სომეხ-მონოფიზიტთა მიღების შესახებ

30/11/2015
By

 

55366c8bec.images.new_photo.sazogadoeba.eklesia.qobairis-monasteriსაქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წიაღში სომეხ- მონოფიზიტთა მიღების შესახებ
სომხურ-ქალკედონური და სომხურ-მონოფიზიტური ისტორიოგრაფიის მიხედვით

ავტორი: იოანე კაზარიანი

სომხების (მონოფიზიტი აღმსარებლობის) მიღება  საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წიაღში თანამედროვე საზოგადოებისთვის აქტუალური საკითხია. როგორც ცნობილია,განსხვავებით,სხვა ადგილობრივი, ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიებისაგან,რომლებიც ქალკედონურ ტრადიციას მიყვებიან, ქართული ეკლესია მართლმადიდებლობაში სომეხთა მიღებისას  იყენებს ადგილობრივ წესს – მათ ხელახალ ნათლობას; მაშინ როცა უმრავლესობა  ადგილობრივი ეკლესიებისა,რომლებიც ქალკედონურ ტრადიციას ემხრობიან, სომეხ-მონოფიზიტებს  მართლმადიდებლობაში იღებენ ან  მირონცხებით, ან გადაყავათ ისინი სინანულის საიდუმლოს აღსრულების მეშვეობით, რითაც უმსუბუქებენ მათ გადასვლას მართლმადიდებლურ წიაღში. რატომ უმსუბუქებენ? სომეხთა მნიშვნელოვანი ნაწილისთვის,მართლმადიდებლობაში გადასვლა როგორც პრაქტიკა გვიჩვენებს,წარმოადგენს ერთგვარ ფსიქოლოგიურ წინააღმდეგობას. სომხებმა, რომლებმაც უკვე გაიარეს ნათლისღების საიდუმლო სომხურ სამოციქულო ეკლესიაში და ისურვეს მართლმადიდებლურ წიაღში გადმოსვლა,სამართლიანად ჩათვალეს თავი, უკვე მონათლულად სახელითა მამისა და ძისა და სულისა წმიდისა. გადანათვლა მათ გარკვეულ წილად უქმნის ფსიქოლოგიური ხასიათის სიძნელეს.

რატომ და როგორ, აღმოცენდა ქართულ ეკლესიაში სომეხთა გადანათვლის პრაქტიკა,ჩვენ ქვემოთ მოგახსენებთ, ეკლესიურ-პოლიტიკური ისტორიის ანალიზზე. უნდა აღინიშნოს,რომ სოტერიოლოგიური თვალსაზრისით, თავად გადანათვლა არ წარმოადგენს სულის ცხონებისთვის ერთადერთ გზას, მასთან ერთად, აღესრულება მირონცხება და სინანული – სწორედ ესაა სომხებისთვის სულის გადარჩენის საშუალება. სომხები მართმადიდებლობაში გადასვლისას,ხშირად გამოთქვამენ სურვილს, რომ ეკლესიაში ჩატარდეს მირონცხება, ან სინანულის საიდუმლო და არა  გადანათვლა. ახლა,გადავიდეთ შუასაუკნეების მაგალითებზე მსოფლიო მართლმადიდებლური ეკლესიის ისტორიიდან.ისინი ნათლად ცხადყოფენ, რომ გადანათლვის წესი XII- ს-ის დასაწყისში რუის-ურბნისის კრების მე-15 კანონის თანახმად ქართულ ეკლესიაში  იყო სხვა არაფერი, თუ არა ეკლესიურ – პოლიტიკური აქტი და მას არ ქონდა არანაირი სოტერიოლოგიური მიზეზები.

პირველი ფაქტი სომეხ მონოფიზიტ იერარქთა და საერო პირთა გადასვლისა მართლმადიებლობაში (ქალკედონიზმი) დაფიქსირებულია VII – ს -ის სომხურ – ქალკედონურ წყაროში ავტორი ანონიმურია (შემდგომში – სომეხი ანონიმი) რომელიც მოწმობს, რომ სომეხი მონოფიზიტები ვარდან მამიკონიანის წინამძღოლობით, გაემგზავრნენ კონსტანტინოპოლში (დაახ.573), მხოლოდ მას მერე რაც, «ანათემას გადასცეს ორიგენი, ევაგრე, დიდიმი, ნესტორიანნი, იაკობნელები, იულიანიტები, გაიანიტები და ყველა ვინც ემხრობა ევტიქისა და დიოსკორეს მწვალებლობას, შეუერთდნენ ბიზანტიელებს. ამის მერე, როცა ისინი დაბრუნდნენ სომხეთში, სიხარულით გაერთიანდნენ (რომაელებთან (ანუ – ბიზანტიელებთან – ი.კ.) ხოლო სხვანი გახდნენ მწვალებლები». (1). მაშასადამე, ამ სომეხ მონოფიზიტთა გადასვლა მართლმადიდებლობაში მოხდა მხოლოდ იმით, რომ მათ გადასცეს ანათემას ცნობილი იერარქები, არც მირონცხება და არც გადანათვლა ნახსენებიც არ არის. იგივე სომხურ-ქალკედონური წყარო გვაუწყებს, რომ VI – ს – ში ბიზანტიის იმპერატორმა  მავრიკიუსმა (582 – 602), «გაუგზავნა წერილობითი ბრძანება სომხეთის ყველა ეპისკოპოსს და მოვსეს კათოლიკოს ჩამოსულიყო კონსტანტინოპოლში თავის მწიგნობრებთან ერთად», მაგრამ, მათ უარი განაცხადეს, «ტარონის ეპისკოპოსები და ისინი ვინც იყვენენ რომაელების მმართველობის ქვეშ, ჩამოვიდნენ  კონსტანტინოპოლში და ხანგრძლივი გამოკვლევის შედეგად, რომაელებმა შესძლეს მათი დარწმუნება. სომხებმა წერილობით აღუთქვეს მათ ერთიანობა და ერთმორწმუნეობა. მაგრამ,როცა ისინი სომხეთში დაბრუნდნენ მოვსესმა და სპარსეთის  სომხეთის ეპისკოპოსებმა ისინი არ მიიღეს. ტარონის ეპისკოპოსებმა აირჩიეს თავისთვის კათოლიკოსი იოანე ბაგარანიდან კოღოვიტის მხარისა. 14 წლის განმავლობაში მავრიკიუს იმპერატორის სიკვდილამდე, მათ შორის მიდიოდა დიდი დავა და უთანხმოება ორბუნებრიობაზე და ქალკედონური კრების თაობაზე» (2). 593 წელს შექმნილ იქმნა სომხურ-ქალკედონური საკათალიკოსო, რომლის სათავეში დადგა იოანე ბაგარანელი (593 – 611), რაზედაც გვაუწყებს მოსე კაღანკატვაცი (VIII – ს.), მონოფიზიტი ავტორი. ის წერს რომ სომხურ-მართლმადიდებლური საკათალიკოსოს შექმნის ინიციატორი იყო სომეხი ეპისკოპოსი თეოდოსიოპოლისა, ანუ კარინისა – თეოდოროსი. «მაშინ თეოდოროსმა ბრძანა სომეხ ეპისკოპოსთა შეკრება,  მათი ვინც იყო მის შემოგარენში (ანუ მათი, ვინც იყო,ბიზანტიის მმართველობის ქვეშ)და უთხრა მათ: «ჩვენ უნდა ავირჩიოთ (ჩვენთვის ეპისკოპოსი)» და გამოირჩეს ვინმე იოანე მესვეტე, ხელი დაასხეს მას (კათოლიკოსად) და მიიღეს ქალკედონური აღმსარებლობა» (წგნ.II,თავიXLVI). დასავლეთ სომხების, რომლებსაც მეთაურობდა კათალიკოსი იოანე ბაგარანელმა და ბიზანტიელებს შორის ევქარისტიული და ეკლესიური კავშირის შესახებ წერს VII ს-ის სხვა მონოფიზიტი ავტორი– სებეოსი: «იმპერატორმა (მავრიკიუსმა) გამოსცა ახალი ბრძანება -იქადაგონ ყველა სომხურ ეკლესიაში ქალკედონური კრება და ყველამ მიიღოს ზიარება,  მათ შორის ჯარმაც. ისინი  ვინც, დარჩნენ სომხური ეკლესიის ერთგულნი, გაიხიზნენ უცხო ქვეყნებში. ბევრმა არაფრად ჩათვალა მეფის ბრძანება და დარჩა; სხვები კი პატივმოყვარეობის წაქეზებით – ეზიარნენ და შეუერთდნენ მათ რწმენას. ყოველივე ამის შემდეგ, პატრიარქის ტახტიც გაიყო ორად: ერთის სახელი იყო – მოსე, ხოლო მეორესი – იოანე. მოსე იყო სპარსეთის მხრიდან, ხოლო იოანე საბერძნეთის. იოანე შეუერთდა ბერძნებს, ხოლო მოსე ახლოსაც არ გაეკარა მათ. მათ წაიღეს და შეინახეს ქალაქ დვინის წმიდა გრიგოლის სახელობის ეკლესიის ყველა ნივთი ქალაქ კარინში. აქედან მოსე აყვანილ იქნა ტყვედ სპარსეთში გამადან-შახასტანში» (განყ.III.თვ.IX). იმ პერიოდთან  ყველაზე  ახლო მყოფი სომეხი  ქალკედონელი და  მონოფიზიტი ისტორიკოსები მოწმობენ დასავლეთ სომეხთა მიერ ქალკედონის კრების აღიარებას და მართლმადიდებლური საკათალიკოსოს შექმნას. აღვნიშნავთ, რომ არც ანონიმ სომეხი, არც მოსე კაღანკატვაცი და არც სებეოსი არ საუბრობენ გადანათვლაზე და არც მონოფიზიტთა მირონცხებაზე, ისინი ფაქტობრივად აღიარებენ ქალკედონის ოროსის არსობითობას და ავტომატურად ხდებიან მსოფლიო მართლამადიდებლური ეკლესიის წევრები, ისინი  593 წ. ქმნიან თავიანთ ეკლესიურ ორგანიზაციას.

632  (633) წ. სომხურ თეოდოსიოპოლში სომეხ  მონოფიზიტთა და ბიზანტიელ ეპისკოპოსთა მიერ მოწვეულ იქნა საეკლესიო კრება. ანონიმი სომეხი ისტორიკოსი მოგვითხრობს კრებაზე, რომლის მეთაურიც იყო ეზრა კათოლიკოსი (630-641): «სომხები დაარწმუნეს (მოწმობებით) წმინდა წერილიდან (მამათა) და ისინი დაიფიცნენ, რომ არასდროს არ უარყოფდნენ (ქალკედონურ კრებას), ხელი მოაწერეს (ფიცს) საკუთარი ხელწერით» (3). ქალკედონის ოროსის აღიარების შემდეგ, ეზრა კათოლიკოსი დაუკავშირდა ბიზანტიელებს და ეზიარა იმპერატორ ირაკლისთან (ჰერაკლესთან)  ერთად ერთი ბარძიმიდან, რაზეც მოწმობს იმდროინდელი ამბის აღმწერი – სებეოსი (VII ს) (განყ. III თავი XXIX). 648 წ. სომხური ეკლესია ისევ განუდგა ქალკედონის კრებას, თუმცა სომხეთში იმპერატორ კონსტანტ II (641-668) ჩამოსვლის (652) შემდეგ ისევ აღიარებენ ქალკედონის ოროსს. დვინის საკათედრო ტაძარში კათოლიკოსმა ნერსეს III იშხნელმა (641–661) წარმოთქვა ქალკედონის პოსტულატები. ბიზანტიელმა მღვდელმა დასტურად მშვიდობისა და თანხმობისა, აღასრულა ლიტურღია, ეზიარნენ იმპერატორი, კათოლიკოსი და ყველა ეპისკოპოსი, ზოგი ნებით, ზოგიც ზეწოლის ქვეშ. ასე თუ ისე, სომხებმა, კათოლიკოსის წინამძღოლობით, აღიარეს ქალკედონის ოროსი, რითაც დაამოწმეს თავისი ერთგულება უმაღლესი რწმუნებით – ზიარებით (სებეოსი.განყ. III თავი  XXXV). ზემოთხსენებული, VII საუკუნის ამ ორ  მაგალითში ჩვენ  გაკვრითაც არ გვხვდება ბიზანტიელების მიერ  სომეხთა გადანათვლისა და მირონცხების  არც ერთი ფაქტი. ეს მონაცემები ჩვენ დაგვიტოვეს, როგორც სომეხ- ქალკედონიტმა ავტორმა (ანონიმი სომეხი), ასევე სომეხმა მონოფიზიტმა სებეოსმა. სომხები აღიარებენ ქალკედონურ კრებას  და ამ აღიარების საფუძველზე ევქარისტიულად უკავშირდებიან ბიზანტიელებს. პროფესორი ვ.ბოლოტოვი აღნიშნავს, რომ იმ ისტორიული პერიოდისათვის,  სხვა ეკლესიაში ზიარება ნიშნავდა ამ ეკლესიის წევრობას, ასე მაგალითად: მონოფიზიტი შედიოდა მართლმადიდებელ ეკლესიასთან კავშირში, ipso facto მასში ზიარებით, რითაც უარყოფდა მონოფიზიტობას და აღიარებდა ქალკედონიტობას (4).

ასეთი წესით სომეხთა მიღება მართლმადიდებლობაში შენარჩუნებულ იქნა დიდი ხნის განმავლობაში, თუმცა  სომხურმა მონოფიზიტურმა იერარქიამ მე- X  საუკუნის მეორე ნახევარში უკვე შემოიღო თავისი ეკლესიის პრაქტიკაში ქალკედონელთა ხელმეორე ნათლობა, ეს აიხსნება სომეხ-ქალკედონელ მისიონერთა აქტიური მოღვაწეობით სომხეთში,  ბიზანტიური პოლიტიკის განმტკიცების ფონზე. ამგვარად, ჩვენ სახეზე გვაქვს საეკლესიო პოლიტიკა. ქალკედონელებისთვის მეორედ ნათლობის შემოღებით, სომხურ-მონოფიზიტური იერარქია შეეცადა მაქსიმალურად წინაღდგომოდა ქალკედონური მისიონერული მოძრაობის წინსვლას, ცენტრალურ სომხეთში. ეს ყველაფერი ხდებოდა ბიზანტიური პოლიტიკური კურსის ფონზე, რომელიც მიმართული იყო სომხეთის წინააღმდეგ. კათოლიკოს ანანია მოკაცის (946-968) მმართველობის დროს ქალკედონელთა სწავლებამ ისეთი ძალა შეიძინა, რომ ალბანელი კათოლიკოსები საჰაკი (929-947) და გაგიკი  (947-958),  ასევე ცალკეული, სომეხი ეპისკოპოსები შეეცადნენ გამოეყვანათ თავისი ეპარქიები მონოფიზიტური სომხური ეკლესიის იურისდიქციიდან, რომელთა შორის გამოირჩევა სიუნიკის მიტროპოლიტი აკოფი (იაკობი). თუმცა, ანანია კათოლიკოსის ძალისხმევით და მისი მზრუნველობით ეს მცდელობები  აღმოფხვრილი იქნა, რითაც  სომხურმა ეკლესიამ შეინარჩუნა კონფესიური და ეროვნული  ერთობა. ანანია მოკაცის კალამს ეკუთვნის რამოდენიმე ანტიქალკედონური ეპისტოლე, რომელნიც ex tempore მოწმობენ იმდროინდელ სომხეთში ქალკედონიზმის გავრცელებას. ანანია წერდა, რომ გამრავლდა ქალკედონის კრების მიმდევრები, რომ აღშფოდნენ სომეხი ეპისკოპოსები და ჰავარაპეტები, მოხშირდა ქორწინებები ქალკედონელებთან, «და არ იყო მეუღლეთა სარეცელი სადაც არ იქნებოდა ერთი სომეხი და მეორე ივერიელი, შესაბამისად შვილებიც იყოფოდნენ ორად».  კათოლიკოსი ჩიოდა სიუნიკის მიტროპოლიტზე, რომელიც «აქეზებდა ქალკედონიტებს  ჩვენი კათოლიკოსების წინააღმდეგ». სიუნიკში და ალბანეთში ჩასვლის შემდეგ, მან დაუმორჩილა ორივე ეპარქია სომხურ ეროვნულ ეკლესიას. თავის მუდმივ ადგილზე, შირაკში დაბრუნებისას, შეიტყო, რომ იმ მხარეში ისევ მოხდა «განდგომა». სიტუაცია იმდენად კრიტიკული იყო, რომ ის იძულებული გახდა დახმარებისთვის მიემართა საერო ხელისფლებისთვის. კათოლიკოსი თავის მიმართვაში სომხეთის მეფეს აბასს სთხოვდა, რათა მას აეკრძალა ქორწინენები ქალკედონიტებთან, რითაც ხელი შეეშლებოდა ქალკედონიტობის გავრცელებას, რომელიც «როგორც კიბო შთანთქავდა  სომხეთს». სომეხი ისტორიკოსის ასოხიკის (X – XI ს) ცნობით: «მეცნიერმა ვარდაპეტებმა მეუფე ანანიას ბრძანებით საღმრთო წიგნების ღრმად შესწავლის და მათი გამოკვლევის შედეგად, დაადგინეს ხელახალი ნათლობა ქალკედონური კრების მიმდევართათვის». (5). ასეთი რადიკალური ნაბიჯის გადადგმა სომხური იერარქიის მიერ, გამოწვეულ იყო, არა მარტო ქალკედონიტთა აქტივობით  სომხეთში,  არამედ ქალკედონიტთა მხრიდან მონოფიზიტების დევნით დასავლეთ  სომხეთში (6).

ქალკედონიტთა მიერ  სომეხი მონოფიზიტები უფრო სასტიკად იდევნებოდნენ რამოდენიმე ათწლეულის შემდეგ. 986 წ. სომხური სებასტიის ქალკედონიტმა მიტროპოლიტმა თავის გარემოცვასთან ერთად სომეხ–მონოფიზიტთა წინააღმდეგ გამოიყენა საკმაოდ სასტიკი ზომები. ქალკედონიტებმა დაიწყეს მონოფიზიტი სასულიერო პირების დევნა ბიზანტიის სომხურ ნაწილში, რის შედეგადაც მათგან რამოდენიმემ სევასტიისადან და ლარისის ეპისკოპოს – მონოფიზიტთა – სიონისა  და იოანეს – მეთაურობით აღიარეს ქალკედონური კრების აღმსარებლობა. ქალკედონიტები მოქმედებდნენ სხვადასხვა მეთოდებით: დარწმუნებით, სასტიკი ძალის გამოყენებით, თანაც ისეთი ძალით, რომ მონოფიზიტები  დევნილობაში  კვდებოდნენ წამებით (7). უნდა ითქვას, რომ სომეხ მონოფიზიტთა შევიწროება ხდებოდა XI  ს – ის 1 – ნახ – ში. ბიზანტიელი ქრონისტი მიქაელ ფსელოსი ყვედრის კატაკალონ კეკავმენს, ბიზანტიელ მხედართმთავარს, რომელსაც ეკავა  ბიზანტიურ  ქალაქ კოლონიაში დიდი თანამდებობა,  რომ იგი მტრულად იყო განწყობილი მართლმადიდებელი თემის მიტროპოლიტის მიმართ. მეცნიერი გ. ლიტავრინი თვლის, რომ იმ დროს მიმდინარეობდა ბრძოლა სომეხ–მონოფიზიტთა და სომეხ–ქალკედონიტთა შორის და რომ კატაკალონ კეკავმენი, უდაოდ სომეხი–ქალკედონიტი იყო, ამის მიუხედავად ის მაინც ოპოზიციაში ედგა მართლმადიდებელ ეპისკოპოსს (8).

ამგვარად, ცხადი ხდება რატომ მიიღო სომხური ეკლესიის იერარქმა ქალკედონიტთა ხელახალი გადანათვლის პრაქტიკა. აუცილებლად უნდა აღინიშნოს, რომ  X ს – ის II – ნახევარში გხვდება პირველი ხსენება სომეხთა გადანათვლის შესახებ ქართულ ეკლესიაში. ეს იყო მანამდე, სანამ ოფიციალურად მიიღებდნენ კანონს რუის – ურბნისის კრებაზე (1104 – 1105წ.წ), რაც თავის თავად ძალიან საინტერესოა. ეს შემთხვევა დაფიქსირებულია ასოხიკის წყაროში, რომელიც მოგვითხრობს ბრძოლაზე სომხეთის მეფის დავითის ტაშირ – ძოგარეტისა და კიურიკიდების ვასალს შორის, რომელიც იყო გაგის ციხე-სიმაგრის მფლობელი – დემეტრეს. ასოხიკი წერს  «…მარზაპანმა დემეტრემ… გამიჯნულმა (გაგიკისაგან) უღალატა მამა-პაპის სარწმუნოებას, მოიმხრო თავისკენ ივერიელები, ხელახლა მოინათლა (მათ სარწმუნოებაზე) …» (9).  უკვე მე – X ასწლეულის ბოლოდან, სომეხ-მონოფიზიტთა და ქართველთა შორის დაძაბული პოლიტიკური ურთიერთობის გამო ქართულ ეკლესიაში ინერგება სომეხ-მონოფიზიტთა გადანათვლა, თუმცა ჯერ ეს პრაქტიკა ლოკალურია და არა  საყოველთაო. როგორც ასოხიკის შრომიდან  სჩანს, გადანათვლა წარმოებდა მხოლოდ ქართულ-სომხურ სასაზღვრო რეგიონში. საინტერესოა, რომ  XII ს – ის სომეხ ისტორიკოსთან, მათე  ედესელთან  1065 – 1066 წლების აღწერისას არის შემდეგი პასაჟი: მეფე გაგიკ  II -ის შვილებთან დაკავშირებით. «ჩვენი სომეხი ხალხი ენითაუწერელ უბედურებაში ჩავარდა, როცა გაიგო რომ იმპერატორმა განიზრახა მეფის ძეთა (სომეხთა) რომაელათ მოენათლა (հորոմ կնքել) (10). მაგრამ აქ, ალბათ იგულისხმება არა გადანათვლა, არამედ პირველი ნათლობა, რადგან დედანში დგას ზმნა – «ნათლობა» – (կնքել)

1104 – 1105 წწ. რუის – ურბნისის კრებაზე ქართული ეკლესიის წმ. მამათა მიერ  მიღებულ იქნა კანონი N15, რომლითაც ოფიციალურად დადგინდა სომეხ-მონოფიზიტთა აუცილებელი გადანათვლა, რაც დღემდეა შემორჩენილი. საკითხის ასე მტკიცედ დასმა აიხსნება, არა მარტო ეკლესიურ-პოლიტიკური ანტოგონიზმით სომხურ-მონოფიზიტურ და ქართულ  ეკლესიას შორის, არამედ ამ მოთხოვნილების შესრულების უკიდურესი აუცილებლობითაც. რადგან ურთიერთგავლენა ორივე ეკლსესიისა არ იყო პატარა, და ტერიტორიული სიახლოვე სომხეთსა და საქართველოს შორის ხელს უწყობდა ამ ფაქტს. თუმცაღა მე – 15 კანონში ლაპარაკია, რომ გადანათვლა, რომელიც ქართველებმა დაადგინეს ხორციელდებოდა იმ პერიოდში (XII) ანტიოოქიის საპატრიარქოშიც და სხვა ადგილობრივ ეკლესიებშიც. ჩვენ მაინც გაგვაჩნია საფუძველი იმის თქმისა, რომ იმავე მე – XII ს – ში ბიზანტიელები სომხებს იღებდნენ მართლმადიდებლობაში მხოლოდ ქალკედონის კრების ოროსის აღიარების შემდეგ, და არა მარტო გადანათლვით, რისი მოწმობაც გააჩნია მიქაელ სირიელს. სომხურ – ბიზანტიური საეკლესიო მოლაპარაკებებისას კათოლიკოსს ნერსეს IV (1166 – 1173) მმართველობის დროს, ბიზანტიელებსა და კილიკიელ სომეხ – მონოფიზიტთა გაცოველებული ურთიერთობების დროს, რომელიც შეეხებოდა ეკლესიათა გაერთიანებას, სომხურ ეკლესიაში წარმოიქმნა პატარა განხეთქილება: ორი იღუმენი ისიქიოსი (უციკი) და გიორგი (კეორკი) და მღვდელი კარაპეტი, რომლებიც უკმაყოფილები იყვნენ თავისი მწყემსმთავრის ნერსესის ჭოჭმანით და საკითხის გადაუწყვეტლობით, გამოეყვნენ მას საკუთარი თავის რისკის ფასად  და დაუკავშირდნენ ბიზანტიურ ეკელსიას, ქალკედონის კრების აღიარებით, მათ გაიყოლეს თან 400-ამდე ოჯახი ქალაქ ედესაში. ამის გამო ისინი გააგდეს თავიანთი ქალაქიდან ნერსესს ბრძანებით. (11).

უნდა აღინიშნოს, რომ  მე–X ასწლეული არის სწორედ ის გარდატეხის ეტაპი, როცა ორივე მხარემ: მართლმადიდებლურმა (ქართველები, ბიზანტიელები, სომეხ-ქალკედონიტები) და სომხურმა შემოიღეს თავიანთ ეკლესიაში სხვა რჯულის ხალხთა მიღების ახალი ფორმები. პროფესორი ი. ტროიცკი, როდესაც ეხება სომხურ და ბიზანტიურ ეკლესიათა ურთიერთობებს, წერს რომ,   მე–X  ს-ის  მე–II – ნახევრამდე ბიზანტიელებსა და სომხებს შორის, ურთიერთობები იყო საკმაოდ ასატანი – საერთო მტრის არაბთა ხალიფატის ფონზე. მაგრამ ამ მტრის შესუსტების შემდეგ, ურთიერთობები ბიზანტიელებსა და სომხებს შორის მკვეთრად იცვლება «ურთიერთობა ხდება მშრალი, მტრული, ხალვათი, რაც ხელს უშლის მათ გაერთიანებას, თავს იჩენს უფრო განხეთქილების მიზეზთა მნიშვნელოვნება და ჩნდება განსაკუთრებული წესი სომეხთა მიღებისა მართლმადიდებლური ეკლესიის წიაღში (12). ეს ცვლილებები გაჩნდა წარუმატებელი მოლაპარაკებების შედეგად, რომელიც ეხებოდა ეკლესიათა გაერთიანებას. ძირითად მიზეზად, მაინც პოლიტიკური გარემოება რჩებოდა. ზემოთ ხსენებული მოლაპარაკებების წარუმატებლობას თან ახლდა  გაღიზიანებისა და წუხილის გრძნობა, განსაკუთრებით იმ მხარისთვის ვინც აღმოჩნდა იმედგაცრუებული. ცვლადმა პოლიტიკურმა გარემოებამ მნიშვნელოვნად გააღვივა წუხილის განცდა. საქმე იმაშია, რომ იმ დრომდე სომხეთს და ბიზანტიის იმპერიას გააჩნდათ ერთი საერთო მტერი – ბაღდადელი ხალიფის სახით. სანამ ეს მტერი ძლიერი იყო და ორივე მხარეს სერიოზულ საფრთხეს უქმნიდა, ისინი უფრთხილდებოდნენ ურთიერთ მეზობლურ დამოკიდებულებას, რათა ერთად დადგომოდნენ საერთო მტერს და შეძლებისდაგვარად ივიწყებდნენ ეკლესიურ უთანხმოებებს. ეკლესიები ამ შემთხვევაში წარმოადგენდენ  მხარეთა განწყობისა და მოთხოვნილებების კარგ მაგალითს. მაგრამ  მე–X  ს-ში საერთო მტრის დასუსტების შემდეგ, ისინი აღმოჩდნენ ერთმანეთის პირისპირ და ძველი ანგარიშსწორებანი ისევ ამოტივტივდნენ ურთიერთობათა ზედაპირზე. ბიზანტიის  ცენტრალური  ხელისუფების ბრძანებით იწყება ქალდეის და მესოპოტამიის ბერძენ სტრატიგების შემოჭრა სომხეთში; და ასევე იმპერატორთა პირადი წინამძროლობით სომხეთში გალაშქრება მისი დამორჩილების მიზნით. ამ შემოსევებს ქვეყნის მოსახლეობა წინ აღუდგება. იმპერიამ მაინც შეძლო გაეტეხა სომეხთა წინააღმდეგობა და ჩააყენა იგი ვასალურ მდგომარეობაში, მაგრამ  მათი ეს წარმატება მოპოვებულ იქნა ძალიან დიდი სიძულვილის ფასად, რომელმაც ისეთ დონეს მიაღწია, რომ ბერძნებს და სომხებს შეზიზღდათ ერთმანეთი (13).

შემდგომ პერიოდში პოლიტიკურ-ეკლესიური სიტუაციიდან გამომდინარე ბიზანტიელები სომეხ-მონოფიზიტებს მართლმადიდებლობაში ორნაირად იღებდნენ: ან მირონცხებით, ან ხელმეორე ნათლობით, ხოლო ქართული ეკლესია იცავს რუის-ურბნისის მე -15 კანონს – აუცილებელი წესით მათ ხელახალ ნათლობაზე. რუსულ ეკლესიაშიც გარკვეული დროით იყო გადანათვლის პრაქტიკა, თუმცა საბოლოოდ რუსულმა ეკლესიამ ისევე, როგორც კონსტანტინოპოლის ეკლესიამ ამოიღო პრაქტიკიდან ხელახალი ნათლობა (თუმცა წმინდა ათონის მთა დღემდე მისდევს სომეხ მონოფიზიტთა გადანათვლის წესს). რუსული ეკლესიის წიაღში სომხების მიღება ხდება  მონანიებით, რადგან თვით სომხური ეკლესიის ნათლობის ფორმულა არ არღვევს მთავარ ტრინიტარულ დოგმატს. ნათლობის დროს სომეხი მღვდელი წარმოთქვამს შემდეგ სიტყვებს: «ծառայս Աստուծոյ, …, մկրտի յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ» –  «მონა ღვთისა… ინათლება სახელითა მამისათა და ძისათა და სულისა წმინდისათა». ამგვარად ნათლობის ფორმულა არ ამახინჯებს სამების დოგმატს,”… მკვეთრი კონტრასთვისათვის შეიძლება მოყვანილ იქნას მაგალითი მსოფლიო ეკლესიის ისტორიიდან. მეორე მსოფლიო კრების წმიდა მამები (კონსტ.381 წ.) ადგენენ მე-7 კანონით არიანელთა მიღებას მირონის ცხებით, მაგრამ არა ხელმეორე ნათლობით. შეგახსენებთ, რომ არიანელები არღვევდნენ მთავარ ტრინიტარულ დოგმატს ყოვლადწმიდა სამების ერთარსებისა, უარყოფდნენ რა ძის ღვთაებრივ თანაარსობას მამისადმი, რითაც შემოიტანეს დოგმატური განხეთქილება. სომხურ ეკლესიაში ტრინიტარული დოგმატი არ ირღვევა, რადგან იგი აღიარებს ნიკეის 325 წლის პირველი მსოფლიო კრების მრწამსს, იმ დროს როდესაც არიოზელები მას უარყოფდნენ. მე-7 კანონი გამოწვეულ იყო ეკლესიის იკონომიით მრავალრიცხოვან მწვალებელთა მიმართებით, რათა გაეადვილებინა მათი მოქცევა ჭეშმარიტებისაკენ. ჯერ კიდევ ბასილი დიდი მეორე მსოფლიო კრებამდე აღნიშნავდა, რომ ეკლესია უპირველეს ყოვლისა უნდა ზრუნადეს ყველა ადამიანის გადარჩენისთვის და საეკლესიო იკონომია მდგმარეობს იმაში რომ “კანონთა სიმკაცრე არ გახდეს დაბრკოლება გადასარჩენთათვის”. (14).

როგორც ზემოთ მოყვანილი მაგალითებიდან გამოჩნდა, მართლმადიდებელი იერარქების მიერ სომეხი მონოფიზიტების გადანათვლის პრაქტიკას საფუძვლად უდევს პოლიტიკურ – ეკლესიური პრობლემა და არა სოტერიოლოგიური. შუა საუკუნეების პოლიტიკურმა ფონმა და ორ ეკლესიას შორის უაღრესად დაძაბულმა ურთიერთობამ, განაპირობა ის რომ, ორივე ეკლესიაში (მართლმადიდებლურშიც და სომხურ-მონოფიზიტურშიც) შემოღებულ იქნა ხელმეორედ ნათლობის პრაქტიკა. დღეს არც  მსგავსი პრობლემები არ არის და არც ეკლესიათაშორის ურთიერთ ზეგავლენის საფრთხე არ არსებობს, რადგან ორივე მხარეს უკვე აქვს თავისი მკაფიო პოზოიცია, ხოლო მე – 15 კანონის მიღებიდან უკვე 900 წ. გავიდა. იმ დროს, შუა საუკუნეებში, რუის-ურბნისის კრების მე-15 წესი, რა თქმა უნდა, საჭირო იყო მაშინ. როგორც ჩვენ ზევით ვაჩვენეთ იმ ეპოქაში იყო სრულებით სხვა სხის პრობლემები, რომელთაც ანალოგი არ აქვთ დღევანდელ მსოფლიოში, თავად სომხური ეკლესია უკვე დიდი ხანია აღარ ნათლავს ხელახლა მართლმადიდებლებს, ანუ როგორც ისინი უწოდებენ „ქალკედონიტებს“

ამ პატარა ექსკურსის ბოლოს მსოფლიო ეკლესიის ისტორიიდან ჩვენ გამოვთქვამთ დიდ იმედს და სურვილს, რომ რუის-ურბნისის მე-15 კანონი სომხური სამოციქულო ეკლესიის  წევრების გადანათვლის შესახებ მომავალში გადაიხედება. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია დედა ეკლესიაა როგორც ქართველებისთვის, ისე სომეხი მართლმადიდებლებისთვის, ამიტომ უნდა შეიქმნას შესაბამისი პირობები იმისათვის, რომ მოვუხსნათ ფსიქოლოგიური ბარიერი და შევუმსუბუქოთ გადმოსვლა საქართველოს ეკლესის წიაღში. ეს ასპექტი, როგორც ჩვენ ვფიქრობთ, ითამაშებს დადებით როლს საქართველოს ეკლესიის მისიონერულ საქმიანობაშიც.

 

_____________________________________

 

1 В.А. Арутюнова-Фиданян. Повествование о делах армянских. (VII в.). Москва, 2004. С.173.

2 იქვე. გვ. 179-181.

3 იქვე. გვ. 185.

4 В.В. Болотов. История Церкви в период Вселенских соборов. М. 2007. С. 527.

5 Степанос Таронаци Асохик. Всеобщая история. М. 1864. С. 123.

6 იქვე. გვ. 118.

7 იქვე. გვ. 142.

8 В.А. Арутюнова-Фиданян. Армяно-византийская зона (Х-ХI вв.). М., 1994, с. 82-83.

9 Степанос Таронаци Асохик. იქვე. გვ. 184-185.

10 Մատթէոս Ուռհայեցի. Ժամանակագրութիւն. Վաղարշապատ, 1898. Էջ 180-345.

11 Dulaurier, Édouard, Extrait de la chronique de Michel le Syrien: Recueil des Historiens des Croisades. Documents arméniens, I, Paris 1869, 375-376. საინტერესოა, რომ ჯერ კიდევ ბიზანტიის იმპერატორი იოანე მეორე (1118-1143), მათე ედესელის ცნობით, მოითხოვდა სომეხთა ხელახალ ნათლობას. მაგრამ, სავარაუდოდ ეს ცნობა ეხება განსხვავებულ და კერძო შემთხვევებს, რადგან ამ დროს ანტიოქიელ პატრიარქის თეოდორე ვალსამონის  (1193-1199) მოწმობით მირონცხების წესი ჯერ კიდევ არსებობდა (И. Троицкий. Изложение веры Церкви Армянския, начертанное Нерсесом, кафоликосом армянским, по требованию Боголюбиваго государя греков Мануила. (С.-Петербург, 1875). С. 244-245).

  1. მაგალითად თხზულებაში (,,სომხობისგან უარყოფის წესი’’) რომელსაც მიაწერენ ბიზანტიელ სომეხ–ქალკედონიტ მისიონერს წმინდა ნიკონ მეტანოიტოსს, მოიხსენიება მე–X საუკუნის ბოლოს მონოფიზიტთა მირონცხების შემოღება. თხზულება მოიცავს თავის თავში დამოძღვრას თუ როგორ უნდა მიიღონ მართლმადიდებლურ ეკლესიაში სომხები მირონცხებით და მწვალებლობის ანათემაზე გადაცემით რომელ მწვალებლობაშიც ისინი არიან მხილებულნი. ამ შემთხვევაში არ იგულისხმება მათი გადანათვლა (И. Троицкий. იქვე. გვ. 211-212). მაგალითად წმ.მაქსიმე აღმსარებელი (მე-7 ს) თვლიდა, რომ მონოფიზტთა ნათლობა არაა ჭეშმარიტი (PG 91, 464B), შესაბამისად, საჭიროა მათი ხელახალა მონათვლა. მაგრამ შეგახსენებთ, რომ მაქსიმეს ცხოვრების ნაწილი დატვირთული იყო ქალკედონელებს, მონოფიზიტებსა და მონოთელიტებს შორის გაჩაღებული დავებით და თავად მაქსეიმეც გახდა მსხვერპლი ბიზანტიელი იმპერატორების მონოთელიტური პოლიტიკისა, რაც ხსნის მის კატეგორიულობას მონოფიზიტების ნათლობასთან დაკავშირებით.
  2. И. Троицкий. იქვე. გვ. 233-234.

14 Протоиерей Иоанн Мейендорф. Введение в святоотеческое Богословие.Вильнюс, 1992. С. 166.

Print Friendly

Tags: ,

Comments are closed.