წმინდა წერილის ინტერპრეტაციებისა და განმარტებების პერმანენტულობა

22/07/2020
By

მართლმადიდებელ ეკლესიაში წმინდა წერილის ინტერპრეტაციებისა და განმარტებების პერმანენტულობის შესახებ

 

ავტორი: იოანე კაზარიანი

ამ სტატიაში განხილული თემა – საკმაოდ ღრმა და ფართოა, და რადგანაც მას აქ მცირე სტატიის (და არა მონოგრაფიის) ფორმატში განვიხილავთ, შევეცდებით, ამ საკითხის მხოლოდ იმ მხარეებზე გავამახვილოთ ყურადღება, რომლებიც ჩვენი აზრით უმნიშვნელოვანესია. ჰერმენევტიკაზე (როგორც მართლმადიდებლური ღვთისმეტყველების განუყოფელ ნაწილზე, რომელიც წმინდა წერილის ტექსტების ინტერპრეტაციას ახდენს და განმარტავს) საუბრისას ე.წ. მართლმადიდებლურ „ტრადიციონალიზმს“ შევეხებით.

რატომ ეგრეთ წოდებულს? იმიტომ, რომ „ტრადიციონალიზმი“, რომელიც მართლმადიდებლურ ეკლესიაში (წმინდა მამათა კლასიკური, ბიზანტიური პერიოდის შემდეგ) ჩამოყალიბდა, წმინდა მამების მიერ წმინდა წერილის კვლევის გააზრებაზე დიდი გავლენა მოახდინა. წმინდა მამები ხსენებული ეპოქისთვის ზუსტადაც რომ „არატრადიციონალისტები“ იყვნენ. ისინი წმინდა წერილის ტექსტის ინტერპრეტაციას იმ დროის პრობლემებისა და თავისებურებებიდან გამომდინარე ახდენდნენ. ისინი მათთვის თანამედროვე პრობლემატიკას ეყრდნობოდნენ. აღსანიშნავია, რომ „ტრადიციასა“ და „ტრადიციონალიზმს“ შორის არსებობს სხვაობა. ტერმინს „ტრადიცია“ დადებითი მნიშვნელობა აქვს. ეს არის წარსულისადმი ერთგულება. ტერმინ „ტრადიციონალიზმს“ კი უარყოფითი გააზრება აქვს, რადგან ის აღნიშნავს წარსულისადმი ერთგულებასა და ამ ერთგულებისგან განუყოფელი დარწმუნებულობა იმაში, რომ მომავალი ვეღარაფერ ახალს და მითუმეტეს უკეთესს ვერ მოგვცემს (წარსულთან შედარებით). ასეთი შეხედულება არის მისიონერული გულგრილობა არა მხოლოდ თანამედროვეობის პრობლემებისადმი, არამედ წმინდა მამათა ბიბლიური ეგზეგეტიკის განვითარების ისტორიისადმიც. სამწუხაროდ, ეს შეხედულება დღესდღეობით ჭარბობს აღმოსავლეთის ეკლესიის გარკვეულ აკადემიურ (და არა მხოლოდ აკადემიურ) წრეებში, რაც ბიბლეისტიკის განვითარებას აფერხებს, რომელსაც „ტრადიციონალისტები“ „დასავლურ“ ან პროტესტანტულ მოვლენად აღიქვამენ. ეს მცდარი აზრია, რადგან ბიბლეისტებად წმინდა მამებიც შეიძლება დავახასიათოთ, მაგ., წმ. ბასილი დიდი (+ 379), რომელიც თავის ეგზეგეტიკურ მემკვიდრეობაში წმინდა წერილის ტექსტის შესწავლას (ანუ ბიბლეისტური ტექსტოლოგიის) მრავალ თავს უთმობს, რაც შეიძლება ბიბლეისტიკის თანამედროვე გაგებას მივუახლოვოთ, თუმცა იმ ძველ დროს არ არსებობდა ბიბლეისტიკა, როგორც ისტორიულ-ფილოლოგიური მეცნიერება, რომელიც წერილს სწავლობდა ლიტერატურული ნაწარმოებივით, ტექსტოლოგიურ-ლიტერატურული ანალიზით.

აღმოსავლური „ტრადიციონალიზმი“ უარყოფით ზეგავლენას ახდენს მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო ბიბლიური აზრის განვითარებაზე და მის პროგრესს აფერხებს. ამის შესახებ არაერთხელ წერდნენ ცნობილი ბერძენი მართლმადიდებელი ბიბლეისტები, როგორებიც არიან, მაგ., საპატიო პროფესორები საბა აგურიდისი ან იოანე კარავიდოპულოსი [1]. ჩვენ წმინდა მამათა ეგზეგეტიკურ მემკვიდრეობას ვაღიარებთ და ვიყენებთ მას, თუმცა ამავე დროს, ვერ დავუბრუნდებით სრულად ეკლესიის მამების ეგზეგეტიკას, რომ მხოლოდ და მხოლოდ გავიმეოროთ ის, რასაც ისინი თავის დროზე ამბობდნენ; ჩვენი დრო ხომ მათი დროისგან განსხვავდება და ეს განსხვავება კარდინალურია. ეკლესიის წმინდა მამები და უფრო გვიანდელი პერიოდის მამები არიან მაგალითები იმისა, თუ როგორ კეთდება ეს, ისინი ჩვენ გვიჩვენებენ ამ გარკვეულ მოდელს. ისინი ჩვენთვის, როგორც იმ დროინდელი საზოგადოებისთვის არიან ორიენტირები. და თავის დროისთვის ისინი იყვნენ პროგრესული ნაწილი. ჩვენთვისაც ისინი გზამკვლევები არიან, მაგრამ ჩვენ ბიბლიურ ტექსტებს უნდა მივუდგეთ ჩვენი დროის ფონზე და ჩვენი დროის სულისკვეთებით, იმ დროიდან გამომდინარე სადაც ჩვენ ვარსებობთ და ვითარდებით. ჩვენი ამოცანა ანალოგიურია წმინდა მამების ამოცანისა, მაგრამ ამავე დროს ვითვალისწინებთ ჩვენი დროის თავისებურებებს – მაღალი ტექნოლოგიების განვითარებას, XX საუკუნესა და XXI საუკუნის დასაწყისში ბიოლოგიაში, ანთროპოლოგიაში და მეცნიერების სხვა დარგებში წინ გადადგმულ ნაბიჯებს, საერთაშორისო კოსმოსურ პროგრამებს. ეს ყოველივე ჩვენი თანამედროვეობის მკვეთრი განმასხვავებელი ნიშნებია, რომლებსაც წმინდა მამები არ შესწრებიან. მათთვის მათი დრო იყო თანამედროვე და იმ თანამედროვეობას ისინი სთავაზობდნენ თავიანთ განმარტებებს, ეკლესიის სულიერი პროგრესისა და სრულყოფილებისთვის.

არსებობს საეკლესიო დისციპლინების სფეროები, რომლებშიც აღმოსავლელმა ქრისტიანებმა დასავლელი ქრისტიანების – კათოლიკეებისა და პროტესტანტების – გამოცდილებას უნდა იზიარებდნენ. მათთან წერილის სამეცნიერო კვლევა უკვე არაერთ ასწლეულს ითვლის და ამ განხრით წერილის გაგების მდიდარი გამოცდილება დაგროვდა. საბედნიეროდ, დასავლური ბიბლეისტური ჰერმენევტიკული გამოცდილების გაზიარების ტენდენცია უკვე პროცესშია, მაგრამ ეს პროცესი არც ისეთი დინამიურია. გარდა ამისა, აღმოსავლეთში წერილის სამეცნიერო კვლევას პოლიტიკურმა არასტაბილურობამ და ომებმა შეუშალა ხელი. ამ დარგის განვითარების შემაფერხებლად ჩვენს მიერ ხსენებული „ტრადიციონალიზმიც“ იქცა. ამასთან დაკავშირებით ზუსტად შენიშნავს პროტესტანტი ბიბლეისტი ულრიჰ ლუცი. მისი თქმით, ბიბლიური ტექსტები ჩვენზე მრავალმხრივ ზემოქმედებას ახდენს. მათი განმარტება არ უნდა შემოიფარგლებოდეს მხოლოდ წარსულზე მსჯელობითა და იმის რეკონსტრუქციით, რას ეუბნებოდა, სავარაუდოდ, ტექსტი თავის პირველ მკითხველს თუ მსმენელს. ტექსტის განმარტება თანამედროვეობასაც უნდა შეესაბამებოდეს და თანამედროვე მკითხველისთვის ხდიდეს მას გასაგებს. ბიბლიის ტექსტებს ჭეშმარიტებაზე აქვს პრეტენზია, რომელიც ცდება იმ წარსულ სიტუაციას, რომელშიც ისინი თავდაპირველად დაიწერა და „ზუსტად ამიტომაც იყვნენ ისინი ისტორიაში ასეთი ქმედითნი!“ [2].  უნდა გვესმოდეს ის ფაქტი, რომ წერილის სხვადასხვა მკითხველნი სხვადასხვა სოციალურ, კულტურულ, პოლიტიკურ და პირად კონტექსტში ცხოვრობს და ეს ყველაფერი დროსთან ერთად მუდამ იცვლება და მკითხველის მიერ ტექსტის აღქმაზე მოქმედებს. თანამედროვე განმმარტებელი იმაზე უნდა ისაუბროს, თუ რა მიმართულებით შეუძლია მკითხველს ფიქრი [3]. თანამედროვე პერსპექტივაში წმინდა ტექსტის კერძო განმარტება კონტექსტუალური უნდა იყოს, ანუ პირვანდელ აზრთან ერთად შეიცავდეს გარკვეულ სიახლესაც. აქ გვმართებს სიფრთხილე, რომ მამების მემკვიდრეობის გვერდის ავლით ეიზეგეზაში არ აღმოვჩნდეთ – არ მივანიჭოთ წმინდა ტექსტს საკუთარი იდეები. ამისათვის, ახალი ეპოქის განმმარტებელი აღმოსავლეთის ეკლესიის პატრისტიკულ და ეგზეგეტიკურ წარსულს უნდა ითვალისწინებდეს, ის მისთვის უნდა იყოს საფუძველი და ორიენტირი.

როგორც აღინიშნა, აღმოსავლეთში მრავალმა ისტორიულმა, სოციალურმა და პოლიტიკურმა ფაქტორმა შეაფერხა წერილის ტექსტოლოგიური შესწავლა. სავარაუდოთ ამასთან კავშირშია ისიც, რომ ამას დაემატა დოგმატურ საკითხებზე დავის (რომელიც ასევე წმინდა წერილს ეფუძნებოდა) დასრულება, და ეკლესიის წინაშე მდგარი განსაცდელები (იმ დროს ეკლესია მუსლიმების ძალაუფლების ქვეშ იმყოფებოდა – მცირე აზიის, ბალკანეთის, ახლო აღმოსავლეთის, ჩრდილოეთ აფრიკის რეგიონებში ბიზანტიამ ძალაუფლება დაკარგა). ასე დაიკარგა აღმოსავლეთში ბიბლიური ღვთისმეტყველება, რომელსაც თანდათანობით და ძალიან ნელი ნაბიჯებით ვუბრუნდებით. ამ პროგრესს ხელს უშლის აღმოსავლური „ტრადიციონალიზმი“, რომელიც ბიბლიური ღვთისმეტყველების პროგრესს აფერხებს. ტრადიციონალისტები ითხოვენ, რომ ღვთისმეტყველება და ბიბლიური ღვთისმეტყველები პატრისტიკული და ბიზანტიური ეპოქის ტრადიციებს არ განუდგნენ. ტრადიციონალისტების აზრით ამ ეპოქების ავტორიტეტი და დიდება იმდენად მიუღწეველია, რომ საღვთისმეტყველო აზრს მომავალში განვითარების არანაირ საშუალებას არ უტოვებენ. „ტრადიციონალიზმში“ ეს დიდებული ეპოქები არა მხოლოდ მისაბაძი ნიმუშებია, არამედ იმ ყველაფრის საზომი და კრიტერიუმიც, რაც მათ შემდგომ ისტორიულ ეპოქებში ხდებოდა. წმინდა მამათა ეგზეგეტიკურ მემკვიდრეობას ჩვენ დიდ პატივს ვცემთ და ვეყრდნობით მას, თუმცა ტრადიციონალისტების ასეთი რადიკალური აზრი მიუღებელია. ეს ასევე მიუღებელია მართლმადიდებელი პროფესორების ნაწილისთვისაც და გასაგებიცაა, რადგან ტრადიციონალისტების მცდარი მოსაზრება სახარებასაც ეწინააღმდეგება, რომელიც, პროფესორ იოანე კარავიდოპულოსის თქმით, არის „მარადიული აწმყოს“ წიგნი.

თავის დროზე, მართლმადიდებელი მამები, შუასაუკუნეების კათოლიკე განმმარტებელნი, რეფორმატორები და ახალი დროის ცალკეული მოღვაწეები წმინდა წერილის ტექსტებს თავის დროის კონტექსტში განიხილავდნენ. ჩვენ გაგვიმართლა, რომ ეკლესიის მამებმა თავიანთი თხზულებები დაგვიტოვეს. ჩვენი მთავარი მოვალეობაა, მუდამ შევისწავლოთ პატრისტიკული ეგზეგეზა. ამავე დროს, ჩვენ გვესმის, რომ ეკლესიის მამები თავისი დროის შვილები იყვნენ ისევე, როგორც ჩვენ ვართ ჩვენი დროის შვილები. პროფესორ საბა აგურიდისის თქმით: „უანგარობა და სიყვარულის სულისადმი მიმბაძველობა, რომლითაც ისინი ქრისტეს საქმეს აღასრულებდნენ – აი, ეს არის ის უცვლელი პრინციპები, რომლებითაც ბიბლიის შესწავლისას უნდა ვიხელმძღვანელოთ“ [4]. კიდევ ერთხელ გავიმეორებთ: წმინდა მამები წერილის შესწავლისას პირველ რიგში იმ საკითხებსა და პრობლემებს წყვეტდნენ, რომლებიც მათი დროისთვის იყო აქტუალური. ისინი ვერ ისაუბრებდნენ იმ პრობლემებზე, რომლებსაც ჩვენ ვაწყდებით დღეს. თუ ჩვენ მხოლოდ ეკლესიის მამების განმარტებებზე შევჩერდებით და წინ არ წავალთ, მაშინ უნებლიეთ დავამოწმებთ 1) წმინდა წერილის არა სიღრმეს, არამედ მის შეზღუდულობას (რადგან წერილისადმი ასეთი მიდგომა აკადემიურად უპატიებელი ცოდვილობაა), რადგან გამოდის, რომ 2) თანამედროვეობა წმინდა ტექსტის ახალ ინტერპრეტაციებს აღარ საჭიროებს და მაშ როგორ ველაპარაკოთ თანამედროვე გნოსტიკურ, ათეისტურ და ათეისტურად გაშუქებულ მეცნიერული სამყაროს ნაწილს? ეს პირდაპირ ეწინააღმდეგება მაცხოვრის სიტყვებს, რომელმაც თქვა: „მე თქვენთანა ვარ დღემუდამ ვიღრე ქვეყნის დასასრულამდე (მათე. 28, 20), და „ვთხოვ მამას და მოგივლენთ სხვა ნუგეშისმცემელს, რათა იყოს თქვენთან უკუნისამდე(იოან. 14, 16), ანუ ღვთის სული ეკლესიაში უკუნისამდეა; „ხოლო როდესაც მოვა იგი, ჭეშმარიტების სული, წაგიძღვებათ ყოველი ჭეშმარიტებისაკენ; ვინაიდან თავისით კი არ ილაპარაკებს, არამედ რასაც მოისმენს, იმას იტყვის, და მომავალს გაუწყებთ თქვენ“ (იოანე. 16, 30). წერილში ასეთი ციტატა მრავლადაა. ყველაზე ცხადი კი ის არის, რომ ტრადიციონალისტები წერილის ერთ-ერთ მთავარ გზავნილს ვერ გრძნობენ, რომ ღვთის სული ღვთის ერში ყოველთვის მოქმედებს. თუ ასე უნებლიეთ უარვყოფთ ეკლესიაში ღვთის სულის მოქმედებას ჩვენ მთელი რიგი ეკლესიოლოგიური პრობლემების წინაშე ვდგებით. რამდენადაც პარადოქსული არ უნდა იყოს, ზუსტად ღვთის სულისადმი და მისი გამოცხადებისადმი ამ უგრძნობელობას ამხელდა ქრისტე თავისი დროის იუდეველებში, როდესაც თქვა, რომ „ყოველი ცოდვა და გმობა მიეტევება ადამიანებს, მაგრამ სულის გმობა არ მიეტევება მათ“ (მათე. 12, 31). იუდაური იდიომატიკის საფუძველზე ამას კარგად განმარტავს პროტესტანტი ბიბლეისტი იოახიმ იერემიასი (არამეული ენისა და იუდაური მენტალობის სპეციალისტი), რომ სულის გმობა არის ღმერთის გამოცხადების წინააღმდეგ ცოდვა, რადგან ქრისტეს მიწიერი ცხოვრების იუდეველებს სული ჩამქრალად, უმოქმედოდ მიაჩნდათ, ქრისტესთვის კი სული მოქმედებს [5].

სტატიის დასასრულს გვსურს მოვიყვანოთ მამა გიორგი ფლოროვსკის სიტყვები ეკლესიაში გამოცხადების პერმანენტული აქტუალობის შესახებ: „ეკლესიაში გამოცხადება ნარჩუნდება, ამიტომ ეკლესია არის წერილის მთავარი და პირველი განმმარტებელი. ცოცხალი სიტყვები  იცავენ მას და ძალას მატებენ, იცავენ, თუმცა კი ამომწურავ განმარტებას არ აძლევენ. ადამიანური სიტყვები მხოლოდ და მხოლოდ ნიშნებია. სული წმინდის მოწმობა დაწერილ სიტყვებს ახალ სიცოცხლეს სძენს. აქ არ ვსაუბრობთ ცალკეული ინდივიდების სული წმიდის მიერ შემთხვევით გასხივოსნებაზე; ჩვენ, უპირველეს ყოვლისა, სულის მუდმივ შეწევნაზე ვსაუბრობთ, რომელიც მიეცა ეკლესიას, რომელიც არის „ჭეშმარიტების სვეტი და საფუძველი“ (1 ტიმ. 3, 15). წმინდა წერილი ინტერპრეტაციას საჭიროებს. მის საფუძველს შეადგენს არა ფორმულირება, არამედ ცნობა. ეკლესია არის ღვთის მიერ დადგენილი ამ ცნობის სუფთა ჭეშმარიტებისა და აზრის სისავსის მუდმივი მოწმე, რადგან ეკლესია თავად ეკუთვნის გამოცხადებას, რადგან ის არის განკაცებული უფლის სხეული. სახარების უწყება, ღვთის სიტყვის ქადაგება ეკლესიის არსია. ეკლესია თავის მოწმობაზე მტკიცედ დგას, მაგრამ ეს მოწმობა არ არის უბრალოდ წარსულისკენ მითითება ან მისი მოგონება, არამედ ის არის იმ ცნობის ჭეშმარიტების მუდმივი გამოცხადება, რომელიც წმინდანებს მიეცა და რომელიც მუდამ მისდევს რწმენას. გარდა ამისა, ეს ცნობა ეკლესიის ცხოვრებაში კვლავ და კვლავ მყარდება. ქრისტე, თავისი სხეულის მაცხოვნებელი და თავი, ყოველთვის მყოფობს ეკლესიაში, ის აგრძელებს ეკლესიაში შერიგების საქმეს. ეკლესიაში სახარება არა მხოლოდ იუწყება, არამედ მასში სრულდება კიდეც. წმინდა ისტორია კვლავაც აქტუალურია. ღვთის დიდი საქმეები კვლავაც აღესრულება. ისინი მარტო წარსულში კი არ აღიწერება, არამედ ისინი თანამედროვეა და გრძელდება ეკლესიაში, ეკლესიის მიერ კი სამყაროში“ [6].

 

[1] იხ. Библия в Церкви. Толкования Нового Завета на Востоке и Западе. М., 2011. С. 133-157.

[2] იხ. Ульрих Луц. Нагорная проповедь. (Мф. 5-7). М., 2014. С. 32.

[3] იქვე. С. 33.

[4] იხ. Библия в Церкви. Толкования Нового Завета на Востоке и Западе. М., 2011. С. 142.

[5] იხ.: И. Иеремиас. БогословиеНовогоЗавета. М., 1999. С. 172.

[6] G. Florovsky. Bible, Church, Tradition: An Eastern Orthodox View. Athen, 1972. P. 25.

Print Friendly

Comments are closed.