დრო და მარადისობა

25/12/2018
By

timeავტორი: თეიმურაზ ბუაძე (სტატია ჟურნალ “გული გონიერიდან”)

ადამიანი შექმნილია, რათა მარადისობისკენ ისწრაფოდეს და ცხოვრობს დროში; პირველთან შეხება მას უიშვიათეს, ღვთივკურთხეულ მომენტებში ეძლევა, მეორე კი მისი ყოველდღიური გამოცდილების ნაწილია, მაგრამ მარადისობაც და დროც მისთვის საიდუმლოდ რჩება. აქ შეუძლებელია არ გაგახსენდეს ნეტარი ავგუსტინეს კარგად ცნობილი, პარადოქსული ფრაზა: დრო მხოლოდ მანამ მგონია ჩემთვის კარგად ცნობილი, ვიდრე მის ახსნას მომთხოვენო. დიდი მღვდელმთავარი, პლატონისა და ქრისტიანი ღვთისმეტყველი მამების დარად, იმასაც ამბობს, რომ დრო მარადისობის ხატია, რაღაც აზრით მის „ანარეკლს“ წარმოადგენს და, აქედან გამომდინარე, მისგან დამოუკიდებელი თავისთავადი არსებობა არ გააჩნია. ეს ჭეშმარიტება, რომლის გაგება მხოლოდ ღრმა მისტიკური ინტუიციითაა შესაძლებელი, ცხადად ეწინააღმდეგება ჩვენს ყოველდღიურ ინტუიციას. ამიტომაც გვეჩვენება დიდი იპონიელი მღვდელმთავრის ფრაზა ასეთი პარადოქსული.

ჯერ კიდევ არისტოტელემ (უდავოდ პლატონური ინტუიციის გავლენით) გამოაცხადა, რომ დრო მხოლოდ იქ ჩნდება, სადაც ცვლილება, მოძრაობა მიმდინარეობს. ფილოსოფოსები ამბობენ, რომ დრო „ეპიფენომენია“, ანუ ის სხვა პირველადი რეალობის თანმხლები ფენომენია და თვითმყოფადი, თავისთავადი, სუბსტანციური არსებობა არ გააჩნია. ქრისტიანისთვის ეს ნიშნავს, რომ შესაქმე დროში კი არ აღსრულდა, არამედ დრო „მოგვიანებით“, ქმნილებასთან, ცვალებადობას დაქვემდებარებულ სამყაროსთან ერთად მოვიდა. უცვალებელი ღმერთი მყოფობს არა დროში, არამედ მარადისობაში, რომელიც უსასრულოდ გაგრძელებული დრო კი არ არის, არამედ ზედროულობა, უდროობა, დროის არარსებობა.

ამ ფუნდამენტური ჭეშმარიტების გათვალისწინების გარეშე სრულიად გაუგებარი, თითქოსდა, შინაგანად წინააღმდეგობრივი გვეჩვენება არა მარტო ღრმა მისტიკური ხასიათის მატარებელი ტექსტები, რომლებშიც წმინდა ღვთისმეტყველი მამები ღვთის მჭვრეტელობაზე, ევქარისტიული საიდუმლოს მარადისობასთან დაკავშირებულ ასპექტებსა და სხვა მსგავს თემებზე საუბრობენ, არამედ რაციონალური მსჯელობაც კი ე. წ. ღვთაებრივ ატრიბუტებზე. ამ თვალსაზრისით შეგვიძლია განვიხილოთ ღმერთის კარგად ცნობილი ატრიბუტები: ყოვლისმცოდნეობა და ყოვლისშემძლეობა. ცხადია, პირველი ნიშნავს, რომ ღმერთმა აბსოლუტურად ყველაფერი უწყის, იქნება ეს წარსული, აწმყო თუ მომავალი და ყოველივე, რაც თეორიულად, ლოგიკურად დასაშვებია, მის შესაძლებლობებს არ აღემატება. თუ არ გავითვალისწინებთ, რომ ღმერთი ზედროულია, დროში არ იმყოფება, მაშინ მისი ეს ორი თვისება, ანუ ატრიბუტი, წინააღმდეგობაში მოვა ერთმანეთთან. მართლაც, ის, რაც ღმერთმა წინასწარ უწყის, აუცილებლად მოხდება, რადგან მისი ცოდნა უეჭველია და ყველა სხვა შესაძლებლობას გამორიცხავს. დავუშვათ, ღმერთმა იცის, რომ ხვალ თბილისში მზიანი ამინდი იქნება, ეს ნიშნავს, რომ თავად ღმერთსაც კი არ შეუძლია ამ დროს იქ წვიმა მოიყვანოს, წინააღმდეგ შემთხვევაში მისი ყოვლისმცოდნეობა უეჭველი აღარ იქნებოდა. აქედან გამომდინარე, თუ დავუშვებთ, რომ ის დროში მყოფობს, შეუძლებელი გახდებოდა ის ერთდროულად ყოფილიყო ყოვლისმცოდნე და ყოვლისშემძლე. მაგრამ თუ ღმერთთან დრო არ არსებობს, აზრი ეკარგება სიტყვებს: „წინასწარ ცოდნა“, „ახლა“, „შემდეგ“, ლოგიკურ კავშირს -„თუ… მაშინ“ და, შესაბამისად, ეს წინააღმდეგობაც აღარ იარსებებს.

არის სხვა, ღვთის წინასწარმცოდნეობისა და ადამიანის თავისუფლების თავსებადობის კარგად ცნობილი პრობლემა, რომელიც ასევე ღმერთთან დროის არარსებობას უკავშირდება და ისტორიულად განსხვავებულ ტერმინოლოგიურ ფორმულირებებს იძენდა სხვადასხვა რელიგიაში, მაგრამ მისი გადაწყვეტის ერთადერთ გზას რელიგიის ქრისტიანული, კრეაციონისტული მოდელი იძლევა. ეს პრობლემა V საუკუნის ცნობილი ღვთისმეტყველისა და ფილოსოფოსის – ბოეციუსის სახელს უკავშირდება, თუმცა მისი ღრმა ფილოსოფიური და საღვთისმეტყველო გააზრება სხვა, უფრო ადრინდელ და გვიანდელ ავტორებთანაც გვხვდება. ერთ-ერთი მათგანი ამ პრობლემას ასე წარმოაჩენს: „მას შემდეგ, რაც უფალმა საიდუმლო სერობაზე იუდას უწონასწარმეტყველა, რომ მას გასცემდა, შეეძლო თუ არა იუდას ასე არ მოქცეულიყო?“

ერთი მხრივ, იუდა თავისუფალია და, აქედან გამომდინარე, შეეძლო უფალი არ გაეცა. სწორედ ამ შესაძლებლობის არგამოყენების გამოა ის დამნაშავე და მორალურად პასუხისმგებელი ღვთის წინაშე; მეორე მხრივ, მას არ შეეძლო არ გაეცა უფალი, რადგან ღვთის წინასწარმეტყველება აუცილებლად სრულდება. ამ წინააღმდეგობის რაციონალურად გადაჭრა შეუძლებელია – ან ღვთის ყოვლისმცოდნეობაზე უნდა თქვა უარი, ან ადამიანის თავისუფლებაზე. ეს პრობლემა საუკუნეების განმავლობაში აწვალებდა მორწმუნეებს. თუმცა აქაც, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ღმერთთან დრო არ არსებობს, ანუ მისთვის არ არსებობს წარსული, აწმყო და მომავალი, აქედან გამომდინარე კი იგი ყველაფერს „აწმყოში ერთდროულად“ ხედავს, მაშინ გამოდის შემდეგი: მან ისე იცის, რას გააკეთებენ თავისუფალი ადამიანები, რომ მათ ნებაზე არ ზემოქმედებს და არაფერს აიძულებს. წარსულის, აწმყოსა და მომავლის „ერთდროული“ ხედვის საილუსტრაციოდ შეიძლება წარმოვიდგინოთ მაღალი მთის ძირში გამავალ, სოფლის გრძელ გზაზე მიმავალი კაცი, რომელსაც წინ ნაცნობები ხვდებიან. ის უშუალოდ ხედავს, ვისაც გვერდზე ჩაუვლის, ახსოვს ისინი, ვისაც ადრე შეხვდა და არ შეიძლება იცოდეს, წინ ვინ გადაეყრება. მაგრამ ამ მთის წვერზე ასულ მეზობელს, რომელიც ზემოდან დასცქერის მთელ გზას, ერთდროულად შეუძლია დაინახოს ყველა, ვინც ამ კაცს უკვე შეხვდა გზაზე, ახლა ხვდება და რაღაც დროის შემდეგ შეხვდება. ის, რაც გზაზე მიმავალი კაცისთვის მომავალი აქტია, მისი მეზობელი აწმყოში ხედავს. მეზობლის მზერა ყველას იმიტომ წვდება, რომ თავად გზაზე არ იმყოფება და ზემოდან იყურება. რაკი ღმერთი ზედროული და ზესივრცული რეალობაა, ის ყველაფერს ყველგან და ყოველთვის ერთდროულად ხედავს, ყველგან და ყოველთვის ერთდროულად მოქმედებს და მყოფობს თავისი უქმნელი, მარადიული ძალითა და ენერგიებით. სწორედ ამაზე დაყრდნობით აცხადებს მართლმადიდებელი ეკლესია, რომ ყველგან და ყოველთვის ერთი და იგივე ლიტურგია აღესრულება, რადგან ღმერთი ყველგან და ყოველთვის ერთდროულად მოქმედებს სხვადასხვა ადგილას და სხვადასხვა დროში აღსრულებულ ევქარისტიაში (რაკი კათოლიკეები ღვთაებრივ მადლს ქმნილებად მიიჩნევენ, მათთვის თითოეული მესა იგივე საიდუმლო სერობა კი არაა, რომელიც ღმერთმა მოციქულებთან ერთად აღასრულა, არამედ მისი გამეორება მღვდელმსახურის მიერ).

ისეთ რელიგიებში, რომლებიც ქრისტიანობისგან განსხვავებით არაკრეაციონისტულია, ანუ ღვთის მიერ სამყაროს არაფრისაგან (ex nihilo) შექმნას არ აღიარებს, შეუძლებელია მარადისობის ქრისტიანული გაგება არსებობდეს. ე. წ. აბრაამისტული, ანუ ძველი აღთქმის წმინდა წერილზე, მის კრეაციონისტულ მოძღვრებაზე დაფუძნებული რელიგიების გარდა, ყველა სხვა რელიგიურ-ფილოსოფიური სისტემა და რელიგია ან მატერიას მიიჩნევს უქმნელად, ან სამყაროს ღვთაებრივი პრინციპის განსხეულებად, ან ემანაციად. რაკი მატერია და სამყარო ცვალებადობას ექვემდებარება და, აქედან გამომდინარე, დროში არსებობს, ლოგიკური აუცილებლობით, ღმერთიც დროში უნდა არსებობდეს. ამ კონტექსტში შეუძლებელია ზემოხსენებული (წინასწარგანსაზღვრულობის და ადამიანის თავისუფლების თავსებადობის) პრობლემის გადაჭრა, რომელიც არააბრაამისტულ რელიგიებში განსხვავებული ფორმით ვლინდება. მაგალითად, ბერძნული ბედისწერის ან ინდუისტური კარმის თავსებადობა ადამიანის მორალურ პასუხისმგებლობასთან.

ღმერთის მარადიული, ზედროული მყოფობის გათვალისწინების გარეშე შეუძლებელია ასევე კიდევ ერთი, ძალიან ღრმა პრობლემის გადაჭრა, რომელიც პრედესტინაციის, ანუ ღვთაებრივი წინასწარგანსაზღვრულობის სახელითაა ცნობილი. ამ პრობლემამ პირველად ნეტარი ავგუსტინეს მიერ პელაგიუსის წინააღმდეგ დაწერილ შრომებში იჩინა თავი, მაგრამ ლოგიკურად დასრულებული სახე იანსენისტებსა და პროტესტანტებთან მიიღო. ის განსაკუთრებულად არამიმზიდველი ფორმით კალვინიზმში გამოვლინდა.

პელაგიუსი ამტკიცებდა, რომ ადამიანს ღვთის დაუხმარებლად შეეძლო კეთილი საქმეების კეთება და ამ საქმეებით იმსახურებდა ღვთაებრივ მადლს და თვით ცხონებასაც კი. აქედან გამომდინარე, ის ფიქრობდა და ასწავლიდა კიდეც, რომ მართლებს ჩვენი მაცხოვრის, იესო ქრისტეს ჯვარცმისა და მკვდრეთით აღდგომის გარეშეც შეეძლოთ ცხონება. ამის საპირისპიროდ ნეტარი ავგუსტინე ასწავლის, რომ ადამიანებს ღვთის მადლის გარეშე სიკეთის ჩადენა არ შეგვიძლია, რადგან კეთილი საქმეების აღსასრულებლად ჩვენი ნება სრულად უნდა იყოს მიმართული ღვთისაკენ, ღვთის გულისთვის ყველაფერს გულწრფელად უნდა ვაკეთებდეთ. როცა ჩვენს გულზე ღვთაებრივი მადლი არ ზემოქმედებს, ჩვენი ნება მიწაზე მიჯაჭვული რჩება და სინამდვილეში ყოველთვის ეგოისტური მოტივები გვამოძრავებს, მაშინაც კი, როდესაც ღმერთს გვსურს ვემსახუროთ და მისი სახელით ვმოქმედებთ. ცხადია, ეს იმას ნიშნავს, რომ თუ ღმერთი მადლს არ აძლევს ადამიანს, მას სიკეთის გაკეთება არ შეუძლია; და რაკი ადამიანს მადლის გარეშე სიკეთის გაკეთება არ ძალუძს, მისი დამსახურებსაც ვერ შეძლებს. ამასთან, ნეტარი ავგუსტინე სამართლიანად ასწავლის, რომ არა მარტო სიკეთის აღსრულების სურვილი, ანუ ნებაა დამოკიდებული მადლზე, არამედ მისი მიღებისთვის მზაობა და მიღების შემდეგ მისი შენარჩუნების უნარიც. აქედან ლოგიკურად გამომდინარეობს უაღრესად პრობლემური დასკვნა: ვისაც ღმერთი სრულად აძლევს მადლს (აქ იგულისხმება ამ მადლის მიღების მზაობა, შინაგანი იმპულსი, აღძვრა კეთილი საქმეების გასაკეთებლად და ბოძებული მადლის შენარჩუნების უნარი), კეთილ საქმეებს აღასრულებს და ცხონდება, ხოლო ვისაც მცირედ მიეცა, მასაც დაკარგავს, რადგან თავად მადლს ვერ დაიმსახურებს და რაც აქვს, იმის ბოლომდე შენარჩუნებასაც ვერ მოახერხებს. აქედან ლოგიკურად ისიც გამომდინარეობს, რომ ადამიანის ცხონება არსებითად ღმერთზეა დამოკიდებული და არა ადამიანზე. სწორედ ეს არასწორი მოძღვრებაა პრედესტინაცია, რომელიც ასწავლის, რომ ღმერთი წინასწარ, ყოველგვარი დამსახურების გარეშე ირჩევს ადამიანებს გადასარჩენად. შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული, პრედესტინაცია ქრისტიანი თეოლოგების ერთ-ერთ ყველაზე პრობლემურ საკითხად იქცა დასავლეთში. ეს საკითხი პრობლემურად მხოლოდ ჩვენ გვეჩვენება, რადგან მარადიულ, ზედროულ ღმერთზე საუბრისას ვიყენებთ სიტყვებს, რომლებიც დროის კატეგორიას გულისხმობს. თუ დრო არ არსებობს, აზრი ეკარგება ასეთ და მსგავსი მნიშვნელობის მატარებელ სიტყვებსა და მეტყველების ნაწილებს: „წინასწარ“, „ჯერ“, „-მდე“, „შემდეგ“. აქედან გამომდინარე, ღმერთთან მიმართებით გაუმართლებელია სიტყვა „პრედესტინაციის“ (წინასწარგანსაზღვრულობის) გამოყენება და აზრს კარგავს კითხვა: უფალი ადამიანს კეთილი საქმეების აღსრულებამდე აძლევს მადლს თუ მის შემდეგ?

ნეტარი ავგუსტინე „აღსარებანის“ XI თავში ახსენებს კითხვას – „რას აკეთებდა ღმერთი მანამ, სანამ სამყარო არსებობას დაიწყებდა?“ – რომელსაც დროის არსის შესახებ მისივე ძალიან ღრმა და ცნობილი ანალიზი მოსდევს. შესაქმის ბიბლიური სწავლების მოწინააღმდეგის მიერ პოლემიკურ კონტექსტში დასმულ ამ კითხვას დიდი ღვთისმეტყველი ჯერ ხუმრობით პასუხობს: მანამდე ღმერთი ჯოჯოხეთს ამზადებდა მსგავსი კითხვების დამსმელთათვისო. სინამდვილეში, წიგნში ამ კითხვას ზუსტად იმიტომ მოსდევს დროის საკითხის განხილვა, რომ მის უკან სხვა მრავალი სერიოზული თეოლოგიური კითხვაც დგას. მაგალითად, რატომ არ შექმნა ღმერთმა სამყარო უფრო ადრე? ხომ არ გამოდის, რომ უცვალებელი შემოქმედი რაღაც დროის განმავლობაში უმოქმედოდ იყო, მერე კი უეცრად გადაწყვიტა შესაქმე და ამით თავადაც განიცადა ცვლილება?[1] ღმერთმა, რომელიც არასოდეს მოქმედებს შემთხვევით და უსაფუძვლოდ, რატომ აირჩია შესაქმისთვის ზუსტად ის მომენტი, რომელზეც ბიბლია საუბრობს? განა შესაქმემდე დროის ყველა მომენტი ერთნაირი ღირსებისა არ იყო? თუ შესაქმე ყოვლისშემძლე ღმერთის შემოუსაზღვრელი სიყვარულისა და შემოქმედებითობის გამოვლინებაა, რატომ „იცდიდა“ ის აქამდე? და ა. შ. ამ კითხვებზეც პასუხის გაცემა შეუძლებელია იმის გათვალისწინების გარეშე, რომ ღმერთი მარადისობაში, ზედროულობაში მყოფობს. „აღსარებებში“ ნახსენები კითხვის საპასუხოდ, როგორც ეს მოსალოდნელი იყო, ნეტარი ავგუსტინე ამტკიცებს, რომ სამყაროს ანუ ცვალებადობის შექმნამდე დრო არ არსებობდა და, აქედან გამომდინარე, შესაქმემდე სიტყვა „მანამდეს“ გამოყენება გაუმართლებელიაო. სწორედ ეს გარემოება უკარგავს აზრს დანარჩენ კითხვებსაც.

ნეტარ ავგუსტინემდე დროის არსებობა მოძრაობას (იგულისხმება ყველანაირი ცვლილება) ჯერ პლატონმა დაუკავშირა თავის „ტიმეოსში“, შემდეგ კი არისტოტელემ – „ფიზიკაში“. ამ საკითხს არისტოტელე მისთვის დამახასიათებელი მეთოდურობით „ფიზიკის“ IV თავში განიხილავს. აქ იგი ამტკიცებს, რომ დრო მხოლოდ მოძრაობასთან ერთად აღიქმება; ყველა მოძრაობა „წინა“ და „მომდევნო“ მდგომარეობისგან შედგება, რაც დროს შინაარსს სძენს; როდესაც ჩვენ „დროს ვზომავთ“, სინამდვილეში ერთ მოძრაობას ვადარებთ მეორეს; მაგალითად დღეების, თვეებისა და წლების სიგრძის გასაგებად მზის, მთვარისა და ვარსკვლავების მოძრაობას ვაკვირდებით; დროის „ერთეულიც“ სხვა არაფერია, თუ არა რომელიმე თანაბარი, პერიოდული მოძრაობის პერიოდის ხანგრძლივობა (მაგალითად, თანამედროვე ეპოქაში ეს ერთეული საათის გრძელი ისრის ერთი სრული ბრუნის ხანგრძლივობაა).

ზემოთქმული არ ნიშნავს, რომ არისტოტელე უბრალოდ დროს მოძრაობასთან აიგივებს. იგი აღნიშნავს, რომ მოძრაობები და ცვლილებები კონკრეტული და მრავალფეროვანია, მაშინ როდესაც დრო უნივერსალური და ერთფეროვანია. იგი იმასაც ამბობს, რომ მოძრაობა შეიძლება იყოს სწრაფი ან შენელებული და ობიექტური დროის შემთხვევაში ეს ასე არ არის; თუმცა ამ განსხვავების მიუხედავად, დროს მაინც არ შეუძლია მოძრაობის გარეშე არსებობა.

დროს არარეალურობის დასასაბუთებლად ავგუსტინე მას სამ ნაწილად ჰყოფს: წარსული, აწმყო და მომავალი. შემდეგ ამბობს, რომ წარსული დრო უკვე აღარ არსებობს, მომავალი ჯერ არ მოსულა, აწმყო კი ის წამია, რომელიც ამ ორ არარსებულ რეალობას ყოფს და განუწყვეტლივ ხელიდან გვეცლება. ამიტომ თუ აწმყოში რაიმე ნამდვილად არსებობს, ეს დრო კი არა, უჟამო მარადისობაა. ნეტარი ავგუსტინე ამტკიცებს, რომ დროის განცდას რეალურობას ჩვენი მახსოვრობა ანიჭებს, რადგან გამუდმებით მზარდი წარსული ჩვენს მახსოვრობაში ივანებს და სწორედ ეს უკანასკნელი ცხოვრობს აწმყოში. თვით მომავალსაც კი მახსოვრობით ვაცნობიერებთ, რადგან მას მახსოვრობაზე დაყრდნობით ველოდებით. მახსოვრობა ერთადერთი საშუალებაა, რომლითაც უკვე არარსებული წარსული და ჯერ არარსებული წარსული მომავალი დრო ხანგრძლივობას ინარჩუნებს.

პლატონი თვლიდა, რომ ცვალებადობას დაქვემდებარებული ხილული სამყარო უცვალებელი ღვთაებრივი იდეების აჩრდილი იყო და აქედან გამომდინარე აცხადებდა დროს მარადისობის ხატად. ქრისტიანული თვალსაზრისით კი ქმნილი, ცვალებადი სამყარო ღვთის გონებაში მარადიულად არსებული უცვალებელი არქეტიპების, „ლოგოსების“ (წმ. მაქსიმე აღმსარებელი) სახეა. ქმნილი სამყაროს ცვალებადობას, ღმრთისკენ მის მისწრაფებას თავად ღმერთის მიერ მასში ჩადებული „ბუნებითი ნება“ (θέλημα φύσις) განაპირობებს. ადამის ცოდვით დაცემის შემდეგ სამყაროში შემოსულმა ხრწნილებამ ამ მოძრაობას დაღი დაასვა და მარადისობის თავდაპირველ, შეურყვნელ ხატებას სახე უცვალა.

საზოგადოდ, ხატის ხარისხი იმ მასალაზეა დამოკიდებული, რომელზეც აღიბეჭდება, ამიტომ რაც უფრო ახლოა რეალობა ღმერთთან, ანუ მარადისობასთან, მით უფრო ემსგავსება მასში მოქმედი დრო უჟამო მარადისობას. აქედან გამომდინარე, ანგელოზური დრო განსხვავდება კაცობრივისგან და წმინდა ბასილი დიდი შესაქმის ექვსი დღის მისეულ განმარტებაში ანგელოზებს „უჟამო“ არსებებად მოიხსენიებს. ამით დიდ მოძღვარს იმის თქმა კი არ სურს, რომ ანგელოზები, უქმნელი ღმერთის დარად, სრულ მარადიულ უდროობაში მყოფობენ, არამედ ადამიანურ დროს არ ექვემდებარებიან.

დიდი მართლმადიდებელი მისტიკოსი მამები წერენ, რომ ღვთაებრივი მადლის ზემოქმედებით ღვთის მჭვრეტელობამდე ამაღლებული ადამიანის გონების „შინაგანი დრო“ მარადისობას ემსგავსება, მდინარებას წყვეტს და ხელთუქმნელ ნათელში გაბრწყინებულ უცვალებელ აწმყოდ იქცევა. ამიტომაცაა, რომ დიდი მართლმადიდებელი მისტიკოსი მამები მარადისობას დროის უსასრულო მდინარებასთან კი არა, უცვალებელ აწმყოში დავანებულ სულიერ მდგომარეობასთან[2] აიგივებენ. სწორედ ამაში მდგომარეობს ცათა სასუფევლისა და ჯოჯოხეთის მარადიულობის საიდუმლოც. ღვთის მჭვრეტელობისას დრო წყვეტს არსებობას, აღარ არსებობს „მაშინ“ და „შემდეგ“, აღარ მოქმედებს ლოგიკური კანონები, ადამიანური სიტყვები აზრს კარგავს და „განკვირვებული“ ადამიანური გონება მდუმარებას მიეცება. ეტიმოლოგიურად სწორედ ამ „მდუმარებამ“ დაუდო სათავე სიტყვა „ისიხიას“, რომელიც მართლმადიდებლური მისტიკის ერთ-ერთ ხანგრძლივ და მდიდარ ტრადიციას აღნიშნავს.

რაკი დრო მარადისობის ხატია და თვითმყოფადობა არ გააჩნია, მას საზრისი მხოლოდ ღმერთმა შეიძლება მისცეს. ამიტომაა, რომ ყველა საზოგადოების მიერ დროის და ზოგადი ისტორიული პროცესის აღქმა არსებითად დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორი წარმოდგენა აქვთ ღმერთე მის წიაღში. ძველი ბერძნები ფიქრობდნენ, რომ სამყარო უპიროვნო, სრულყოფილი, უცვალებელი ღვთაებრივი იდეების ან პრინციპების განსხეულება, მათი გამოვლინებაა, საიდანაც ასკვნიდნენ, რომ დროს უსასრულო ციკლური ხასიათი აქვს და ისტორიაში ეონები, ანუ დიდი ეპოქალური პერიოდები, უსასრულოდ მეორდება. მართლაც, წარმოვიდგინოთ უძრავ საკიდზე გამობმული ბურთულა, თუ მას ვუბიძგებთ და მოძრაობას დავაწყებინებთ, ის აუცილებლად წრიულ ტრაექტორიაზე დაიწყებს გადაადგილებას. თუკი ისტორია თავის თავს უსასრულოდ იმეორებს, მასში პრინციპულად შეუძლებელია თვისობრივად ახალი რადიკალური რამ ხდებოდეს, რომელიც თავად განსაზღვრავდა ისტორიულ გზას. ძველი ბერძენის შეხედულებით, დიდი მოვლენები და პიროვნებები კი არ განსაზღვრავენ ისტორიას, არამედ თავად წარმოადგენენ უპიროვნო ღვთაებრივი პრინციპის ისტორიული ნაკვალევს.

ქრისტიანობაში ადამიანი აღარ არის ღვთის მარიონეტი, მას რეალურად აქვს თავისუფლება. მისი საქმენი, ადამიანური სიკეთე და ბოროტება, ისტორიის რეალური მამოძრავებელი ძალა, – მას შინაარსსა და ფორმას სძენს. ქრისტიანული თვალსაზრისით, ისტორიაში თვით ზედროული რეალობაც შეიძლება შემოვიდეს განკაცებული ღმერთის ძალით, ამიტომ ისტორიაში ყველაფერს, როგორც მთლიანის ნაწილს, აქვს საზრისი და არა როგორც ინდივიდუალურ რეალობას. აქედან გამომდინარე, დროის ქრისტიანულ წარმოდგენას არ შეიძლება უსასრულო ციკლური მოძრაობის სახე ჰქონდეს, სადაც ცალკეული ინდივიდუალური მომენტი აზრს კარგავს, თუმცა, რაკი ქრისტიანობაშიც ისტორიას ღვთის განგებულება მიუძღვება, ის მაინც ინარჩუნებს წრიულ ასპექტს – იწყება სამოთხიდან გამოდევნით და მთავრდება იქ დაბრუნებით.

თანამედროვე სეკულარული წარმოდგენებით, ისტორია აღარ არის დამოკიდებული არაფერზე, რაც მის გარეთაა, რაც მეტაისტორიული, ზედროული, ღვთაებრივი რეალობაა. მასში ყველაფერს განსაზღვრავს მხოლოდ ადამიანი, მის შემოქმედებით ძალმოსილება, მეცნიერული და ტექნოლოგიური პროგრესი, სოციუმის პოლიტიკური, ეკონომიკური, სოციალური მოწყობის ახალი გონივრული მოდელები და ა. შ. ჩვენს ეპოქაში დრო წრფივია, უსასრულო, რომელშიც დაუსრულებელი პროგრესი საყოველთაო კეთილდღეობისკენ მიგვიძღვება. მოდერნული მსოფლმხედველობა (როგორც ამას სიტყვა „მოდერნულის“ ეტიმოლოგიაც მიანიშნებს) ახალი დროების ოპტიმისტურ რწმენას ეფუძნება, მისთვის „დრო“ და „პროგრესი“ სინონიმებია, თავად დროს მოაქვს სიკეთე, მთავარია, მას არ ჩამორჩე. ტრადიციულ საზოგადოებებში „ახალს“ მხოლოდ მაშინ აქვს ფასი, თუ ის უნივერსალურ, ამიტომაც ტრადიციულ ფასეულობებს ახალი ფორმით გადმოცემს, მოდერნულ საზოგადოებებში კი „ახალი“ მით უფრო ღირებულია, რაც მეტად გათავისუფლებულია წარსულისა და ტრადიციისგან. დრო პროგრესის სუროგატული რელიგიის ტაძარია.

[1] უნდა ითქვას, რომ სწორედ ასეთმა კითხვამ უბიძგა ორიგენეს ფუნდამენტური შეცდომისკენ. ავტორიტეტული ალექსანდრიელი მოძღვარი ფიქრობდა, რომ უცვალებელი ღმერთი არ შეიძლებოდა დროის რაღაც მომენტში გამხდარიყო შემოქმედი, მანამდე კი უმოქმედოდ ყოფილიყო. აქედან გამომდინარე, მან დაასკვნა, რომ მარად შემოქმედი ღმერთი მარადისობაში ქმნიდა სულებს, რომლებმაც მოგვიანებით დროში შეისხეს ადამიანური სხეულები და ამგვარად ჩამოაყალიბა სულთა „წინარეარსებობის“ არამართებული მოძღვრება.

[2] უაღრესად მდიდარი სინტაქსის მქონე ძველი ბერძნული სიტყვის αίών-ის ერთ-ერთი უძველესი მნიშვნელობა – „საუკუნო“ – სამყაროს ერთსა და იმავე ხარისხობრივ მდგომარეობაში შემოუსაზღვრელი დროით ყოფნას აღნიშნავს.

Print Friendly

Comments are closed.