„ჭეშმარიტად მყოფის“ პლატონურ-ფილონისეული გაგება და მისი გააზრება წმ. ირინეოს ლიონელის ღვთისმეტყველებაში

09/09/2019
By

69656383_399044471026037_5906741296667557888_nავტორიიოანე კაზარიანი

მღვდელმოწამე ირინეოსი, ლიონის ეპისკოპოსი (დახ. 130-202 წწ.), ძველი ეკლესიის ერთ-ერთი გამორჩეული მამა და აპოლოგეტია. ის ბრწყინვალე ღვთისმეტყველია, რომელმაც ეკლესიის გადმოცემისა (რამოდენიმე გამონაკლისის გამო) და იმ დროინდელი ერესების (გნოსტიკური სექტების) არსი განმარტა, ერესების, რომლებიც ემტერებოდნენ ეკლესიას მისი ისტორიის პირველ ეტაპზე. წმ. ირინეოს ლიონელი საეკლესიო გადმოცემის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელია. ის წმ. პოლიკარპე სმირნელის (+ 156 წ.) მოწაფე [1] იყო და მისგან შეითვისა გადმოცემა [2]. ამგვარად, ირინეოსის მიერ შეთვისებული საეკლესიო ტრადიცია წმინდა მოციქული იოანე ღვთისმეტყველისგან მომდინარეობს, რომლის მოწაფეც იყო პოლიკარპე [3]. მართლმადიდებელი ეკლესიის სწავლებას წმ. ირინეოსი თავის ორ მთავარ ნაშრომში გადმოსცემს: „მხილება და დამხობა ცრუ ცოდნისა“ ან მოკლედ “ერესების წინააღმდეგ“ (Adversus haereses, ხუთ წიგნად), და „სამოციქულო ქადაგების გაცხადება“. წმ. ირინეოსს სხვა ნაწარმოებიც ეკუთვნის, მაგრამ ჩვენამდე სრული სახით მხოლოდ ხსენებული ნაშრომები შემოინახა.

გარდა საეკლესიო გადმოცემისა წმ. ირინეოსი, როგორც ეს ზემოთ იყო აღნიშნული, კარგად იცნობდა ერესებს, რომლებსაც იმ დროს ეკლესიაში შფოთი შეჰქონდათ. წმ. ირინეოსი გნოსტიკურ სექტებს ებრძოდა. თავის ნაწარმოებში ის გნოსტიკოსების სწავლების მნიშვნელოვან ფილოსფიურ-საღვთისმეტყველო ასპექტებს გადმოგვცემს. მისი ცნობები, ძველი ეკლესიის ცხოვრების და პირველი ორი საუკუნის ერეტიკოსების შესახებ მწირი ინფორმაციის ფონზე, მეტად მნიშვნელოვანია. წმ. ირინეოსის გნოსტიკოსებთან გამართულმა პოლემიკამ მართლმადიდებელი ეკლესიის სწავლების სისტემატიზაციას ჩაუყარა საფუძველი, რაც შემდგომში წმინდა მამების ნაშრომებში აისახა.

სავარაუდოდ, წმ. ირინეოს ლიონელი წარმოშობით მცირე აზიელი ბერძენი იყო. ყოველ შემთხვევაში, ის ბერძნულად აზოვნებდა და საუბრობდა, მისი ნაშრომების ენაც ბერძნული იყო, თუმცა მათმა უმეტესმა ნაწილმა ჩვენამდე ლათინურ და ძველსომხურ თარგმანების სახით მოაღწია. იმ წმინდა მამებისგან განსხვავებით, რომლებსაც ფილოსოფიური განათლება ჰქონდა მიღებული (მაგ., წმ. იუსტინე მოწამე (+ 165 წ,), წმ. ირინეოსს სპეციალური ფილოსოფიური მომზადება არ ჰქონდა, ყოველ შემთხვევაში, ჩვენ ამის დამადასტურებელი წყაროები არ მოგვეპოვება. თუმცა, მისი ლიტერატურული მემკვიდრეობის კვლევისას შეიძლება დავასკვნათ, რომ წმ. ირინეოსი ბერძნულ ფილოსოფიას კარგად იცნობდა [4]. მისი ნაშრომებიდან ჩანს, რომ მან კარგად აითვისა დიალექტიკა, ერკვეოდა მისი თანამედროვე საზოგადოების რეალობასა და პრობლემებში. წმ. ირინეოსი რომ ბერძენ ფილოსოფოსებსა და პოეტებს კარგად იცნობდა, ეს მისი ტრაქტატებითაც დასტურდება, სადაც კარგად ჩანს, თუ რამდენად იცნობდა ის ჰომერს, ჰესიოდეს, პლატონს და სხვ. ქრისტიანული განათლება მან მღვდელმოწამე პოლიკარპესთან და სხვა მცირე აზიელ პრესვიტერებთან მიიღო, რომლებიც არაერთხელ უხსენებია [5]. ერთ-ერთი ამ პრესვიტერთაგანი წმ. ირინეოსს მოძღვრავდა გნოსტიკოსებთან პოლემიკაში, წმ. პოლიკარპეზე კი წმ. ირინეოსი საკმაოდ ზუსტ მოგონებებში წერს [6].

ჩვენი სტატიის სათაურში მოცემული საკითხის განხილვა წმ. ირინეოსის ნაშრომის – „სამოციქულო ქადაგების გაცხადება“ – მე-3 პუნქტს ეხება. ეს ნაშრომი სრული სახით მხოლოდ ძველსომხურ თარგმანში შემორჩა – „Ցոյցք առաքելական  քարոզութեանն“ (ანუ „სამოციქულო ქადაგების გაცხადება“) [7]. ხელნაწერი XIII საუკუნეში გადაწერეს კილიკიის სომხეთის სახელმწიფოს ტერიტორიაზე. ხსენებული მე-3 პუნქტი ძველი სომხურიდან ქართულად ვთარგმნეთ (თავად ხელნაწერში ციფრული აღნიშვნები არ არის, ისინი ადოლფ ფონ ჰარნაკმა სიადვილისთვის შემოიღო):

„შესაბამისად, ამგვარი რამ რომ არ გადავიტანოთ, ვალდებულნი ვართ უცვლელად შევინარჩუნოთ სარწმუნოების წესი და ღვთისმცნებები შევასრულოთ, გვწამდეს და გვეშინოდეს მისი, რადგან ის უფალია და გვიყვარდეს იგი, რადგან ის არის მამა. ამიტომ, საქმე რწმენიდან წარმოიშვება, რადგან „თუ არ გწამთ“, ამბობს ესაია, “და უკეთუ არა ირწმუნოთ, არცა გულისხმა-ჰყოთ” (ეს. 7, 9); რწმენას კი ჭეშმარიტება გვგვრის (եւ զհաւատսն ճշմարտութիւնն ստացուցանէ), რადგან რწმენა ჭეშმარიტად მყოფს ეფუძნება (քանզի հաւատք ի վերայ ճշմարտապես էիցն կան իրաց), რომ მყოფის (էիցն) გვწამდეს ისე, როგორც ის არის(որպէս է) და შესაბამისად, რომ ვიწამებთ მყოფს (զէսն), ისეთს როგორც ის მარადის არის, განვიმტკიცოთ მისი რწმენა. ამგვარად, რადგან რწმენა არის ჩვენი ცხონების მტკიცე მცველი, მასზე ბევრი უნდა ვიზრუნოთ და ღირსეულად გამოვიჩინოთ ძალისხმევა, რომ მყოფის (զէիցն) ჭეშმარიტი გაგება გაგვაჩნდეს. მაშასადამე, რწმენა ჩვენში აღნიშნულის მიზეზად იქცევა როგორც უხუცესებმა (ծերունիքն) [8], მოციქულთა მოწაფეებმა, გვიანდერძეს. უპირველეს ყოვლისა ის (რწმენა) გვმოძღვრავს, რომ ნათლობას ცოდვათა მიტევებისთვის ვიღებთ სახელითა მამა ღმერთისათა და იესო ქრისტესითა, ღვთის ძისა განკაცებულისა, მომკვდარისა და აღმდგარისა და ღვთის წმიდა სულისათა. ხოლო ეს ნათლობა მარადიული ცხოვრების ბეჭედია და ღმერთში აღორძინებაა, რომ ჩვენ არა მოკვდავი ადამიანების შვილები ვიყოთ, არამედ უსასრულო და დაუსრულებელი ღმრთისა, რომ მარადიული და უცვალებელი ღმერთს შეუერთდეს, რომელიც თითოეული ქმნილების თავზეა [9] და ყოველივე მორჩილებდა მას და ყველა მას დამორჩილებული მისთვის გახდეს, რომ ღმერთი არა სხვისაზე, არამედ თავისაზე [10] მეუფებდეს და უფალი იყოს, რადგან ყოველივე არსებული ღვთისაა. ამისათვის ყოვლისმპყრობელია ღმერთი და ყველაფერი ღმერთისგან მოდის“.

როგორც ამ ამონარიდიდან ჩანს, წმ. ირინეოსი საუბრობს რწმენის მტკიცე საფუძველზე, რომელსაც ის „ჭეშმარიტად მყოფში“ ხედავს. მისი ეს ცნება უშუალოდ დაკავშირებულია ღმერთის ცნებასთან, რომელიც მას როგორც სამება ესმის, რაც ამ პუნქტის კონტექსტიდან გამომდინარეობს. ამ ტერმინის გამოყენება მოწმობს იმას, რომ წმ. ირინეოსმა მისი პლატონური მნიშვნელობაც იცოდა, რადგან ღვთაებრიობის წვდომისა და გაგების საკითხში მას თავად პლატონიც იყენებდა. თუმცა, პლატონისგან განსხვავებით, რომელიც „ჭეშმარიტად მყოფზე“ აბსტრაქტული ტონით ლაპარაკობს, წმ. ირინეოსი „ჭეშმარიტად მყოფში“ სამებას ხედავს და ამ ტერმინს პიროვნულ ხასიათს სძენს. ამ ნაწარმოების თავდაპირველი  ენა ბერძნული იყო, ამიტომ სავარაუდოდ, „ჭეშმარიტად მყოფზე“ საუბრისას წმ. ირინეოსი პლატონურ ტერმინს ბერძნულად წერდა – τὸ ὄντως ὄν. სომეხი მთარგმნელი ამ შემთხვევაში იყენებს სიტყვას „էից“ (ეიც), რაც ჭეშმარიტად ყოფის ონტოლოგიურ გაგებას ატარებს – ճշմարտապես էից („ჭეშმარიტად მყოფი“) – რომელიც ძველ სომხურ საეკლესიო ლიტერატურაში (განსაკუთრებით ბიბლიურში, მათ შორის, თანამედროვე ბიბლიურშიც) მოკლედ აღინიშნება Է [ე] ან Էն [ენ] ასოებით, რაც სომხურ ენაზე ღმერთის აღმნიშვნელია (მაგრამ Է არ არის უბრალოდ ასო, არამედ ესაა სიტყვა „არის“ (ზმნიდან „ყოფნა“)), ანუ ის, რასაც წმ. ირინეოსი „ჭეშმარიტად მყოფს“ უწოდებს. „Է“ ასოს ონტოლოგიური მნიშვნელობა შეიცავს არსების გაგებას, ყოფიერების გაგებას, ანუ იმისას, რაც თავისთავად არსებობს, უცვლელ მარადიულ ყოფას და ა.შ. „ჭეშმარიტად მყოფის“ (τὸ ὄντως ὄν)  ფილოსოფიურ გაგებას იკვლევდა შუაპლატონიზმის წარმომადგენელი იუდეველი-მონოთეისტი ფილონ ალესანდრიელი, რომელიც ღმერთს უწოდებდა ὁ ὤν (მყოფი) და ეს მისთვის ტოლფასი იყო ფილოსოფიური ეპითეტისა τὸ ὄν (არსებული, მყოფი, არსი), ან τὸ ὄντως ὄν (ჭეშმარიტად მყოფი, არსებული). აქ ფილონი ხედავს სინაის გამოცხადებისა (გამოსვლა. 3, 14, სადაც სეპტუაგინტაში ჩვენ ვკითხულობთ „Εγώ εἰμι ὁ ὤν·“ – „მე ვარ მყოფი“) და „ჭეშმარიტად მყოფის“ ფილოსოფიური ჭვრეტის დამთხვევას (Philo. De mut. Nom. 11-12; De Abrah. 121), რომელიც პარმენიდესგან პლატონამდე გამომდინარეობს [11]. საინტერესოა, რომ გამოსვლის წიგნის ძველ სომხურ თარგმანში ღვთაების სინაის გამოცხადება იგივე ონტოლოგიური ტერმინოლოგიით გამოიხატება, რაც წმ. ირინეოსის სომხურ თარგმანშია, როგორც Էից ან უბრალოთ Էն: „Եւ ասէ Աստուած ցՄովսէս. Ես եմ Աստուած որ էն։ Եւ ասէ՝ Այսպէս ասասցես ցորդիսն Իսրայէլի. որ էն առաքեաց զիս առ ձեզ» – „და ჰრქუა ღმერთმან მოსეს: მე ვარ ღმერთი, მყოფი რომელი ვარ, და ესრე არქუ ძეთა ისრაჱლისათა: რომელ-იგი არს, მან მომავლინა მე თქუენდა“ (გამ. 3, 14). ახალ სომხურ თარგმანშიც ვკითხულობთ, სადაც Է – ღვთაების მარადიულობის აღნიშვნელია: «Ես այն Աստուածն եմ, որ էՈր է-ն առաքեց ինձ ձեզ մօտ» (3, 14). ამგვარად, ფილონიც და წმ. ირინეოსიც τὸ ὄντως ὄν-ს ჭეშმარიტების ღმერთს უკავშირებენ, ოღონდ ორივე მათგანი ამას თავისებურად განმარტავს (თავის მონოთეისტური ტრადიციიდან გამომდინარე) – ფილონი იაჰვეს (იუდეური გაგებით), წმ. ირინეოსი კი სამებას. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ძველ სომხურ ანბანში Է ასო, თავისი რიცხობრივი მნიშვნელობით, 7-იანს არღნიშნავს, ეს ციფრი კი ახლო აღმოსავლურ ტრადიციაში ღვთაებრიობის სისრულეს (ღვთის საქმეთა დასრულებას) აღნიშნავს.

აღსანიშნავია, რომ პლატონის ფილოსოფიური სწავლების ამოსავალი პუნქტი იმაში მდგომარეობს, რომ ერთმანეთისგამ უნდა განვაცალკეოთ უცვლელი, „მარადიულად იგივეობრივი ბუნების“ მქონე ყოფიერება (Plat. Phileb. 58a), ანუ „ჭეშმარიტად მყოფის“ (τὸ ὄντως ὄν) როგორც იდეების სამყაროს, და ჩამოყალიბებადი, ცვალებადი კოსმოსის და მათი შეერთება არამყოფის (μή ὄν) მეშვეობით, რომელიც მატერიასთან ასოცირდება (ὕλη). პლატონის მეტაფიზიკაში ეს სამწევრიანი დაყოფა შემდეგს გულისხმობს: ჭეშმარიტი ყოფიერების, ანუ უსხეული გონებით წვდომადი არსებების (Plat. Phaedr. 247c), უცვლელ, დროისა და სივრცის მიღმა იდეების, საგნების და საერთოდ სამყაროს მიზეზის შესახებ სწავლება; სწავლება „ყოფნის“, ანუ დროით-სივრცითი კოსმოსის (სამყაროს) შესახებ, რომელიც, როგორც „ყოფიერების“ ერთგვარი მსგავსება, თავისი არსებით ვალდებულია ყოფნისა და არყოფნის „ზიარებისა“ და ამიტომ „ყოფნასა და არყოფნას შორის“ მდებარეობს (Plat. Resp. V 479c); სწავლება არყოფნის, ანუ მატერიის შესახებ, რომელიც იდეების (ყოფიერების) „მიმღები/ამთვისებელია“ და დროით-სივრცითი სასრულო სამყაროს აუცილებელი პირობაა. საინტერესოა, რომ პლატონის აზრი იდეებზე, ანუ იდეების სიმრავლეზე (როგორც „ჭეშმარიტად მყოფზე“), შორეულად უახლოვდება მრავლობით – სამ პირში – ღვთაებრივ ყოფას ეხმიანება, მაგრამ მათი ონტოლოგიური გაგება განსხვავდება. აღსანიშნავია, რომ პლატონის „მყოფი“ (ან ყოფიერება), როგორც იდეების სიმრავლის ურთიერთკავშირი, არსებობს და შეიძლება მოიაზრებოდეს მხოლოდ ზეყოფიერი და შეუცნობადი „ერთიანის“ ზიარებაში, ქრსიტიანული გაგებაში კი ღმერთი („ჭეშმარიტად მყოფი“) ასევე „ერთიანია“ – ის ერთიანია თავისი ბუნებით სამ ერთარს პიროვნებაში ანუ ჰიპოსტასში, და თავისი ერთიანი ბუნებით ის შეუცნობადია და ზებუნებრივია.

პლატონი τὸ ὄντως ὄν-ის შესახებ სწავლებით მყოფის ჭეშმარიტ გაგებას მიუახლოვდა, ფილონმა მისი მონოთეისტური აზრი განმარტა სინაის გამოცხადების ასპექტში, წმ. ირინეოსმა კი შესძინა ამ აზრს სახარებისეული სამების სრულყოფილი გაგება ღვთაების თვითგამოცხადებაში, განსაკუთრებით ჰიპოსტასური ლოგოსის სახით. ამგვარად, სინაის გამოცხადების „მყოფმა“ ნათლობის, ფერიცვალების, აღდგომისა და განკაცებული ლოგოსის სამყაროსათვის მოვლენებაში სრულყოფილი გაგება მიიღო.

—–

[1] იხ.: ევსები კესარიელი. საეკლესიო ისტორია, V, 5, 8.

[2] ნეტ. იერონიმე წმ. ირინეოსს მღვდელმოწამე პოლიკარპეს მოწაფედ (discipulum) მოიხსენიებს (De viris illustribus. Cap. XXXV) (იხ. Carl Albrecht Bernoulli. Hieronymus und Gennadius. De Viris Inlustribus. Freiburg i. B. und Leipzig, 1895. S. 25).

[3] იხ.: С.А.Федченков. Святой Ириней Лионский. Его жизнь и литературная деятельность. СПб., 2008. С. 113-114.

[4] იხ.: С.А.Федченков. იქვე. С. 104-112.

[5] მაგალითად: ერესების წინააღმდეგ, II, 22, 5; ევსები კესარიელი. საეკლესიო ისტორია, V, 20, 4.

[6] იხ.: С.Л. Епифанович. Лекции по патрологии. СПб., 2010. С. 365.

[7] ამ ხელნაწერს ვიყენებთ პარიზულ გამოცემაში: S.Irenaeus. ΕΙΣ ΕΠΙΔΕΙΞΙΝ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ ΚΗΡΥΓΜΑΤΟΣ. THE PROOF OF THE APOSTOLIC PREACHING with seven fragments. Armenian version edited and translated by His Lordship the Bishop Karapet Ter Me᷃ke᷃rttschian and The Rev. Dr. S.G.Wilson with the co-operation of H.R.H.Prince Maxe of Saxony (D.D. and D.C.L.). Paris, le 25 aoȗt 1913. ჩვენი განსახილველი ამ ნაწარმოების მე-3 პუნქტი ამ პარიზული გამოცემის 661-662 გვერდზეა განლაგებული.

[8] უხუცესები, პრესვიტერების გაგებით, ბერძნ. πρεσβύτερος-დან – პრესვიტერი, უხუცესი.

[9] აქ წმ. ირინეოსი ღვთის აბსოლუტურ მეუფებას გამოხატავს, რომელიც მარადიულობაზეც ვრცელდება, რაც მოცემული პუნქტის მეორე ნაწილის მთელი კონტექსტიდან კარგად ჩანს. ამავე გაგებით გადმოსცემს ის ღვთის ძეობის აზრს, რომელსაც ჩვენ ნათლობის მიერ ვიღებთ და შედეგად, მარადიულ ცხოვრებაში შევდივართ და ამ მარადისობაში ღმერთს ვუერთდებით: „ნათლობა მარადიული ცხოვრების ბეჭედია და ღმერთში აღორძინებაა“ (შეად. 1 კორ. 15, 28).

[10] აქ წმ. ირინეოსი (ისევე, როგორც მოცემული ნაწარმოების რამოდენიმე სხვა ადგილას) გნოსტიკოსების წინააღმდეგ პოლემიკაში, რომლებიც ძველი აღთქმის ღმერთს და ახალი აღთქმის ღმერთს არაიდენტურად მიიჩნევდნენ, აჩვენებს, რომ ღვთის განკაცებული სიტყვა ადამიანების  სამყაროში არა როგორც რაიმე უცხო სამკვიდრებელში მოვიდა, არამედ როგორც თავის სამკვიდრებელში და ცხონება მოგვანიჭა, როგორც ჩვენმა მხსნელმა. აღნიშნულ აზრს წმ. ირინეოსი პირდაპირ გამოთქვამს ნაშრომში „ერესების წინააღმდეგ“ (წიგნი V, თავი 2, 1).

[11] იხ.: Слинин Я. А. Мудрость Парменида. Альманах молодых философов. Вып. 2. СПб.: Санкт-Петербургское философское общество, 2003. С.41-47.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Print Friendly

Comments are closed.