენა – აი, ქრისტოლოგიური დავების უკანასკნელი შედეგი და მართლმადიდებლობის ნამდვილი გამოცხადება“[7].

უკვე აღვნიშნეთ, რომ დიალოგშიც, როგორც ეკლესიის და ცხადია კერძო პირის ასკეტურ მისიაშიც პიროვნება (და არა მხოლოდ პიროვნების ცნება) აბსოლუტურ ღირებულებას წარმოადგენს, რაც მხოლოდ ნამდვილი ქრისტიანული, სულიერი კულტურის პირობებშია შესაძლებელი. დასაწყისიდანვე ვთქვით, რომ ადამიანი ღვთიური დიალოგის ნაყოფია, სამარიელი ქალის მეტანოია  განკაცებულ ღმერთთან დიალოგში აღესრულება, კორნელიოსის მოქცევაში ისევ და ისევ ღვთიური ასპექტია ორი ხილვის სახით, პავლე არეოპაგში მკვდრეთით აღდგომას მოწმობს – ანუ თითოული მაგალითთაგანში, რომლებზეც ზემოთ ვისაუბრეთ, არის ღვთიურის ასპექტი, თითოეული მათგანი მაგალითია ქრისტიანული სულიერი კულტურისა, რაც მონაწილე მხარეებს სრულყოფილებას სძენს, მაშინ როდესაც ბაბილონელთა დიალოგში არ არის რაიმე ღვთიურის ადგილი, არ არის გულწრფელობა, ისევე როგორც ევასა და გველის დიალოგში – ასეთ დიალოგებს, როდესაც ერთი მხარეც კი ვერ ინტუირებს  ერთმანეთთან საუბრის ონტოლოგიურ მნიშვნელობას, კაცობრიობა ტრაგედიამდე მიჰყავს, უფრო სწორედ რომ ვთქვათ ასეთი საუბრები, რომელნიც ეკლესიისა და პიროვნების მისიის აღსრულებისკენ არ არიან მიმართულნი, დიალოგებად არც შეიძლება იწოდოს, რადგანაც სამყაროს ისტორიაში დიალოგის სრულყოფილი მოდელი ყოვლადწმინდა სამებაა. ანუ მისიის აღსასრულებლად არ არის საკმარისი ნებისმიერი საუბარი, არამედ რამდენადაც ადამიანი არის ღვთის ხატად და მსგავსად შექმნილი, ის დიალოგშიც ყოვლადწმინდა სამებას უნდა მიემსგავსოს: ყოვლადწმინდა სამება დიალოგშია, რამდენადაც საკუთარის განწირვის მზადყოფნით მეორეში განჭვრეტენ სრულ, აბსოლუტურ, თავისუფალ პიროვნებას[8], რასაც საეკლესიო ტრადიცია ტრინიტარულ პერიხორეზის (περιχώρησις) უწოდებს. ყოვლადწმინდა სამების ურთიერთობათა ასახვას პიროვნებათშორის და ეკლესიისა და სამყაროს ურთიერთობებში ქმნილების განღმრთობამდე მივყევართ.

 

  1. ევქარისტია – დიალოგის „აღთქმული მიწა“

ეკლესიის ტრადიციაში ლოცვა ღმერთთან დიალოგია, ლოცვის მოდელი კი ევქარისტიული ლიტურგიაა, რომელის სტრუქტურაც დიალოგურია – ეპისკოპოსი In persona Cristi მოდის სასძლოდ გამზადებულ ეკლესიასთან და იწყება დიალოგი მშვიდობის სალმით (ბიზანტიური ლიტურგია თავისი არსებობის დასაწყისში სწორედ სიტყვის ლიტურგიის შესავლით – მშვიდობის მისალმებით იწყებოდა). ყველა ლიტურგიულ ტრადიციაში საღმრთო ლიტურგიისას ეკლესია აღასრულებს ორ ქმედებას: სიტყვის ლიტურგიისას შთამოჰყავს, განაცხადებს დაუსაბამო სიტყვას (ლოგოსს), ხოლო ევქარისტიული ლიტურგიისას ამავე ლოგოსს, უკვე ხორცშესხმულს, ზეუძღვნის მამას (ναφορά) – აღესრულება ნამდვილი დიალოგი – სიტყვა შთამოხდება, განეცხადება ეკლესიას და აღხდება ისევ მამის წიაღში, თავად, თავის მიერ, თავის შემწირველი – ეკლესიის ღმერთთან ერთობისათვის, ყოველთა და ყოველთათვის. თვით ევქარისტიის ისტიტუციონალური სიტყვებიც დიალოგური მნიშვნელობით არის წარმოდგენილი: „აიღო პური, მადლი შესწირა, გატეხა, მისცა მათ და თქვა: ეს არის ჩემი ხორცი, რომელიც მოგეცათ თქვენ. ეს ჰყავით ჩემს მოსახსენებლად“ (ლკ 22:19).

დიალოგის, როგორც მისიის უმაღლესი აღსრულება სწორედ ევქარისტიულ მსხვერპლშეწირვაში აღესრულება, რამდენადაც ეს მსხვერპლი, რომელიც არის ქრისტე, და რომელსაც სურს ამ მსხვერპლით ყველა მიიყვანოს მამასთან (Cf. იოან 17:21), არის ესქატოლოგიური გემოსხილვა. ისევ ბალთაზარის პერიფრაზირება რომ მოვახდინოთ,  თუ ისრაელის მისია მისი წევრების შემოკრებაა წმინდა მიწაზე, ანუ მხოლოდ ადამიანთა ვიწრო ჯგუფთან დიალოგი, ახალი აღთქმის ეკლესიის მისია ყველას შემოკრებაა ევქარისტიის გარშემო,  ყველასთან დიალოგი, რადგანაც ყველგან, სადაც აღესრულება ევქარისტია, არის ეკლესიის ეკლესიის „აღთქმული მიწა“ – პროტოლოგიაც და ესქატოლოგიაც[9].

 

_____________________

 

[1] Cf. Bibbia comentata dai Padri, a cura di Louth, A., Roma 2003, გვ. 56;

[2] Balthasar H., U., Vegliate ogni cosa trattenete ciò che è buono, Intervista di Angelo Scola, Roma 1985, გვ. 9;

[3] μετνοια  – ბიბლიური ტერმინი, რომელიც ღმერთთან მიბრუნებას, მოქცევას აღნიშნავს. გულისხმობს აზროვნების, მსჯელობის, არჩევანთა რადიკალურ ცვლილებას და ამის გამოხატულებას მონანიების გამოხატულების მეშვეობით. (იხ. მეტანოია – პეტროზილო, პ., ქრისტიანობის ლექსიკონი,  ქართული  თარგმანი სააკაშვილი, მ.,  თბილისი 2011).

[4] Zizioulas, J., McPartlan, P., Communion and Otherness: Further Studies in Personhood and the Church, New York 2006;

[5] Cf. ღირსი იოანე სინელი, კიბე ანუ კლემაქსი, 21:1-6,

[6] Cf. Bibbia comentata dai Padri, a cura di Louth, A., Roma 2003, გვ. 215;

[7]Шмеман А, Исторический путь православия, ქართული თარგმანი მართლმადიდებლობის ისტორიული გზა, თბილისი 2011; გვ. 239;

[8] Cf. Ходр, Г., Призыв Духа, Киев, 2006;

[9] Cf.  Balthasar H., U., Vegliate ogni cosa trattenete ciò che è buono, Intervista di Angelo Scola, Roma 1985, გვ. 10.

Print Friendly

Comments are closed.