გზა რელიგიისკენ

Pavel_Florensky

ავტორი: მღვდელი პავლე ფლორენსკი

„…ახლა მოგითხრობთ ჩემი სულიერი ცხოვრების ერთ-ერთ უმნიშვლენოვანეს გარდატეხაზე. ეს დრო დღესაც განსაკუთრებული სიცხადით წარმომიდგება, თითქოს იმ შინაგანი მოვლენების ანაბეჭდი გამოიწვა და სამუდამოდ უცვლელი დარჩა. სიამოვნება უკვალოდ ქრება მეხსიერებიდან, სიხარული გვახსოვს როგორც მკრთალი, უსისხლო ჩრდილი, მხოლოდ ღრმა ტანჯვა აყალიბებს ნამდვილად ჩვენს პიროვნებას და ტოვებს მნიშვნელოვან ცვლილებებს, რომლებიც შემდგომში მუდამ აღიქმება როგორც უცვლელი „ახლა“. ასეთი, უპირატესად, შინაგანი ტანჯვაა…

…და მაინც, რომელიღაც უღრმეს შრეებში მე ვწუხდი, თითქოს უსაქმური ვყოფილიყავი. კიდევ უფრო ღრმა შრეებში ტანჯვასაც კი განვიცდიდი. უწინდელზე დინჯ და, ბოლომდე გაუცნობიერებლობის გამო, გულუბრყვილო მუშაობას უკვე ახლდა თვითშეფასების მკვეთრი რყევები, და ეს მუშაობა სრულდებოდა ხან უფართოესი ჩაფიქრების ნიშნით, ხან კი ისეთი გრძნობა მღრნიდა, თითქოს არაფერი გამეკეთებინოს მნიშვნელოვანი. ამიტომ სათუო იყო, რომ ჩემი ჩანაფიქრი ოდესმე განხორციელდებოდა. ამ მკვეთრმა განცდამ თანდათან ჩამოაყალიბა თანაარსებული ორი სხვადასხვა თვითშეფასება და, შესაბამისად, თვითშეგრძნების გაორება. გაჩნდა რაღაც გაურკვეველი დაავადების შეგრძნება, რომელიც თითქმის არასოდეს არ ქრებოდა, თუმცა ამ დაავადების ხელშესახებ გამოვლინებას ვერ ვხედავდი და არც რაიმე ფიზიკურ სიმპტომებზე ჩივილის საფუძველი გამაჩნდა. ვცდილობდი, ეს ჩემი მძიმე თვითშეგრძნება დამეკავშირებინა გარეგან მიზეზებთან, მაგრამ მე თვითონ ვგრძნობდი, რომ ნამდვილი მიზეზი სხვა იყო და მით უფრო ძლიერ ვებღაუჭებოდი მეცნიერულ დაკვირვებებს, რომლებიც მაშინ ერთადერთ საიმედო და ძლიერ ნავსაყუდელს წარმოადგენდა ჩემთვის. მაგრამ ერთ დღეს, უფრო ზუსტად, ერთ წამში, ეს ნავსაყუდელი ხელიდან გამომეცალა.

კარგად მახსოვს, ერთ ცხელ შუადღეს მტკვრის გადაღმა, მთის ფერდობზე შეფენილ ტყეს შევაფარე თავი. ეს ფერდობი საკმაოდ დამრეცი იყო. ასე, რომ სულ ადვილად შეიძლებოდა მტკვარში აღმოვჩენილიყავი. აზრის მოკრებას ვცდილობდი, ერთი მეცნიერული საკითხი მაწუხებდა, მაგრამ ჩემი აზროვნება მოდუნებული იყო, აზრი მეფანტებოდა. უცებ აზროვნების ფატარი ზედაპირის ქვემოდან ხანჯლის პირივით გამობრწყინდა სხვა აზრი, სრულიად მოულოდნელი და უადგილო: „ეს სისულელეა. ეს საკითხი სისულელეა და სრულიად არ არის საჭირო“. მაშინ გაკვირვებულმა და შეშინებულმა ვკითხე ჩემი აზრისაგან განსხვავებულ ამ უჩვეულო „სხვა აზრს“, როგორ შეიძლება ეს იყოს სისულელე, თუკი იგი მჭიდროდ უკავშირდება ამა და ამ საკითხებს, რომლებიც უკვე აღიარებულია-მეთქი. რამდენიმე წამის შემდეგ მივიღე პასუხი: ეს უკანასკნელი საკითხებიც სისულელეა და არავისთვის არ არის საჭირო.

მაშინ მე კვლავ დავინტერესდი ყველა მსგავსი საკითხით, რომლებიც ურთიერთგადაჯაჭვულობითა და ურთიერთგანპირობებულობით ქმნიან მეცნიერული მსოფლმხედველობის ქსოვილს და კვლავ იგივე პასუხი მივიღე – ნავლი და პირობითობაა, რომელიც არაფრით არაა დაკავშირებული ჭეშმარიტებასთან, როგორც სიცოცხლესთან და სიცოცხლის საფუძველთან, და იგი სრულიად არ არის საჭირო. ამ სხვა აზრის პასუხები სულ უფრო მკაცრად, განსაზღვრულად და დაუნდობლად ჟღერდა. კარგად მახსოვს მათი თითქმის ფიზიკური განცდა, თითქოს ცივი დანისპირი შედიოდა ჩემს სულიერ სხეულში და ჭრიდა მას, როგორც რაღაც ფხვიერს, რასაც არ ძალუძს რამენაირი წინააღმდეგობის გაწევა. რაც უფრო ფართოდ ვსვამდი კითხვებს, მით უფრო ნაკლებ ძალას ვგრძნობდი ჩემი ძველი ღირებულებების დასაცავად და ეს დანისპირი უფრო ღრმად შედიოდა ჩემს სულიერ სხეულში. და ბოლოს: უკანასკნელი კითხვა საერთოდ მთელი ცოდნის შესახებ. ისიც ძირშივე მოიკვეთა, როგორც აქამდე ყველა სხვა წინამორბედი. რაღაც ერთ წუთში ძირი მოიჭრა და გაუფერულდა ყველაფერი, რითაც აქამდე ვცოცხლობდი, ყოველ შემთხვევაში ის რასაც სიცოცხლეს ვუწოდებდი ჩემს ცნობიერებაში. ყველა დაპირისპირება მეცნიერულ აზრთან, რომელიც ოდესმე გამეგონა ან წამეკითხა, უცბად გადატრიალდა ჩემს ცნობიერებაში და პირობითი, ხელოვნურად შეკოწიწებული, სულ ადვილად მოსაგერიებელი ახირების ნაცვლად უცებ გადაიქცა ამ სხვა, ახალი აზრის მრისხანე ციხე-კოშკად, შეიძინა მეცნიერული მსოფლაღქმის გულისგულში დარტყმის ძალა. რაღაც წამებში მეცნიერული აზროვნების დიდებული შენობა მიწისქვეშა დარტყმების მსგავსმა დარტყმებმა ნამსხვრევებად აქცია და აღმოჩნდა, რომ იგი ქვით კი არა, მუყაოთი და ნაფოტებით იყო ნაგები და მხოლოდ გარედან იყო შელესილი. როდესაც იმ ფერდობიდან ავდექი, აღმოჩნდა, რომ აღარაფერი დარჩენილიყო მეცნიერული აზრის მთელი ამ შენობის ნანგრევებში, რომელიც მე მწამდა, რომელშიც მეც ვშრომობდი ძალთა დაუზოგავად, რის თან წაღებასაც მოვისურვებდი. დაცარიელებული, უდიდესი ზიზღით გავექეცი ამ ნაგავს.

მომხდარი ნგრევის მომენტში, როდესაც მომეჩვენა, რომ გასკდა და ჩამოიქცა ცის კამარა, ჩემთვის რაიმე ახალი არ შემიტყვია. მაგრამ ძირეულად შემობრუნდა ჩემი ნებისყოფის მიმართულება. ყველა აზრობრივმა მახვილმა გადაინაცვლა იმ ცოდნაში, რომელიც ამ მოვლენამდე წუთით ადრე მქონდა. თუ ადრე წინ წამოვწევდი და ვაძლიერებდი მეცნიერული მსოფლაღქმის pro-ს, ამ ცოდნის უკეთესი მომავლის იმედით, და, ჩემის ღრმა რწმენით, ვავსებდი დუნე ან სულაც არარსებული კავშირების ხაზებს, ხოლო contra-ს კი არ ვუსმენდი, მისი მომავლის უიმედობის გამო, – ახლა pro -მ და  contra-მ, ჩემი სურვილისაგან დამოუკიდებლად, ადგილები შეინაცვლა. ყველა pro, თითქოს ყინვადაკარგული, დაჭკნა, ყველამ დაკარგა დამარწმუნებელი ჟღერადობა. ყველა contra-მ კი, პირიქით, უცბად წამოსწია თავი, ძლევამოსილი გახდა, თუმცა მე ადვილად არ დავთანხმებივარ მათ. ზოგ მათგანს ვერც ვერასოდეს დავეთანხმე, ზოგს კი – საკმაოდ გვიან… მაგრამ, ვგრძნობდი, ისინი უკვე განაგებდნენ ვითარებას. მოხდა ნებისყოფის სიღრმისეული ძვრა და ამ მომენტიდან გონითი მოღვაწეობის არსმა ნიშანი შეიცვალა.

დაიწყო ცოდნის, ჯერ მხოლოდ მეცნიერულის, შემდეგ კი საერთოდ ცოდნის მხილება. თავის დროზე ბევრს ვკითხულობდი მახს და თუმცა ცნობიერად არ ვეთანხმებოდი, რაღაც აზრით მაინც მისაღებად მეჩვენებოდა იგი. ახლა კი ადრე აღქმულმა დაიწყო ძლიერი გაფურჩქვნა. ცოდნის უარყოფა საფუძველშივე მგვრიდა სიხარულს, რომლისგან მოგვრილი სიამოვნება უღრმესი შინაგანი ტანჯვით იყო შობილი. ისეთი განცდა მქონდა, თითქოს ნაპრალში ვვარდებოდი და მსურდა, ეს ჩემი ახალი ადგილი როგორმე დამემკვიდრებინა, რათა რაიმე სიმყარე მაინც მეგრძნო.

განსაკუთრებით ფილოსოფიას ვკითხულობდი, მაგრამ წაკითხულიდან მაკმაყოფილებდა მხოლოდ ის, რაც ცოდნის შესაძლებლობას აყენებდა ეჭქვეშ; და პირიქით, დადებით განსჯებს ვაფასებდი როგორც დოგმატურთ, სასაცილოთ, დაუსაბუთებელთ, მყარ ნიადაგს მოკლებულთ. უცნაურად მეჩვენებოდა არა ესა თუ ის მტკიცება, არამედ თვით ავტორის გაბედულება, ასე თავისუფლად, ნებისმიერად, გამოეთქვა იგი.

„ჭეშმარიტება მიუწვდომელია“ და „უჭეშმარიტებოდ შეუძლებელია სიცოცხლე“ – ეს ორი ერთნაირად ძლიერი რწმენა მიმღვრევდა სულს და იწვევდა ჩემში სულიერ აგონიას. დამეუფლა მომაკვდინებელი კაეშანი და სრული სასოწარკვეთა, თუმცა გარეგნულად შრომით აღსავსე ცხოვრებით ვცხოვრობდი. დადგენილი წესრიგით ვმეცადინეობდი გიმნაზიაში, მასწავლებლების თხოვნით ვამეცადინებდი ზოგ ჩემს ამხანაგს, სხვა გაკვეთილებსაც ვატარებდი… დაღამებამდე საქმით ვიყავი დაკავებული, მაგრამ ისევ ბევრს ვკითხულობდი, ვმეცადინეობდი მათემატიკაში, გეოლოგიაში, ვწერდი და განვაგრძობდი ჩემს ფიზიკურ ცდებს, თუმცა არა ისე ინტენსიურად, როგორც ადრე. მაშინ დროს სულ სხვა ტევადობა ჰქონდა, ვიდრე ახლა. დროში ბევრი რამ ეტეოდა, მაგრამ მაინც რჩებოდა დრო უფრო შინაგანი ცხოვრების გააზრებისა და შეგრძნებისათვის და სწორედ აქ ვგრძნობდი და ვაცნობიერებდი მეტაფიზიკურ სიცარიელეს საკუთარ თავში, და, მის შედეგად, სიკვდილსაც. კანტი და შოპენჰაუერი, თავიანთი უარყოფით, ესადაგებოდნენ მაშინდელ ჩემს გუნება-განწყობილებას, მაგრამ მათი დადებითი გააზრებები იაფფასიანი და ზედაპირული მეჩვენებოდა. ჩემთვის უფრო ახლოს იყო ტოლსტოის ტანჯვა, მის მორალურ და საზოგადოებრივ შეხედულებებზე მაშინ საერთოდ არ ვფიქრობდი. გავეცანი მეცნიერული მსოფლაღქმის კარპენტერისა და ტოლსტოისეულ კრიტიკას, როცა ვამზადებდი რეფერატს ჩემს მიერ გ.გეხტმანთან ერთად დაარსებული სამეცნიერო წრისთვის. გავეცანი, აგრეთვე, ტოლსტოის „აღსარების“ ხელნაწერს (იგი კიდევაც გადავწერე), ტოლსტოის მეშვეობით კი – „ეკლეზიასტეს“. ეს ორივე, ზოგიერთ ბუდისტურ ნაწარმოებთან ერთად, შეესატყვისებოდა ჩემს მაშინდელ განწყობილებას. ისინი აღრმავებდნენ და აფართოებდნენ ჩემს შინაგან ნაპრალს და საბოლოო სახეს აძლევდნენ მას, რაც ჩემში ხდებოდა. ამ წიგნების გაცნობამდე მეცნიერული მსოფლაღქმისათვის ჩემს დამოკიდებულებაში თავს მარტოდ ვგრძნობდი. ზოგჯერ გარშემომყოფთა თვით დაეჭვებაც კი დაეჭვებას იწვევდა, მართალია, ზედაპირულს, მაგრამ ისიც ყურადღებას მოითხოვდა. ტოლსტოისთან, სოლომონთან და ბუდასთან ერთად მე განვიცდიდი ჩემი უიმედობის საიმედობას, ეს კი მაკმაყოფილებდა და ერთგვარად მაწყნარებდა.

მათთან ერთად მყოფისთვის სიცარიელით გამოწვეული ჭმუნვა ნამდვილად აღარ იყო ფსიქოლოგიზმი, იგი იყო შედეგი ჩემთვისვე უცნობი ყოფიერების კანონებისა. ამის გაცნობიერება იწვევდა უიმედობას, სამაგიეროდ თვით უიმედობას ახასიათებდა რაღაც ბნელით მოცული დამშვიდება, რადგან უფსკრულში უფრო ღრმად გადავარდნა შეუძლებელი იყო. ასეთი განცდა ზუსტადაა ასახული ტოლსტოის „აღსარებაში“, ამიტომაც ამაზე აღარ შევჩერდები.

მაგრამ ჩემს მიერ განცდილი სულიერი ტონალობით განსხვავდებოდა ტოლსტოის მიერ აღწერილისაგან. ტოლსტოიში უპირატესი იყო გრძნობა, და იგი თითქოს კვდებოდა იმის გამო, რომ მასში დაიშრიტა სიცოცხლის წყაროები: სიცოცხლე კი ძალიან ახლოს იყო ორგანულ თვითშეგრძნებასთან, სხეულის ძალიან ღრმა, მაგრამ გარკვეული მიმართულების, ჰარმონიული მთლიანობის განცდასთან. შესაძლოა ტოლსტოისათვის ეს, გარდა პირადი თავისებურებისა, დაკავშირებული იყო მის ასაკთან და ცხოვრების წესთან. ჩემი კვდომა კი უფრო ინტელექტუალური მიმართულებით ხდებოდა. მე ვიგუდებოდი ჭეშმარიტების უქონლობით. მთელ ადამიანურ შემეცნებაში არ მოიპოვებოდა არც ერთი სანდო დასაყრდენი, ხოლო ჭეშმარიტება და სიცოცხლის აზრი კი ჩემთვის გასაგები და იგივეობრივი იყო.

მაგრამ თანდათან, ნაწილობრივ ტოლსტოის დახმარებით, ჩემთვის ნათელი ხდებოდა, რომ ჭეშმარიტება, თუ კი იგი არსებობს, არ შეიძლება ჩემს მიმართ რაღაც გარეგანი რამ იყოს, და რომ იგი სიცოცხლის წყაროა. თვით სიცოცხლე, თავის სიღრმეში, არის ჭეშმარიტება, და ეს სიღრმე მე არა ვარ და ჩემში არ არის, თუმცა მასთან შეხება შემიძლია. ჯერ გაურკვევლად, თითქოს სქელი კედლის საწინააღმდეგო მხრიდან, შემდეგ სულ უფრო და უფრო გარკვეულად, გამოჩნდა ამ სიღრმიდან რაღაც მონაბერის განცდა. მაგრამ ეს მაცოცხლებელი სიო, უტყუარი და ყველაფერზე მეტად ნამდვილი, ჩემს ცნობიერებაში დანაწევრებული და ყოველგვარ სიტყვიერ ლოგიკურ ფორმას მოკლებული იყო. მე ვგრძნობდი მის მაცოცხლებელ ძალას და ვაცნობიერებდი მას, როგორც ერთადერთ რეალურს; მაგრამ ამ რეალურობის შესახებ ვერაფერს ვიტყოდი გარდა იმისა, რომ იგი არსებობს. მე არ მყოფნიდა სიტყვები მის დასასახელებლად. ის კი, რასაც ვასახელებდი, რისი დასახელებაც შემეძლო, ამ ცხოველმყოფელმა სიომ დააჭკნო, და იგი ჩემს ცნობიერებაში დარჩა როგორც დამჭკნარი ჟოლოს ყვავილი. ეს იყო დამქანცველი, ჩამოკიდებული ყოფნა არსებულ ცოდნასა, რომელიც საჭირო არ არის, და არარსებულ საჭირო ცოდნას შორის. ხომ არ შეიძლებოდა, ჭეშმარიტების წყაროსთან გამოუთქვამი შეხებები შეგვეფასებინა როგორც ცოდნა; ამიტომ რეალობიდან მოწყვეტილობის გამო, ისინი გამოუყენებადი იყო, თუმცა ბადებდნენ ცოდნის შესაძლებლობის მკრთალ იმედს; თუმცა ეს მხოლოდ იმედი იყო, რომელსაც საკუთარ თავსაც კი ვერ დავუდასტურებდი. მაგრამ ჩემი თვითშეგრძნება იცვლებოდა და უფრო ხალისიანი ხდებოდა: ჯერ კიდევ არ იყო ნათელი საკუთარი აზრის აგების შესაძლებლობა და, მითუმეტეს, ის, თუ როგორ უნდა ამეგო იგი, მაგრამ შინაგანი რწმენა უკვე მიკიჟინებდა ამ შესაძლებლობის შესახებ, და აზრის გამო ჭმუნვამ ქმედითი სა ბრძოლისუნარიანი სახე მიიღო.

აზრის აგების აუცილებლობა ჩემთვის ნათელი იყო და ტოლსტოისეული ამორფულობა მესახებოდა სულ ახლახან გაკეთებული ჩანახატის საკუთარი სახელოთი წაშლად. მაგრამ დაახლოებითაც ვერ წარმომედგინა, რა მიმართულებით უნდა წარმართულიყო მუშაობა, რით უნდა დამეწყო; მეჩვენებოდა, რომ ყველაფერს, ჩემთვის ცნობილსა და არსებულს, ამ მუშაობასთან საერთო არაფერი ჰქონდა. და აი, ამ დროს გადაწყვეტილება იქიდან მოვიდა, საიდანაც არ ველოდი. მისი წყარო გახდა სკეფსისი ადამიანური მოძღვრებებისა და რწმენის მიმართ, რომლითაც მამაჩემი იყო გამსჭვალული, მე კი იგი ბავშვობიდან მქონდა შეწოვილი.

„ჭეშმარიტება სიცოცხლეა, – ვიმეორებდი რამდენჯერმე დღეში, ჭეშმარიტების გარეშე ცხოვრება არ შეიძლება. ეს იმდენად ნათელი იყო, რომ ლამის მაბრმავებდა; მაგრამ ამ და მსგავს მტკიცებებზე აზრი ჩერდებოდა, რადგან ეჯახებოდა დაუძლეველ წინააღმდეგობას.

ერთ დღეს, უცბად, ჩემში თავისთავად დაიბადა კითხვა: „მაშ, ისინი, სხვები როგორ არსებობენ?“ და ამ კითხვამ გაანგრია კედელი. „როგორ არსებობენ სხვები, ყველა, ვინც ახლა ცხოვრობს დედამიწაზე, როგორ არსებობდნენ, ვინც ჩემამდე ცხოვრობდა? ისინი – გლეხები, ველურები, ჩემი წინაპრები, საერთოდ მთელი კაცობრიობა – ნუთუ უჭეშმარიტებოდ არსებობდნენ და არსებობენ? გავბედავ კი ვთქვა, რომ ადამიანებს არ გააჩნიათ ჭეშმარიტება, ე.ს. ცოცხლები და, საერთოდ, ადამიანები არ არიან?“…“

ციტირებული მონაკვეთი ამოღებულია ფლორენსკის წიგნიდან  „Детям моим… Воспоминания прощлых дней“, Москва. 1994, თარგმნა ჰამლეტ ზუკაკიშვილმა

სალიტერატურო, რელიგიურ-ფილოსოფიური და საზოგადოებრივი ჟურნალი აფრა. N2 (დეკემბერი – იანვარი) კავკასიური სახლი, თბ., 1997, გვ.119-122.

Print Friendly

Comments are closed.