შეიძლება თუ არა წმინდანები ცდებოდნენ? მაგალითი პალამიტური თეოლოგიიდან

authავტორი – ივანა ნოუბლი

როგორია წმინდანთა გამოცდილების ავტორიტეტი? შესაძლებელია თუ არა ღმერთთან დაახლოებული ადამიანები ცდებოდნენ სამყაროს შეფასებისა და სხვა ადამიანების ცხოვრებათა აღქმისას? საერთოდ, რამდენად მიზანშეწონილია უცდომელობის ცნების შემოტანა წმინდანებზე საუბრის დროს? თანამედროვე მართლმადიდებლობაში ათონის მთის ბერი, შემდგომში თესალონიკის არქიეპისკოპოსად დადგინებული, წმინდა გრიგოლ პალამა იმ წმინდანთა რიგს განეკუთვნება, რომელთა მოსაზრებები ყველაზე ხშირად ციტირებადია. მაშ, მოდით აღნიშნულ საკითხზე მის შეხედულებას უფრო ახლოდან გავეცნოთ.

წმინდა გრიგოლი პალამა უმეტესად ცნობილია, როგორც ისიხასტ მონაზონთა ქომაგი, რომელთაც განუწყვეტელი ლოცვისა და საღვთო საიდუმლოს ჭვრეტის ნიჭი ებოძათ. წმინდა გრიგოლის სულიერი განვითარება და ასკეტური ცხოვრების წესი მონასტრებსა თუ მიუდგომელ კელიებში მოღვაწე განდეგილ ისიხასტ მონაზვნებთან თანაცხოვრების ნაყოფია. სხვა სიტყვებით, წმინდა გრიგოლმა ხანგრძლივი დროის განმავლობაში იმ ადამიანებთან ყოველდღიური ურთიერთობის გამოცდილება დააგროვა, რომელთა შესახებაც ის იტყოდა, რომ მადლმა ისინი ღვთის მსგავს პიროვნებებად ჩამოაყალიბა. მიუხედავად ამისა, წმინდანი იმასაც ამჩნევდა, რომ თითოეული მათგანის შეხედულებები და წარმოდგენები მაინც უწინდელი შეიძლებოდა დარჩენილიყო მიუხედავად გარდამქმნელი სულიერი გამოცდილების შეძენისა.

მაგალითისათვის წმინდა თეოლიფტე ფილადელფიელი მკაცრი მოწინააღმდეგე იყო ლიონის კრებისა და რომის კათოლიკურ ეკლესიასთან გაერთიანებისა. გრიგოლ პალამა კი ამგვარ შეხედულებას არა იმდენად ღმერთთან ახლოს ყოფნის აუცილებელ შედეგად მიიჩნევდა, არამედ უფრო ადამიანური ორგანოების, გონების, ემოციების და ნებელობის ნაყოფად თვლიდა. მიუხედავად იმისა, რომ ამგვარ ხედვასთან დაკავშირებით მამების ერთსულოვანი თანხმობა არ არსებობს, პალამა ზოგადად ადამიანურ უნარებსა და ღვთაებრივ მადლმოსილებას შორის პირდაპირ და უწყვეტ კავშირს ვერ ხედავდა. უფრო მეტიც, ის ადამიანურ უნარებსა და მადლს შორის ამგვარ ერთობას არც კონკრეტულად ღვთაებრივი ჭვრეტის პროცესში აღიარებდა. წმინდანთა ღვთიური განბრძნობილობა სრულიად განსხვავებული პროცესიდან იშვება და ამგვარი განბრძნობილობა უფრო მადლის მოქმედებითა და შეუქმნელი საღვთო ნათლით ფერისცვალებული მდგომარეობის შედეგად მიიღებოდა, როდესაც ყველაფერს სწორედ ამ ნათელში შეიმეცნებ. ამგვარი ხედვა, რომელიც ზოგჯერ გულისმიერი ჭვრეტის ელემენტს ანუ სხვათა გულის ზრახვათა აღქმის უნარსაც მოიცავს, განსხვავდება იმისაგან, რასაც ლოგიკური, რაციონალური ცოდნა ეწოდება. პალამასათვის „გარეგანი სიბრძნე“ არ დაიყვანება „შინაგან სიბრძნემდე“ არც საღვთო ნათელთან ზიარებამდე და არც მის შემდეგ. ყველა ვინც ამას ცდილობდა, მათ სულიწმინდის ნათელი ტოვებდა.

პალამას უპირველესად სურდა ეჩვენებინა, რომ ადამიანს ამქვეყნად შეუძლია „საღვთო მეუფების ესქტოლოგიურ დიდებასთან თანაზიარება და მისი პირისპირ ჭვრეტა“ და ამასთანავე აღგვიწერს, თუ როგორაა ეს  შესაძლებელი. წმინდა ისიხასტი ბერების თეოლოგიური დაცვისას პალამა ერთმანეთისაგან განასხვავებს საღვთო არსებას, რომელიც მიუწვდომელია და საღვთო ენერგიას, რომელთან ზიარება ღირსეულ, ღვაწლით დამაშვრალ სულებს ძალუძთ. მოციქულ იოანეს თეოლოგიისთვის დამახასიათებელ ხატებათა გამოყენებით პალამამ ძე ღვთისას განხორციელება და ადამიანის განღმრთობა ერთმანეთს დაუკავშირა. ადრეული ბერძენი მამების კვალდაკვალ პალამა განმარტავდა, რომ ღმერთი „გარდამოევლინა საკუთარი სამყოფელიდან“, რათა „ჩვენი მდაბალი მდგომარეობიდან“ ავემაღლებინეთ. წმინდა მამა იქვე უმატებდა, რომ ქრისტესთან ერთობა იმდენად, რამდენადაც ეს კონკრეტული მოღვაწისთვისაა შესაძლებელი, ადამიანის მოკვდავ ბუნებას უკვე ამ ქვეყნად აძლევს „შემოუსაზღვრელთან“ თანაზიარების შესაძლებლობას. ამ სახის თანაზიარება უწყვეტი ხასიათისაა. წმინდანებზე დაკვირვებით საცნაურდება, თუ რა მდგომარეობაშია ადამიანი, რომელსაც სულიწმინდის მადლი მიუღია, როგორი მრავალფეროვანია ის გზები, რომელთა მეშვეობითაც წმინდანები ღმერთს ემსგავსებიან და როგორი განსხვავებულია ხარისხები და გამოხატულებანი განუწყვეტელი შინაგანი გარდაქმნისა, რომელიც აქ და ახლა, ამ ქვეყნად აღსრულდება.

აქ ორი საკითხია მნიშვნელოვანი. პირველი: რაც უფრო ახლოს იყო ადამიანი ღმერთთან, მით უფრო მძაფრად აღიქვამდა ის საკუთარ არასრულყოფილებას. სწორედ ამის გამო მიიჩნევდნენ უდიდესი წმინდანები საკუთარ თავს ყველაზე უარეს ცოდვილებად. ისინი ამას სწორედაც რომ საღვთო ნათლის დახმარებით აცნობიერებდნენ და ნათლად ხედავდნენ, ჯერ კიდევ რამდენი რამ იყო მათში გარდასაქმნელი. ამ მიზეზით, ასეთი მდგომარეობის აღწერისას სიტყვა „უცდომელობის“ გამოყენება ძალიან უცნაური იქნებოდა. მეორე: როდესაც მათ სულიწმინდა სულიერი გარდაქმნისკენ და არა მარტო ღმერთის, არამედ ასევე ღმერთში „მატერიალური სამყაროს შინაგანი პრინციპების“ მიღებისკენ აღძრავდა, იმავდროულად აცნობიერებდნენ, რომ ამგვარი „მარტივი და ერთიანი ცოდნა“ არ ანიჭებდა მათ უცდომელობას პოლიტიკურ, მორალურ ან თუნდაც თეოლოგიურ საკითხებზე მსჯელობისას, ასევე სოციალური და ეკონომიკური ურთიერთობების „მართებული ფორმების“ შესახებ რეფლექსიისას. ღვთისგან ბოძებული ცოდნის სახე სრულიად განსხვავებული იყო, რომელიც ღვთის ჭვრეტასთანაა განუყოფლად დაკავშირებული. პალამა მიუთითებს, რომ სულიწმინდა არამარტო მსჭვალავს ზემოთ ხსენებულ ადამიანურ ორგანოებს/უნარებს, არამედ მას ჩვენი შემეცნების მიღმა მყოფ სულიერ საგნებზე ფოკუსირებისკენ მიმართავს. ამას გარდა, სახარებების კითხვა მათ ეხმარებოდა იმის გაცნობიერებაში, რომ დროსა და სივრცეში ღვთის მოქმედების ზოგიერთი დეტალი ზოგჯერ იესო ქრისტესთვისაც თითქოს დაფარული იყო მისი ამქვეყნიური მოღვაწეობის ჟამს. პავლე ქრისტეს მეორედ მოსვლის შესახებ თავის ადრეულ მოსაზრებებში ცდებოდა. წმინდა პოლიკარპესა და წმინდა ეგნატე ღმერთშემოსილისთვის ნამდვილი ქრისტიანული მოძღვრება წარმოუდგენელი იყო ქილიაზმის (ლათინურად „მილენიალიზმი“) შესახებ სწავლების გარეშე. წმინდა ირინეოს ლიონელი დარწმუნებული იყო, რომ ქრისტე მოხუცებული აღესრულა. წმინდა ფრანცისკე ასიზელს სწამდა, რომ სულთანი ქრისტიანულ რწმენაზე მისი ქადაგების საშუალებით მოიქცეოდა. წმინდა სვიმეონ ღვთისმეტყველს მიაჩნდა, რომ მღვდლებსა და ეპისკოპოსებს შესაძლოა აღსარების საიდუმლოს აღსრულების ხელმწიფება დაეკარგათ. სხვა მრავალი ამგვარი ფაქტის მოყვანაც შეიძლებოდა.

შესაძლოა ვინმემ პალამას თეოლოგია ფილოსოფიისა და სხვა შემოქმედებითი ფორმებისათვის საკმარისი სივრცის არ მიცემის გამო გააკრიტიკოს. ასევე შესაძლებელია პალამას კრიტიკა საკუთარი ხედვისგან დაშორების გამო, რომელიც განსაკუთრებით მაშინ იჩენდა თავს, როდესაც მას მოწინააღმდეგეებთან ჰქონდა ურთიერთობა. ამრიგად, პალამას თეოლოგია თავად მისი ზოგიერთი პოზიციის წინააღმდეგაც შეიძლება მივმართოთ. და მაინც, მის ნაწერებში მადლიერებით შეგვიძლია ამოვიკითხოთ სიწმინდისა და შეუქმნელი მადლის შესახებ, რომელიც ადამიანს ღვთის ჭვრეტისა და ამ გამოცდილებით განუწყვეტელი გარდაქმნის საშუალებას აძლევს. ასევე მისგანვე შეგვიძლია ვისწავლოთ, რომ წმინდანთა ავტორიტეტს უპირობო შეუცდომლობა არ უნდა დავუკავშიროთ. პალამას მიხედვით, როდესაც ადამიანური მსჯელობა (ღმერთზე, ადამიანებზე, ქვეყნიერებაზე) ესქატოლოგიურ ავტორიტეტს იძენს, ეს ღვთისგან დაშორების ნიშანია. ღვთის მადლთან უწყვეტი კავშირი ადამიანის უწყვეტი განწმენდის საჭიროებას არ გამორიცხავს. სხვაგვარად, უწყვეტი განწმენდის გარეშე, რომელშიც ადამიანის ყველა ორგანო/უნარი უნდა მონაწილეობდეს, ადამიანებს აქვთ ცდუნება იფიქრონ, რომ მათ შეუძლიათ ღვთაებრივი გამოცდილების საკუთარი მიზნებისთვის გამოყენება. არადა სწორედ რომ განწმენდის ეს პერმანენტული პროცესი ეხმარებათ მათ იმის გააზრებაში, რომ ამგვარი მცდელობები განძარცვულია ღვთის მადლისგან.

ივანა ნოუბლი – ეკუმენური თეოლოგიის პროფესორი პრაღის კარლოსის უნივერსიტეტში და Societas Oecumenica-ს ყოფილი პრეზიდენტი. მის კალამს მრავალი პუბლიკაცია ეკუთვნის მართლმადიდებლურ თეოლოგიასა და სულიერ მემკვიდრეობაზე. პროფესორი ნოუბლი ასევე ხელმძვანელობდა პროექტს „მართლმადიდებლობა დასავლეთში“.

თარგმანის ინიციატორი და რედაქტორი დავით თინიკაშვილი

ინგლისურიდან თარგმნა მიხეილ ნებიერიძემ

წერილის ინგლისური ორიგინალი

Print Friendly

Comments are closed.