კოგნიტური რევოლუცია

12/01/2021
By

125469133_3379741252121258_4094702518017020330_nკოგნიტიური განვითარების პერიოდის ისტორიამდელი ადამიანის პიროვნულობის საკითხისათვის

კიდევ ერთხელ მეცნიერებისა და რელიგიის სინთესზე და პირველი ადამიანების ბიბლიურ სახეზე თეისტური ევოლუციონიზმის კუთხით (*)

(ბიბლიური ჰერმენევტიკური პერსპექტივა XXI საუკუნეში თეისტური ევოლუციის თვალსაზრისით)

ავტორი: იოანე კაზარიანი

I ნაწილი

 „πίστει νοου̃μεν…“ (Εβρ. 11, 3)

ყველაზე მშვენიერი, რისი განცდაც შეგვიძლიაეს არის იდუმალების შეგრძნება. ის ყოველი ჭეშმარიტი მეცნიერებისა და ხელოვნების წყაროა. ვისაც ის არასოდეს არ განუცდია ეს განცდა, ვინც აღტაცებით შეპყრობილი არ გაჩერებულა და დაფიქრებულა, ის მკვდარს ჰგავს, მისი თვალები კი დახუჭულია. ცხოვრების იდუმალებაში შიშნარევმა წვდომამ რელიგიის წარმოქმნას მისცა იმპულსი. ნამდვილი რელიგიურობის საფუძველი იმის ცოდნაა და გრძნობა, რომ მიუწვდომელი მართლაც არსებობს და თავს ავლენს იმ უდიდეს სიბრძნესა და სრულყოფილ სილამაზეში, რომელსაც ჩვენი შეზღუდული შესაძლებლობებით მხოლოდ პრიმიტიულ ფორმებში თუ შევიცნობთ

ალბერტ აინშტაინი
XX საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი მეცნიერის, ა. აინშტაინის ეს სიტყვები აქტუალურია დღესაც და შესაძლებელია მუდამ დარჩეს აქტუალური. ის ერთ-ერთი იყო, ვინც მეცნიერებას ავითარებდა და ამბიციურ თეორიებს გამოთქვავდა, რის გამოც კრიტიკის ობიექტი ხდებოდა. მაგრამ ისტორიამ აჩვენა, რომ ის მართალი იყო, მის აზრთა სისწორე კი მის შინაგან სიმამაცეს ეფუძნებოდა. მისი სახელი კაცობრიობის მემორიალურ დაფაზე მყარად არის აღბეჭდილი. ა. აინშტაინი თავისი ცხოვრების საყვარელ საქმეს სათუთად ეკიდებოდა. მას მეცნიერებისა და რელიგიის მიზნებს შორის სხვაობა კარგად ესმოდა. მხოლოდ მისნაირ ადამიანს შეეძლო ეთქვა: ყველაზე მშვენიერი, რისი განცდაც შეგვიძლიაეს არის იდუმალების შეგრძნება. რითიც არ უნდა იყოს ადამიანი დაკავებული – მეცნიერებით თუ რელიგიით, თუ ის თავის საქმიანობას შინაგანად განიცდის და ღრმად ესმის თავისი საქმე, მას ყოველთვის დარჩება „იდუმალების შეგრძნება“. ეს იდუმალება არის სამყაროსა და მისი საფუძვლების იდუმალება. იდუმალება იმის იდუმალებაა, რომ მას ვერც გონებით მიწვდები და ვერ ლოგიკით ახსნი. იდუმალების შეგრძნება ყოველთვის იქნება – არ აქვს მნიშვნელობა, ადამიანი რელიგიას მისდევს თუ მეცნიერია. პირველ შემთხვევაში ის ცდილობს რელიგიურად გაიაზროს ზეარსი, მეორეში კი გონებით შეიმეცნოს სამყარო, რომელიც ადამიანის გონებისთვის ფიზიკურადაც კი მიუწვდომელია. ზუსტად ამიტომ გვეუფლება იდუმალების შეგრძნება. ეს მისტიური განცდა ადამიანის ცნობისმოყვარეობას ამოძრავებს,  მის მეცნიერულ და რელიგიურ პოტენციალს ავლენს და  წინსვლის იმპულსს აძლევს. თუნდაც ადამიანი ვერ აღწევდეს მიზანს, ის ძიებას მაინც აგრძელებს. ადამიანის ცხოვრება ახლის ძიებაშია და თავად ამ ძიებაში არის იდუმალების შეგრძნება“.

ბერძნულად სიტყვა „μυστικός“ „დაფარულს, საიდუმლოს“ ნიშნავს. ამ სიტყვას მხოლოდ რელიგიური და მეტაფიზიკური დატვირთვა არ უნდა მივცეთ. არსებობს როგორც რელიგიური, ისე სამეცნიერო მისტიკა, რომელიც მეცნიერული კვლევა-ძიების საგანია. „მისტიკა“ ხომ მეცნიერებას უდევს საფუძვლად. ეს არის ის, რაც დაფარულია, მაგრამ მისი აღმოჩენა შესაძლებელია გარკვეულ ფორმებში და ზუსტად ეს შესაძლებლობა ამოძრავებს მეცნიერებას პასუხის ძიების გზაზე. ზუსტად ამგვარად ესმის ა. აინშტაინს იდუმალება, როგორც „ყოველი ჭეშმარიტი მეცნიერებისა და ხელოვნების წყარო. ამავდროულად, დიდი მეცნიერი, ძიების რელიგიურ მხარესაც აღნიშნავს: „ცხოვრების იდუმალებაში შიშნარევმა წვდომამ რელიგიის წარმოქმნას მისცა იმპულსი. დიდი მეცნიერისთვის იდუმალება“ „სრულყოფილ სილამაზესთან კავშირშია. მართლაც, ბერძნულად სიტყვა „κόσμος“ (კოსმოსი) ნიშნავს „წესრიგს“, „ჰარმონიას“, „სამყაროს“, „სილამაზეს“. კოსმოსური სამყარო მართლაც ლამაზია და გარკვეულ წილად სამყაროს წესრიგსაც (τάξις) წარმოადგენს. ეს სილამაზე ზუსტ ფიზიკურ კანონებშია, რომლებიც, ერთის მხრივ, იხსნება, მეორეს მხრივ კი მრავალ საიდუმლოებას შეიცავს, განსაკუთრებით, სამყაროს წარმოქმნის კუთხით. სამყარო ხომ ღვთაებრივი სილამაზის ანარეკლია, რომელიც, წმინდა მამების განსაზღვრებით, არის სამ-ჰიპოსტასური ღვთაების რეალობის τάξις-ი. წმ. გრიგოლ ნოსელის თანახმად, ადამიანი მცირე κόσμος-ია (PG. 46, Col. 28), რომელიც თავისი ფიზიკური ბუნებით ხილული კოსმოსის ნაწილია (იგივე სტიქიებს შეიცავს, რაც სამყაროშია), ხოლო თავისი შინაგანი ბუნებით (უხილავი გონიერი სულით) ცენტრალურ ადგილს იკავებს და მას მცნებად მიეცა ამ სამყაროს შემეცნება და მოვლა. ადამიანმა უკვე დიდი ხანია იცის, რომ მან არა მხოლოდ სამყარო, არამედ საკუთარი თავიც უნდა შეიცნოს, გაიაზროს თავისი ადგილი და მიზანი ამ სამყაროში. წმ. იოანე დამასკელი (VIII ს.) წერს: ადამიანიმცირე სამყაროა, რადგან მას გააჩნია სული და ხორცი და გონებასა და ნივთიერს შორის დგას; ის არის მაერთებელი კვანძი უხილავსა და ხილულს ანუ მგრძნობელობით და გონებით წვდომად ქმნილებას შორის (PG. 95, Col. 144).

მიუხედავად იმისა, რომ ა. აინშტაინი მეცნიერებასა და რელიგიაში იდუმალების შეგრძნებაზე საუბრობს, ის მათ მკვეთრად განაცალკევებს და თითოეულს თავის პასუხისმგებლობას განაკუთვნებს. სამყაროზე მეცნიერულ ხედვასთან დაკავშირებით უნდა ითქვას, რომ მეცნიერებას არ გააჩნია საიმისო მეთოდოლოგიური აპარატი, რომ გადაწყვიტოს, არის თუ არა სამყაროში რაიმე მიზანი. მეცნიერება ექსპერიმენტალური და დამკვირვებლური საქმიანობაა, რომელიც კოსმოსის ფიზიკური კანონების მექანიზმს გვიჩვენებს, მაგრამ არ საზღვრავს სამყაროს მიზნებს. ამ უკანასკნელს რელიგია საზღვრავს. რელიგია არა მხოლოდ მიზანს მიგვითითებს, არამედ მისი მიღწევის, შემეცნების ორიენტირებსაც გვაძლევს. წმ. ბასილი დიდის თანახმად, მიზნის შეცნობა მეტაფიზიკურად შეგვიძლია, როდესაც შემოქმედს მისი ენერგიებიდან, მოქმედებიდან (ἐк τῶν ἐνεργειῶν) შევიმეცნებთ, თავად მისი არსი კი ამოუცნობია (PG 32, Col. 869). წმინდა წერილის თანახმად, ღმერთი, როგორც აბსოლუტური სული (იოანე. 4, 21) არ შეიმეცნება თავისი ზეარსი ბუნებით – მისი შეცნობა მხოლოდ მისი ენერგიებიდან არის შესაძლებელი. ამიტომაც ეთაყვანება ადამიანი ღმერთს, როგორც აბსოლუტურ სულს სულითა და ჭეშმარიტებით (იოანე. 4, 24) და შეიცნობს მხოლოდ იმდენს, რამდენიც ადამიანის შეზღუდულ ბუნებას შეუძლია. მეცნიერება კი სამყაროს სწავლობს, მის მექანიკასა და წყობას გვაჩვენებს, მაგრამ კოსმოსის მიზანს ვერ ხსნის. მსგავსი მეთოდებით მეცნიერება და რელიგია იკვლევს ადამიანს, როგორც გონიერ (როგორც შეიმეცნებს მას მეცნიერება) და ღვთის მსგავს (როგორც შეიმეცნებს მას ღვთისმეტყველება) არსებას. ადამიანის ბუნების ამგვარ შემეცნებასა და შესწავლას ღვთისმეტყველებისა და მეცნიერების სინთეზი ესაჭიროება და არა მათი შერწყმა. რელიგიისა და მეცნიერების შერწყმა არა მხოლოდ მეცნიერების სისტემურობას არღვევს, არამედ რელიგიის ვულგარიზაციასაც ახდენს, ჩამოჰყავს რა წმინდა წერილი მეცნიერული მსჯელობების დონემდე, ეს კი მცდარი და მიუღებელი მიდგომაა  როგორც მეცნიერებისთვის, ისე ღვთისმეტყველებისთვის (1).

ბერძენი ბიბლეისტის, ი. კარავიდოპულოსის თქმით, წმინდა წერილი მარადიული აწმყოს  წიგნია, ვინაიდან ყველა ეპოქაში წმინდა ტექსტებს შესაბამისი დროის კონტექსტში განმარტავდნენ (2). დღესაც განმარტების ასეთივე ეგზეგეტური მიდგომა გვჭირდება, რათა თანამედროვე სამყაროს შევეწყოთ. წმინდა წერილის კითხვასთან დაკავშირებით, საინტერესოა წმ. გრიგოლ დიოლოღოსის სიტყვები (VI-VII სს): საღვთო გამონათქვამები მკითხველთან ერთად ვითარდება (PL. 76, Col. 843). ამის შესახებ წერდა, გასული საუკუნის შუახანებში, ინგლისელი ღვთისმეტყველი და ბიბლეისტი, ალან რიჩარდსონი, რომელმაც „პროგრესული გამოცხადების“ ცნება შემოიღო (3). „პროგრესული გამოცხადება“ იმაში მდგომარეობს, რომ ღმერთის გამოცხადება კაცობრიობის განვითარებასთან ერთად პროგრესირებს. ყოველ თაობაში მკითხველისთვის მხოლოდ ის ცხადდება, რისი გაგებას მას ძალუძს კონკრეტულ კულტურულ ვითარებაში. აქედან გვესმის, თუ რამდენად ღრმა არის წმინდა წერილის დროის მიღმიერი აქტუალობა. ერთის მხრივ, პოსტმოდერნმა (რომელიც თანამედროვე კულტურის ნაწილია) სრული რელატივიზმის იდეები მოიტანა და ბიბლიის განმარტების საკითხში მკითხველის განსხვავებული ინტერპრეტაცია შემოიღო. მეორეს მხრივ, ვხედავთ პოსტსეკულარულ რეალობას, რომელიც სეკულარობის გამოწვევებზე რეაქციას წარმოადგენს; ეს არის საზოგადოების მხრიდან რელიგიურობისკენ ლტოლვა, ოღონდ ეს არის ახალი ტიპის რელიგიურობა (რომელიც შუა საუკუნეების ტრადიციებისგან განსხვავდება). პოსტსეკულარიზმს ხშირად პოსტმოდერნს უკავშირებენ. თანამედროვე კულტურული მიმდინარეობების გაცნობიერებასთან ერთად, მორწმუნე ადამიანმა წმინდა წერილის სწორი გაგებისადმი ფაქიზი დამოკიდებულება უნდა გამოიმუშაოს. ეს, პირველ რიგში, ღვთისმეტყველებს, ბიბლეისტებს, აპოლოგეტებს და მისიონერებს ეხება. ამ თვალსაზრისით, წმინდა წერილის რელიგიურ-სამეცნიერო გააზრების სინთეზი კეთილ ნაყოფს გამოიღებს. დასავლეთის ეკლესიაში წმინდა წერილის ასეთი სამეცნიერო-რელიგიური განმარტების სისტემური მეთოდი პირველად პიერ ტეიარ დე შარდენმა შემოიღო. პიერ ტეიარ დე შარდენი იყო ფრანგი ღვთისმეტყველი, ფილოსოფოსი, ფართო თვალსაწიერის მქონე ადამიანი, იეზუიტების ორდენის წევრი. ჩვენს წინა სტატიაში ის არ გვიხსენებია, თუმცა მისი წიგნი ჩვენს მიერ გამოყენებული ლიტერატურის სიაში შევიტანეთ, რადგან ვითვალისწინებდით მის აზრებს, რომლებიც, თავის მხრივ, მისმა თანამედროვეებმაც განავითარეს და მათი წიგნები ჩვენს ნაშრომში გამოვიყენეთ.

პიერ ტეიარ დე შარდენი (1881 – 1955), რომელიც, ასევე, მსხვილი გეოლოგი და პალეონტოლოგი გახლდათ, ბუნებისა და კოსმოსის ევოლუციას იკვლევდა. საბუნებისმეტყველო ცოდნისა და საღვთისმეტყველო წარმოდგენების შეთანხმება მის ამოცანას წარმოადგენდა. შარდენის თანახმად, ღმერთი არა მხოლოდ ქმნილების მიზეზი და მიზანია, ღმერთი თავად ევოლუციაშია. ის ევოლუციას სამყაროსთან ერთად ახორციელებს – ელემენტარული ნაწილაკებიდან და კოსმოსის მიუწვდომელი შორეთიდან დაწყებული, მცენარეული და ცხოველთა სამყაროს ბიოსფეროს ჩათვლით და ადამიანის სულის ნოოსფეროთი დამთავრებული. ადამიანმა სრულყოფილებას ჯერ ვერ მიაღწია (ადამიანი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესშია), განკაცება და ანთროპოგენეზი ჯერ არ დასრულებულა. ამ ჩამოყალიბებას ქრისტოგენეზამდე მივყავართ, რომელსაც სრულყოფილება, სისავსე მოაქვს („πλήρωμα“ ბერძნ. სისავსე), რადგან ქრისტე თავად არის „τò πλήρωμα τη̃ς θεότητος“ (კოლ. 2, 9; ეფეს. 1, 23). ქრისტე არის ადამიანის ინდივიდუალური და კოლექტიური მოგზაურობის მიზანი და დასასრული – აქ სამყაროსა და ღმერთის აღსრულებაა. სისავსისკენ სვლა, ადამიანისა და კოსმოსის განვითარება თავის კულმინაციას მსოფლიო და კოსმოსურ ქრისტეში აღწევს, რომელიც ტეიარისთვის არის ღმერთის რეალობისა და სამყაროს რეალობის პიროვნული ერთობა. ტეიარი წერდა: „მე მწამს, რომ სამყარო არის ევოლუცია. მე მწამს, რომ ევოლუცია წმინდა სულისკენ მიდის. მე მწამს, რომ წმინდა სული პიროვნებაში სრულდება. მე მწამს, რომ უზენაესი პიროვნება არის მსოფლიო ქრისტე“ (4). ტეიარ დე შარდენის დამსახურებაა, რომ მან ერთობლიობაში გაიაზრა ღვთისმეტყველება და ბუნებისმეტყველება, რითიც ღვთისმეტყველებსა და მეცნიერებს საერთო პრობლემატიკის გააზრებისკენ უბიძგა. მისი შემოქმედების თაყვანისმცემლები და თეისტური ევოლუციონიზმის მიმდევრები ითვალისწინებენ და ავითარებენ მის აზრებსა და იდეებს.

არტურ პიკოკმა, ანგლიკანელმა მღვდელმა და ფიზიკური ბიოქიმიის სპეციალისტმა, შენიშნა, რომ როდესაც დარვინმა ევოლუციის თეორია გააჟღერა, ევოლუციის მტკიცებულებები იყო ირიბი. XX საუკუნის მანძილზე ბიოქიმიამ, განსაკუთრებით, მოლეკულური ბიოლოგიის ეტაპზე, ცოცხალ ორგანიზმებს შორის (ბაქტერიიდან მოყოლებული ადამიანით ჩათვლით) მოლეკულურ დონეზე არსებული ფუნდამენტური მსგავსება გვიჩვენა. ნუკლეინის მჟავები (დნმ და რნმ), რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმების მემკვიდრეობითი ინფორმაციის ცოცხალი მატარებლები არიან და კოდიც, რომელიც ამ ინფორმაციას დნმ-ს თანმიმდევრობით, რნმ-ს მიერ ცილებს ამინმჟავების თანმიმდევრობას გადასცემს – ეს ყველა ცოცხალ ორგანიზმში ერთნაირია (5). ბიოლოგიის თვალსაზრისით, ახალი სახეობის წარმოქმნა (როგორც ცხოველურის, ისე ადამიანურის, რადგან ჩვენ ერთნაირი ბიოქიმია გვაქვს) ხანგრძლივი და მუდმივი პროცესია, რომელშიც მთელი პოპულაციაა ჩართული, ამიტომ ერთი წყვილიდან სახეობის წარმოქმნა პრობლემატურია. კენეტ კემპს ამ მხრივ კარგი ანთროპოლოგიური ანალიზი გააჩნია: „მეცნიერება, ღვთისმეტყველება და მონოგენეზი“ (6). გარდა ამისა, ახალი სახეობის წარმოქმნა ყოველთვის უნდა უკავშირდებოდეს ევოლუციის პროცესს, რადგან საქმე გვაქვს რთულ ორგანიზმებთან (ადამიანის ანატომია კი მეტად რთულია).

ევოლუცია სასტიკ და ველურ სამყაროში გადარჩენის მექანიზმია. ადამიანი ევოლუციას განიცდიდა, რადგან ის უნდა გადარჩენილიყო. ამ მხრივ, წმინდა წერილიდან არაერთი მაგალითი მოგვიტანია და წინა სტატიაშიც საკმაოდ ვისაუბრეთ ბუნებრივ გადარჩევაზე (7). ამგვარად, ცხოვრებისეული სირთულეები გონებას, საფრთხეები კი გადარჩენისთვის საჭირო უნარებს ავითარებდნენ. რატომ განუვითარდა ეს ყველაფერი ადამიანის წინაპრებს და არა სხვა ჰომინიდებს? ამის მეცნიერულად დასაბუთება რთულია (შესაძლოა, ეს მთელ რიგ კლიმატურ ფაქტორებს უკავშირდებოდა). ჩვენი აზრით, ღვთის განგებამ ისე მოაწყო, რომ ჩვენი წინაპრები წავიდნენ იმგვარი ევოლუციური გზით, რომ ღვთაებრივი ნიჭის – გონების – შეთვისება შეძლეს. გონება ზეციდან ბოძებული ნიჭია, მაგრამ გონიერებამდე გასავლელ გზას მატერიალური ასპექტი გააჩნდა, რაც დე შარდენის იმ აზრს ეხმიანება, რომ ღმერთი ევოლუციაშია. აქ ვხედავთ ღმერთისა და ევოლუციური ბუნების თანამშრომლობის (სინერგიის) პრინციპს: ბუნებას გონივრულობამდე მიჰყავს, ღმერთი კი ამ გზას საბოლოოდ აგვირგვინებს გონებით, რომელიც არის ღვთაებრივი ნიჭის სისავსე, რომელსაც წმინდა წერილი ღვთის „ხატს“ უწოდებს. აქ შესაძლებელია მაგალითის მოყვანა ანთროპოლოგიიდან: არდიპიტეკის (ჰომინიდების ძველი სახეობა, რომელიც დაახლ. 4.4 მლნ. წლის წინ არსებობდა) ჩონჩხში აღმოაჩინეს დამატებითი მცირე წვივის ძვალი (os peroneum), რომელიც აქვს ადამიანსაც, მაგრამ არ აქვთ სხვა ჰომინიდებს. ეს არის ძველ ჰომინიდსა (რომელსაც მაიმუნად თვლიან) და ადამიანს შორის გარდამავალი რგოლი. არდიპიტეკებს ჰქონდათ მცირე ეშვები, რაც მშვიდობისმოყვარეობისა და გონიერების ერთ-ერთი ნიშანია. შემდგომში, არდიპიტეკმა ევოლუცია განიცადა, რომლიც მრავალი ეტაპიც გაიარა, სანამ ჰომო-საპიენსად (ჩვენი სახეობა) ჩამოყალიბდა. როდესაც დაბადების წიგნის ავტორი ადამზე საუბრობს, ის ამ უკანასკნელს ადამიანთა გვარის წარმომადგენლად მიიჩნევს (თუმცა ჰომო-საპიენსი სახეობაა). მეცნიერული ენით რომ ვთქვათ, ავტორი ადამს ჰომო-საპიენსად წარმოაჩენს. ეს ბუნებრივიცაა, რადგან ძველმა ადამიანებმა ევოლუციისა და ადამიანის სახეობებს შორის განსხვავებების შესახებ არაფერი იცოდნენ (ჩვენთვის ეს ცნობილი გახდა გასული ორი საუკუნის არქეოლოგიის წყალობით; შუა საუკუნეებსა და ძველ დროს არქეოლოგია, ჩვენეული გაგებით, არ არსებობდა). წინა სტატიაში (8) ალტერნატიული ვერსიებზეც ვსაუბრობდით: ადამის ისტორიულობაზე/არაისტორიულობაზე და იმაზე თუ რამდენად შეესაბამება ისტორიულ სინამდვილეს ედემის ბაღისა და პირველი ადამიანების ცოდვით დაცემის ამბავი. ქვემოთ კიდევ რამდენიმე მოსაზრებას დავამატებთ აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით.

წმ. ათანასე დიდის თანახმად, ადამი ბუნებით მოკვდავი იყო, მაგრამ ღმერთთან თანამოღვაწეობით ბუნებრივი მოკვდავობისა და ხრწნადობის გადალახვა და ადამიანური ბუნების ახალი ტროპოსის – სრული განღმრთობის – მიღება შეეძლო. რატომ ვსაუბრობთ სრულ განმღრთობაზე? იმიტომ, რომ ის არის ღმერთთან სინერგიის შედეგი და გვირგვინი. წმ. იოანე დამასკელი ღრმა საიდუმლოებას ხედავს იმაში, რომ ადამიანი განმღთობადად (PG 94, Col. 924), ანუ ღმერთთან შეერთებისადმი მსწრაფველად შეიქმნა. ადამის პარალელურად არსებული ჰომინიდებიც მოკვდავები იყვნენ, მაგრამ მხოლოდ ადამს მიეცა შესაძლებლობა გამხდარიყო უკეთესი. ეს შესაძლებლობა იყო ღვთის ნიჭი. ეს ნიჭი ადამმა ეგოისტურად გამოიყენა, რითიც თავისი ბუნებრივი და პირადი მდგომარეობა გაიუარესა. საინტერესოა, რომ მესოპოტამიურ მითოლოგიაში, რომელიც ძველ აღთქმაზე ბევრად უფრო ძველია, საუბარია პირველი ადამიანის დაცემაზე, რომელსაც, სხვათა შორის, ადაპა ერქვა. ადაპა ნახევრად ღმერთი იყო. მისი მამა იყო ენკი, ერთ-ერთი ღმერთი შუმერების ღვთაებრივი ტრიადიდან. ადაპა ზეციერი ღმერთის, ანუს, სამკვიდრებელში იქნა აღტაცებული, სადაც საღვთო ტრაპეზში უნდა მიეღო მონაწილეობა, რაზეც ადაპამ უარი თქვა. ადაპამ სიცოცხლის წყალსა და პურზე უარი თქვა, რის გამოც ღვთაებამ იგი განაგდო და დედამიწაზე დააბრუნა (9). აქ გვახსენდება ბიბლიური გამოთქმა: მიუბრუნდები შენ მიწას, რომლისგანაც ხარ აღებული; რადგან მიწა ხარ და მიწას დაუბრუნდები (დაბ. 3, 19). ეს შუმერული მითი შინაარსობრივად ბიბლიურ თხრობას ემთხვევა (იმ განსხვავებით, რომ ბიბლიური თხრობა მონოთეისტურია). ეს ყველაფერი ღვთაებრივისა და სრულყოფილების ძებნის ზოგად ადამიანურ ინტუიციაზე მიგვანიშნებს. პირველი ადამიანების ცოდვით დაცემის შესახებ ბიბლიური თხრობა, შუმერულისგან განსხვავებით, უფრო ღრმად აღიქმება, რადგან ჩვენამდე წმინდა მამების განმარტებებმა მოაღწია. წმ. მამების თანახმად, ცოდვით დაცემის შემდეგ, პირველი ადამიანების – ადამის და ევას – ფსიქოსომატური, ანუ სულიერი და ხორციელი, მდგომარეობა გაუარესდა. ადამი ღმერთს ეურჩა, ღვთაებრივი ნიჭი ბოროტად გამოიყენა, რის შედეგადაც მისი სულიერი და ხორციელი ბუნება დამახინჯდა. ბიოლოგიური ევოლუციის თვალსაზრისით, ჰომინიდების მდგომარეობა (ევოლუციის ადრეული ეტაპებიდან მოყოლებული) იმ პერიოდიდან, სანამ ისინი გონეირი არსებები გახდებოდნენ და შემდგომაც როდესაც უკვე გონიერება შეიძინეს, უცვლელი დარჩა. ამას ნათლად გვიჩვენებს ანთროპოლოგია და არქეოლოგია. აქედან გამომდინარე, რომაელთა მიმართ ეპისტოლეში (5, 12) პავლეს სიტყვები უნდა გავიგოთ არა ისე, თითქოს პირველი ადამიანის ცოდვით დაცემის შემდეგ ადამიანებში ბიოლოგიური სიკვდილი შემოვიდა (კლასიკური ეგზეგეტიკის თანახმად), არამედ ისე, რომ ადამი სულიერად მოკვდა, ანუ სამყაროში სულიერი სიკვდილი შემოვიდა (ანუ, ადამს უკეთესობის შესაძლებლობა მიეცა, რომელიც მან ხელიდან გაუშვა და ამით გაიუარესა თავისი მდგომარეობა). რომ. 5, 12-ის ასეთ ალტერნატიულ გაგებაზე ჩვენს წინა სტატიაში ვისაუბრეთ. წმ. ათანასე დიდი (რომელმაც არ იცოდა ანთროპოლოგია და არქეოლოგია, როგორც მეცნიერება თანამედროვე გაგებით, მაგრამ მას ბუნებრივი გამჭრიახობის ნიჭი ჰქონდა) მაქსიმალურად მიუახლოვდა ადამიანის იმთავითვე არსებული ხორციელი მოკვდავობის ევოლუციურ გაგებას, რაც მას განსაკუთრებულ ადგილს უმკვიდრებს წმინდა მამების ღვთისმეტყველებაში.

ალტერნატივებზე საუბრისას შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ადამის ისტორია ყოველი ჩვენთაგანის, ცალკეული ინდივიდუუმის – ადამიანის („ადამ“ ებრ. אָדָם – „ადამიანი“) ისტორიაა; ადამიანისა, რომელიც გონიერი არსებაა და მოწოდებულია სიცოცხლის წვდომისკენ, რომელიც ცხოვრებისეული მიზნის ძიებისას ღმერთის პოვნას ცდილობს. სიცოცხლის აზრი განმღრთობაშია, ღმერთთან ერთობაში. ამგვარად, ადამის ისტორია არის ღმერთის ძიების ისტორია. ადამი შეიძლება კოლექტიურ პიროვნებადაც მოვიაზროთ, რომელიც სულაც არ არის კავშირში ისტორიულ პერსპექტივებთან. ესეც ეხმიანება ევოლუციურ ვერსიას. ჰომინიდების პოპულაცია ევოლუციას განიცდის, ამ პოპულაციის დასაბამი კი არა რომელიმე კონკრეტული წყვილია, არამედ მრავალი მათგანი. ეს სიმრავლე ლოგიკურად ჯდება ებრაულ სიტყვაში „ადამ“, რომელიც ერთი ფუძისაა სხვა ებრაულ სიტყვებთან – ‏‎ אדמה(adama) – „მიწა“ და ‏אדום‏‎ (adom) – „წითელი“, რომლებიც თავის მხრივ მოდიან აქადური სიტყვიდან adama-tu, რაც „მუქ წითელს“ ნიშნავს (ან მუქ წითელი მიწის გაგებით). ამგვარად, საუბარი შეიძლება ჰომინიდების პოპულაციას ეხებოდეს, რომელიც მუქ წითელმა მიწამ წარმოშვა. ამავდროულად, არც იმას გამოვრიცხავთ, რომ ადამს, როგორც ისტორიულ (ან ისტორიამდელ) პირს, შეეძლო (რადგანაც ღმერთისგან მიეცი ასეთ შესაძლებლობა) გამხდარიყო მათი ბელადი, ვინც ღმერთი იწამა; ამით ის მთელ იმდროინდელ კაცობრიობას კეთილ მაგალითს მისცემდა. ანუ, ადამის პიროვნება მისი თანამედროვეებისთვის და მომდევნო თაობებისთვის შეიძლებოდა გარკვეული პროექცია ყოფილიყო. თუ ადამზე ისტორიული პერსპექტივით ვისაუბრებთ, შეიძლება სხვა ვარიანტიც დავუშვათ: ადამმა თავისი საბედისწერო შეცდომით გადასცა ადამიანებს დაკარგული შესაძლებლობა გამხდარიყვნენ უკეთესები, მაგრამ რას ნიშნავს დაკარგული შესაძლებლობის გადაცემა? ეს ნიშნავს ცუდი მაგალითის გადაცემას, თავისი თავისუფალი ნების წარუმატებელი გამოყენების მაგალითის გადაცემას, როდესაც მთელი კაცობრიობისთვის დაკარგული შესაძლებლობის მაგალითი ხდები (10). ამავე დროს, ქრისტე არის განკაცებული ლოგოსი, ახალი ადამი, ანუ ახალი ადამიანი, რომელიც განახლებული კაცობრიობის ლიდერი გახდა. ადამს უნდა ეთავა ახალი, განმღრთობილი კაცობრიობა, რაც საბოლოო ჯამში ქრისტემ აღასრულა. ადამის მიერ დაკარგული შესაძლებლობა კაცობრიობას ქრისტემ დაუბრუნა. ქრისტე პირველი განახლებული ადამიანია. მან მოგვცა კეთილი მაგალითი. ქრისტემ თავისი განკაცებით განახორციელა ის, რაც ადამმა ხელიდან გაუშვა და დაკარგა, ანუ განმღრთობის ნიჭი. ეს ნიჭი ადამიანებს ქრისტემ დაუბრუნა, რაზეც პეტრე მოციქული წერს (2 პეტ. 1, 1-4). ეს საკითხი შეიძლება ევოლუციური კუთხითაც განვიხილოთ. ადამი (თუ მას homo-sapiens-ის სახეობას განვაკუთვნებთ) მოწოდებული იყო განმღრთობისკენ. მას უნდა ეწინამძღვრა კაცობრიობისთვის, როგორც homo-divinus-ს, ანუ ღვთის ადამიანს; ხოლო განმღრთობისთვის მას მადლის მიერ უნდა მიეღწია. ეს ვერსია და ტერმინოლოგია უკვე დიდი ხანია დასავლელმა ღვთისმეტყველებმა შემოგვთავაზეს (11).

შესაძლებელია ზემოაღნიშნულის პროეცირება ადამზე, როგორც კოლექტიურ პიროვნებაზე, რომელიც ყოველ ჩვენთაგანში ცხოვრობს. თითოეულმა ჩვენგანმა თავისი პირადი დაცემულობა, ჩვენი „მე“, ჩვენი ეგოცენტრიზმი და ეგოიზმი უნდა დავძლიოთ კაცობრიობის კეთილდღეობისა და ღმერთისკენ სწრაფვისთვის. არ აქვს მნიშვნელობა, ევოლუციური კუთხით ვიმსჯელებთ თუ არა, რადგან: ყველამ სცოდა და მოაკლდა ღვთის დიდებას (რომ. 3, 23). ყველა ჩვენთაგანი არის homo-sapiens, რომელიც უნდა გახდეს homo-divinus. ეს არის ღვთაებრივი ლოგოსის (რომელიც ღმერთია (ლათ. Deus), მაგრამ ერთი ჩვენთაგანი გახდა) განკაცების წყალობით განახლების შესაძლებლობა. ადამი იყო homo-sapiens, რომელმაც არ ისურვა განმღრთობა. ცოდვით დაცემის შედეგად ადამი მოკვდა, თუმცა ეს მომენტი დაზუსტებას მოითხოვს. წმინდა წერილში ადამის ცოდვისა და სიკვდილის შესახებ ნათქვამია: ხოლო ხიდან კეთილისა და ბოროტის შემეცნებისა არ ჭამოთ, რადგან რომელ დღესაც შეჭამთ მისგან, სიკვდილით მოკვდებით (დაბ. 2, 17). როგორც თავად წერილი გვიჩვენებს, ადამი ხორციელად არ მომკვდარა მაშინვე, როგორც კი შეჭამა, არამედ მრავალი წლის მერე მოკვდა ხორციელად (მაგრამ აქ უნდა გვესმოდეს, რას ნიშნავს „დღე“, ამ სიტყვას ებრაულ ენაში ხომ მრავალი მნიშვნელობა აქვს). მაშ, რაშია საქმე? რატომ არ მოკვდა იგი ხორციელად იმავე დღეს ან იმავე წამს (როგორც ეს კონტექსტიდან გვესმის)? წერილში ხომ წერია, რომ ის მოკვდებოდა, როგორც კი შეჭამდა? საქმე იმაშია, რომ ადამი არ მომკვდარა ხორციელად იმავე დღეს, როგორც კი შეჭამა, არამედ ის სულიერად მოკვდა. ჩვენ ამის შესახებ წინა სტატიაში ვიმსჯელეთ. ეს მოსაზრება, XX საუკუნის დასაწყისში გერმანელმა ღვთისმეტყველმა ჰერბერტ ჰააგმა გამოთქვა (12). ამგვარად, ადამი სულიერად მოკვდა, გამოცხადების წიგნის თანახმად, ეს არის „მეორე სიკვდილი“, და ეს სულიერი სიკვდილი კაცობრიობაზე აისახა (წმ. ათანასეს თანახმად, ფიზიკურად მოკვდავი ადამი ცოდვით დაცემამდეც იყო, მაგრამ მას ეს მოკვდავობა უნდა დაეძლია და მადლის მიერ გამხდარიყო უკვდავი). ამ თვალსაზრისით, რომ. 5, 12 გვესმის ისევე, როგორც ამას პავლე მოციქული გულისხმობდა, როდესაც ამბობდა: ბრალეულობით მკვდარნი ქრისტესთან ერთად გაგვაცოცხლა (მადლით ხართ გამოხსნილნი), მასთან ერთად აღგვადგინა და მასთანვე დაგვსხა ზეცას ქრისტე იესოში (ეფეს. 2, 5-6). ესე იგი, კაცობრიობა მკვდარი იყო დანაშაულის გამო – დანაშაული კი სულიერი ცოდვაა. ქრისტე გვიხსნის იმ დანაშაულებისგან, რომელთა გამოც მოკვდავნი ვართ. ხორციელად ხომ ყველა ისედაც ვკვდებით, თავად ქრისტეც მოკვდა ხორციელად, მაგრამ თავისი ადამიანური ბუნების აღდგომით სიცოცხლე მოგვანიჭა, ადამიანური ბუნება კი უკვდავი მხოლოდ ესქატოლოგიურ პერსპექტივაში გახდება, ღვთის ნებით. პავლე მოციქული მოგვიწოდებს, არა ხორცის, არამედ გონების სულით გავცოცხლდით (ეფეს. 4, 23), რადგან ხორცის განახლება ბოლო დღეს მოხდება (1 კორ. 15, 51-54). ეს ღვთისმეტყველების ძალიან მნიშვნელოვანი ასპექტია! საინტერესოა, რომ იმავე ეპისტოლეში მოციქული წერს: უკანასკნელი ადამი კი ცხოველმყოფელი სულია (1. კორ. 15, 45) და როგორც ცხოველმყოფელი სული“, ქრისტე, პირველ რიგში, ჩვენს სულს განაახლებს გონების სულის განახლებით (ეფეს. 4, 23), ხორცის განახლება და უკვდავება კი, პავლე მოციქულის თანახმად, ჯერ კიდევ წინ გველის ესქატოლოგიურ პერსპექტივაში. ამ აზრის განვრცობა შეიძლება, მაგრამ ჩვენი სტატიის შეზღუდული ფორმატის გამო მხოლოდ ამით შემოვიფარგლებით.

როგორც წმინდა წერილიდან ჩანს, ადამი არ იყო სრულყოფილი ადამიანი, რადგან ის ღმერთს ეურჩა. ამას ტეიარ დე შარდენიც ამბობდა. ბიოლოგიური ევოლუციის თანახმად, პირველი გონიერი ჰომინიდებიც არ იყვნენ სრულყოფილნი. ჩვენ არც ახლა ვართ სრულყოფილები. ადამის არასრულყოფილებაზე წმინდა წერილის ზოგიერთი კომენტატორებიც – წმინდა მამები – წერენ. მაგ., წმ. ირინეოს ლიონელი (+ 202 წ.) ამ აზრს ის თავის ორ ძირითად ტრაქტატში ავითარებს: „ერესების წინააღმდეგ“ (წიგნი IV, თ. 38, § 1) და „სამოციქულო ქადაგების გაცხადება“ (XII თავი), სადაც წმ. ირინეოსი ადამზე წერს, რომ: და მართებდა მას და ღირს იყო, ამგვარად, გაზრდილიყო და სრულყოფილებამდე მისულიყო (եւ պարտ եւ արժան էր նմա աճեցեալ այսպէս ի կատարելութիւնն գալ։“) (13). ლოგიკურია, რომ ღმერთმა ადამიანი არასრულყოფილად შექმნა, რადგან წინააღმდეგ შემთხვევაში ის ადამიანს თავისუფალ ნებას წაართმევდა (თავისუფლებას როგორც ზოგადი გაგებით, ისე არჩევანის თავისუფლებას). უფრო გვიანდელი პერიოდის კიდევ ერთი წმინდა მამა – წმ. გრიგოლ ნოსელი (IV ს.) – მოწმობს პირველი ბიბლიური ადამიანის არასრულყოფილებაზე. რუსი ღვთისმეტყველის, ვ. ნესმელოვის თანახმად (რომელიც წმ. გრიგოლ ნოსელის შემოქმედების ერთ-ერთი საუკეთესო მკვლევარია), წმ. მამა გვეუბნება, რომ: ღმერთმა ჩვენი ბუნებასრულყოფილების აღქმის უნარის მქონედშექმნა, რომელიც მსგავსია ცარიელი ჭურჭლისა, რომელშიც როგორც კარგი, ისე ცუდი ღვინის ჩასხმა შეიძლება (14). ადამიანის ბუნებაში სრულყოფილება განკაცებულმა ლოგოსმა შემოიტანა. როდესაც ვსაუბრობთ პირველი ადამიანის ან ჰომინიდების პირველი გონიერი პოპულაციის (ამ შემთხვევაში თუ ვისაუბრებთ ევოლუციის ჭრილში) არასრულყოფილებაზე, რომელმაც ადამიანი დაცემამდე მიიყვანა (და რაც მემკვიდრეობით გადმოგვეცა), ისმის ღმერთის სამართლიანობის/უსამართლობის საკითხი.

(გაგრძელება იქნება)

 

_ _ _ _ _

(*)   წინამდებარე სტატია ჩვენი წინა სტატიის გაგრძელება და ლოგიკური დამატებაა, იხ.: «ევოლუციის თეორია და თანამედროვე რელიგიური  ცნობიერება» ნაწილი I:  http://www.orthodoxtheology.ge/teisturievolucia1/, ნაწილი II: http://www.orthodoxtheology.ge/teisturievolucia2/

  1. რელიგიისა და მეცნიერების სინთეზზე ჩვენ ერთ-ერთ წინა სტატიაში ვწერდით, იხ.: «სამეცნიერო ათეიზმთან დიალოგის პერსპექტივებსა და მეთოდიკაზე» http://www.orthodoxtheology.ge/dialogue-with-scientific-atheism/
  2. ამ საკითხს ჩვენ ცალკე სტატია მივუძღვენით, იხ.: «წმინდა წერილის ინტერპრეტაციებისა და განმარტებების პერმანენტულობა» http://www.orthodoxtheology.ge/interpretaciebidaganmartebebi/
  3. იხ.: Alan Richardson. The Rise of Modern Biblical Scholarship and Recent Discussion of the Authority of the Bible. Cahiers de Biblia Patristica III (1963): 194-338.
  4. იხ.: Pierre Teilhard de Chardin. Comment je crois. (1934), წიგნ.: Eures de Pierre Teilhard de Chardin, v.X, Paris, 1969, pp.115-152, ციტ. 177.
  5. იხ.: Артур Пикок. Эволюция: тайный друг веры? М. ББИ, 2013. С. 45.
  6. იხ.: Кеннет Кемп. Наука, богословие и моногенез // Богословие творения. Под. Ред. Алексея Бодрова и Михаила Толстолуженко. М., 2013. С. 205-229.
  7. იხ.: «ევოლუციის თეორია და თანამედროვე რელიგიური ცნობიერება» http://www.orthodoxtheology.ge/teisturievolucia1/ და ამავე სტატიის მეორე ნაწილი:   http://www.orthodoxtheology.ge/teisturievolucia2/
  8. იქვე.
  9. იხ. ჩვენი სტატია: «შუმერულ-აქადური მითი პირველი ადამიანის – ადაპეს შესახებ, როგორც ბიბლიური ადამის სახე, რომელიც უკვდავებაზე უარი თქვა» https://john-kazaryan.blogi.ch/geo/2018/06/16/shumerul-akaduri-miti-pirveli-adamianis/
  10. იხ.: Antoine Suarez “Transmission at generation”: Could original sin have happened at the time when Homo sapiens already had a large population size? // Scientia et Fides, 4(1) / 2016, 253-294.
  11. იხ.: Denis Alexander, 2008. “Creation or Evolution. Do we have to choose?” Oxford, UK: Monarch Books.
  12. იხ.: Herbert Haag, Is original sin in Scripture? 1969. New York, Sheed and Ward.
  13. წმ. ირინეოს ლიონელის ამ ტრაქტატმა ჩვენამდე ძველი სომხური თარგმანის სახით მოაღწია, ამიტომ ტექსტიც ამავე ენაზე მოგვყავს. ამ ხელნაწერს პარიზულ  გამომცემლობაშიც ვიყენებთ, იხ.: S.Irenaeus. ΕΙΣ ΕΠΙΔΕΙΞΙΝ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ ΚΗΡΥΓΜΑΤΟΣ. THE PROOF OF THE APOSTOLIC PREACHING with seven fragments. Armenian version edited and translated by His Lordship the Bishop Karapet Ter Me᷃ke᷃rttschian and The Rev. Dr. S.G.Wilson with the co-operation of H.R.H.Prince Maxe of Saxony (D.D. and D.C.L.). Paris, le 25 aoȗt 1913. P, 668.
  14. იხ.: В. Несмелов. Догматическая Система святого Григория Нисского. СПб, 2013. С. 334.

 

 

 

 

Print Friendly

Tags: , ,

Comments are closed.