კოგნიტური რევოლუცია II ნაწილი

18/01/2021
By

125469133_3379741252121258_4094702518017020330_nკოგნიტიური განვითარების პერიოდის ისტორიამდელი ადამიანის პიროვნულობის საკითხისათვის

კიდევ ერთხელ მეცნიერებისა და რელიგიის სინთესზე და პირველი ადამიანების ბიბლიურ სახეზე თეისტური ევოლუციონიზმის კუთხით

(ბიბლიური ჰერმენევტიკური პერსპექტივა XXI საუკუნეში თეისტური ევოლუციის თვალსაზრისით)

ავტორი: იოანე კაზარიანი

II ნაწილი

პირველი ნაწილი იხილეთ ბმულზე

საკითხს იმის სამართლიანობა-უსამართლობაზე, რომ სიკვდილი ყველაზე ვრცელდება, რამდენიმე ალტერნატიული გადაწყვეტა აქვს. რატომ უნდა იტანჯებოდეს ყველა, თუ ერთი დაეცა? უნდა გვესმოდეს, რომ ბიბლიურ დროს მეფე ან მეთაური კორპორატიული პირი იყო, რომლის საქციელიც ყველა ქვეშევრდომზე ვრცელდება. მესოპოტამიის, ეგვიპტეს და ძველი აღმოსავლეთის უძველეს სამეფოებში ზუსტად ასეთი ურთიერთობები იყო დამყარებული. იმ დროს მეფე ხალხის მამა იყო, რომელსაც ღმერთები ან ღმერთი ხალხის მწყემსობის უფლებას ანიჭებდა. მეფე თავის სამწყსოზე იყო პასუხისმგებელი. მეფე უბრალოდ ხალხის მამა კი არ იყო, არამედ მისი მთავარი ქურუმიც, რომელსაც თავის სახელით და ხალხის სახელით ღმერთებს მსხვერპლს წირავდა.
ეს პრინციპი მეფისა და ხალხის კავშირის საკრალიზაციას ახთენდა. ეს პრინციპი გვიანდელ რომშიც მოქმედებდა, სადაც იმპერატორი არა უბრალოდ მმართველი იყო, არამედ Pater Patriae, „სამშობლოს მამა“ და Pontifex Maximus – „უზენაესი ქურუმი“. ამიტომ, როდესაც ბიბლიაში პირველი ადამიანის დაცემასა და მისი მემკვიდრეებისთვის ცოდვისკენ მიდრეკილების გადაცემაზე ვკითხულობთ (ასე გამომდინარეობს მოციქულებისა და წმინდა მამების განმარტებებიდან), უნდა გვესმოდეს, რომ ასეთი მენტალობა ძველი პერიოდის ავტორებისათვის სავსებით სამართლიანი იყო. დაბადების წიგნის ავტორიც ამავე კონტექსტში მსჯელობს. ამიტომ, დღეს ღვთის სასჯელის ასეთი ფორმა არ უნდა გვაკვირვებდეს, ანუ თუ იტანჯება მეფე, იტანჯება ერიც, თუ იტანჯება მწყემსი, იტანჯება სამწყსოც. დაბადების წიგნის ავტორისთვის ადამი კაცობრიობის მამა და მეფეა და ის, რომ ადამი თავის უძლურებას მემკვიდრეობით გადმოგვცემს, ძველი ავტორებისთვის ნორმალური და სამართლიანი იყო. გარკვეულ წილად, ეს პავლე მოციქულის სიტყვებსაც ეხმიანება: ღმერთმა ყველანი ურჩობაში გამოამწყვდია, რათა ყველანი შეიწყალოს (რომ. 11, 32). ეს არის ღვთის განგება, რომელსაც ბოლომდე ვერ მივწვდებით, რამეთუ: ეჰა, ღმერთის სიუხვის, სიბრძნისა და ცოდნის სიღრმე! რაოდენ გონებამიუწვდომელნი არიან მისი მსჯავრნი და მიუკვლეველი მისი გზანი! (რომ. 11, 33). გერმანელი ღვთისმეტყველი კარლ რანერი ხაზს უსვამს აღმოსავლური ცნობიერების ტენდენციას, რომელიც „კონკრეტულ და პიროვნულ კატეგორიებში აზროვნებს და ყოველი სოციოლოგიური ერთობის საფუძველს ერთიან მმართველში ან წინაპარში ხედავს“ (1). დღეს, ჩვენ ძველი რეალობის ასეთი პერსპექტივა უსამართლოდ გვეჩვენება. რა სამართლიანობა, როდესაც ერთის გამო ყველა იტანჯება? საკითხის ამგვარი დასმა ადამის ცოდვას ეხება: კათოლიკურ ღვთისმეტყველებაში ესაა „პირველქმნილი ცოდვა“, რაც მოიცავს ჩვენს ცოდვისადმი მიდრეკილებას, ხორცის სიუხეშეს და ადამის ბრალში თანამონაწილეობას; ხოლო მართლმადიდებლურ ღვთისმეტყველებაში ესაა „პირველმშობელთა ცოდვა“, რაც ასევე მოიცავს ჩვენს ცოდვისადმი მიდრეკილებას და ხორცის სიუხეშეს, მაგრამ აქ არ არის ადამის ბრალში თანამონაწილეობა. თანამედროვე ზნეობისა და ჰუმანურობის თვალსაზრისით ეს უსამართლობაა, მაგრამ ცხადია, რომ პავლე მოციქული ამაში პრობლემას ვერ ხედავდა. მისთვის ასეთი უსამართლობის პრობლემა ნაკლებ საინტერესოა. მისთვის ღმერთი იმდენად დამოუკიდებელი და ძლიერია, რომ მის გადაწყვეტილებას ვერავინ ვერ გაასაჩივრებს: კი მაგრამ, შენ ვინა ხარ, კაცო, რომ ედავები ღმერთს? განა ნახელავი ეტყვის ხელოსანს: რატომ შემქმენი ასეო? (რომ. 9, 20). პავლეს ქრისტიანობაში მოქცევაც ხომ, გარკვეულ წილად, ძალადობრივი იყო (საქმ. 9, 1-10). ამგვარად, როდესაც კაცობრიობისა და პირველი ადამიანის მიმართ ღმერთის სამართლიანობაზე/უსამართლობაზე პავლეს ღვთისმეტყველების კონტექსტში ვმსჯელობთ, გვესმის, რომ თავად პავლეს ნაძალადევი მოქცევა მის საღვთისმეტყველო პერსპექტივას თანხვდება. თანამედროვე ადამიანებისთვის ამის აღქმა ცოტა ძნელია (ქრისტიანებისთვისაც კი).

ამ საკითხებზე ევოლუციური კუთხით მსჯელობისას, ჩვენს წინა სტატიაში ვაჩვენეთ, რომ სამართლიანობის/უსამართლობის ან ბუნებრივი გადარჩევის პრობლემა აქტუალურია როგორც ძველი და ახალი აღთქმის, ისე არქეოლოგიური მონაცემების კონტექსტშიც. მაგრამ ამ საკითხს სხვაგვარად უნდა შევხედოთ: რა სამართლიანობა იყო იმაში, რომ ღმერთი-ლოგოსი განხორციელდა ყველას გამოსახსნელად და ეს ყველანი არიან ცოდვილები, რომლებმაც სიყვარულის კანონი დაარღვიეს? ღმერთი-ლოგოსი ხომ არ არის დამნაშავე ადამიანების ცოდვაში (რადგან: არამედ ყველა საკუთარი გულისთქმით ცდუნდება და წარიტაცება (იაკ. 1, 14), მაგრამ ღვთაებრივმა აბსოლუტმა თავად მოგვიხილა და გვიხსნა ცოდვებისგან (ესაია. 53, 5; 1 პეტრე. 3, 18; 1 იოანე. 2, 2; რომ. 4, 25; 5, 6-9 და სხვ.). თუ ამ ასპექტს სუფთა ადამიანურად შევხედავთ, ვნახავთ, რომ აქ სამართალი არ არის: ღმერთი არ არის ვალდებული გვიხსნას, რადგან მან მოგვცა თავისუფლება, რომელიც სწორად უნდა გამოგვეყენებინა. თითოეული ჩვენგანი თავისუფალია დაბადებიდანვე, მაგრამ თუ ღვთაებრივი სამართლიანობის და აბსოლუტური სიყვარულის თვალით შევხედავთ, დავინახავთ, რომ ღვთაებრივი კენოზისი არის შემოქმედის ქმნილებისადმი სიყვარულით გამოწვეული ლტოლვა და ეს სიყვარული ღვთაებრივი მსხვერპლის გაღებას გულისხმობს. ამიტომ, ამ საკითხს ღვთაებრივი განგების თვალსაზრისით ვუყურებთ. წმ. ისაკ ასური (+ 700 წ.) გვაფრთხილებს: ნუ იტყვი, რომ ღმერთი მართლმსაჯულია (2), ანუ ღმერთი არ არის სამართლიანი. რატომ ამტკიცებს ამას წმინდა მამა? იმიტომ რომ ღმერთი ადამიანურ გაგებასა და კატეგორიებზე მაღლა დგას, თუნდაც ეს იყოს  მაღალი წარმოდგენები სამართლიანობასა და მართლმსაჯულებაზე.

ბიოლოგიური ევოლუციის პერიოდში, კოგნიტიური განვითარების ეტაპზე, ადამიანი თავის თავს შეიცნობდა, აცნობიერებდა თავის ადგილს ამ ქმნილ სამყაროში. ჰომინიდები იყვნენ (და ახლაც არიან) ერთმანეთის თანაარსნი; ბუნებრივი ევოლუციური პროცესები  ყველასთვის ერთნაირად მიმდინარეობდა, ყველას ჰქონდა ბუნების ერთი და იგივე ლოგოსი (განსხვავება მხოლოდ იმაშია, რომ ეს განვითარება ზოგ პოპულაციაში უფრო სწრაფად მიმდინარეობდა) და ადამიანს მიეცა ცხოვრებისეული გზის თავისუფალი არჩევანი. ამ თავისუფლებაში ის უკეთესი უნდა გამხდარიყო, დაეძლია თავისი ეგოიზმი (რომელიც ადამსაც გააჩნდა თავიდანვე); ზუსტად ეს არის თავისუფალი განვითარების გზა – ღვთის თავისუფლება, როგორც ადამიანს მიმადლებული თავისუფალი არჩევანის ნიჭი; ადამიანი სულ უფრო უკეთესი უნდა გამხდარიყო და დაეძლია საკუთარი თავი, საკუთარი „მე“. ადამი (ისტორიულ კონტექსტში თუ განვიხილავთ) შეიძლებოდა ადამიანთა შორის საუკეთესო ყოფილიყო და ღმერთი მასში ვლინდებოდა და საკუთარ თავში აძლევდა მას ადგილს (ღმერთს სხვა ჰომო-საპიენსებშიც შეიძლებოდა თავის გამოვლენა, მაგრამ ისტორიამ ადამის შემთხვევა, ისევე როგორც აბრაამის ისტორია, შემოგვინახა), როგორც იმ დროის საუკეთესო ან ერთ-ერთ საუკეთესო ადამიანში. მაგრამ ადამი ღვთის მიერ ბოძებული ნიჭის (თავისუფლების) რეალიზაციის უუნარობის მაგალითი გახდა და მისი ამბავი ისტორიაში აისახა, როგორც კაცობრიობის ღმერთისგან განდგომის მაგალითი. ამგვარად, ადამი დაკარგული შესაძლებლობის გადაცემის მაგალითი გახდა, მისი შეცდომა ქრისტემ გამოასწორა – მან, თავისი განკაცებითა და აღდგომით, ადამიანებს ეს დაკარგული შესაძლებლობა დაუბრუნა. თეისტური ევოლუციის თვალსაზრისით, ადამი მთელი კაცობრიობისთვის დაცემის მაგალითი გახდა. თუმცა, სავარაუდოდ, თავისუფლების ნიჭი მხოლოდ ადამს არ მიეცა (უბრალოდ, ადამში ეს ნიჭი ყველაზე ნათლად გამოვლინდა). აღსანიშნავია, რომ ყველა ადამიანს ჰქონდა საკუთარი ეგოიზმის დაძლევის შესაძლებლობა და თავისუფლება. არჩევანის თავისუფლება ნიჭია, რომლის მეშვეობითაც ადამიანებს უზენაესი უნდა ეძებნათ, ეზრუნათ საკუთარი თავის სრულყოფაზე, ამაღლებულიყვნენ homo-divinus-ის მდგომარეობამდე, მაგრამ როგორც ისტორია გვიჩვენებს, ეს ვერავინ ვერ შეძლო, მათ შორის, ვერც ადამმა. აქ გავიმეორებთ ჩვენს აზრს ჩვენი წინა სტატიიდან, რომ ყოველივე ზემოთქმული მხოლოდ ამ საკითხის პროექციაა; ეს არის მხოლოდ შეთავაზება მკითხველისადმი, რომ საკითხს ალტერნატიული კუთხითაც შეხედოს.

კოგნიტიურ განვითარებაზე საუბრისას ჩვენ ვგულისხმობთ ჰომინიდებში გონივრულობის ჩამოყალიბებას და ვსაუბრობთ ზედა პალეოლითის ეპოქის ჰომინიდებზე (40 000 – 12 000 წწ. ჩ. წ. აღ.). ამ პერიოდში ადამიანის ცხოვრებაში თვითშემეცნების პროცესები მიმდინარეობს; ამ დროს ადამიანს უნდა გაეგო, რომ ის აღარ არის უბრალოდ მონადირე, შემგროვებელი და ამ სამყაროს ნაწილი, არამედ ის ამ სამყაროს უნდა ფლობდეს, უნდა იყოს ამ სამყაროს მეთაური; ადამიანს უნდა გაეაზრებინა, რომ ის უპირატესობას ფლობს მთელს სამყაროსთან შედარებით, მისი გონიერება მას განასხვავებს დანარჩენი სამყაროსგან, გონებაშია მისი უნიკალურობა; გონება კი არის ნიჭი ზეგარდამო, რომელიც ადამიანს არა მხოლოდ საკუთარი თავის და სამყაროს შეცნობაში ეხმარება, არამედ ზეცისკენ მიუძღვება, რაც ცხოველებს არ ძალუძთ. ამ მხრივ საინტერესოა გრიგოლ დიოლოღოსის აზრი: მთელი ქმნილებიდან გაცნობიერების უნარი აქვს მხოლოდ ადამიანს, რომელიც სამყაროსთან ჰარმონიისთვის შეიქმნა (PL 75, Col. 740). ადამიანის გონება შეიმეცნებს, მაგრამ გონების გარდა არის კიდევ სიბრძნის ნიჭი. სიბრძნე ადამიანის გონების იდეებს განახორციელებს. ცხოველებს არ გააჩნიათ არც გონიერება და მითუმეტეს არც სიბრძნე. ამგვარად, კოგნიტიური განვითარების პერიოდი არის ჰომინიდებში პიროვნების ჩამოყალიბების პერიოდი, ეს არის საკუთარ თავში ჩაღრმავებისა და საკუთარი თავის შემეცნების პროცესების პროგრესირების პერიოდი; როდესაც ადამიანი საკუთარ თავს აცნობიერებს როგორც გონივრულს, მაშინ ის მიდის იქამდე, რომ აცნობიერებს საკუთარ თავს როგორც ღვთის ხატს; აცნობიერებს რომ ის არის ქმნილების გვირგვინი, სამყაროს მეთაური. ეს არის საკუთარი თავის და ამ სამყაროში საკუთარი ადგილის გაცნობიერების პერიოდი, რომელიც კარგად აისახება ზედა პალეოლითის ხანის კლდის ნახატებში, რომლებიდანაც კარგად ჩანს ადამიანში პიროვნების ჩამოყალიბების პროცესი. ზედა პალეოლითის ხანის მხატვრობა, რომელიც დასავლეთ ევროპის ტერიტორიაზე შემოინახა (და გვაოცებს თავისი პროპორციულობითა და რეალურობით) ნათლად ასახავს ამ მაგალითებს. უფრო ადრეული ხანის ნახატებში ვხედავთ, რომ ადამიანი თავისი ხელოვნების ცენტრში ცხოველთა სამყაროს აყენებდა. ეს ბუნებრივიცაა, რადგან ადამიანის საკვების წყაროს (ენერგია) ცხოველები წარმოადგენდნენ და ადამიანის ყურადღება მიმართული იყო ცხოველის დაფიქსირებისკენ. უფრო გვიანდელი ხანის ნახატებში (ნეოლითის ან მასთან ახლო პერიოდის) უკვე სხვა სცენას ვხედავთ – ნახატების ცენტრში სულ უფრო ხშირად ვხედავთ ცხოველზე მონადირე ადამიანს (3). ამგვარად, ხდება სამყაროში საკუთარი ადგილის ხელახალი გააზრება, რაც კოგნიტიური განვითარების გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა; ეს პროცესები დროთა განმავლობაში სულ უფრო განვითარდა და შედეგად, ადამიანის გონება მეტაფიზიკურის – ღვთაებრივის – შემეცნებამდე ამაღლდა. ამიტომ, მონუმენტალური ფერწერა და ყოფა-ცხოვრების ფრაგმენტები (დაკრძალვის წესებში გამოყენებული საყოფაცხოვრებო საგნები), არტეფაქტების სახით, გვიჩვენებენ, რომ ადამიანის გონებაში პროგრესი მიმდინარეობს – ჯერ ადამიანისთვის ცენტრში ცხოველი იდგა, შემდეგ თავად ადამიანი და ბოლოს კი მეტაფიზიკური, ღვთაებრივი. ეს არის პიროვნების ჩამოყალიბება, გონების ცვალება, რამაც შედეგად ღვთის ხატის გააზრებამდე მიგვიყვანა. ადამიანი მიხვდა, რომ ის ამ სამყაროში მხოლოდ გონიერი კი არა, არამედ უნიკალური არსებაა; ადამიანი მიხვდა, რომ ის აზროვნებს, ის აცნობიერებს თავის არსებობას და რომ მისი ეს გონივრული და ცნობიერი არსებობა უბრალოდ არ წარმოქმნილა. შემდგომში, უკვე ნეოლითის ხანაში, ცხოველების მოშინაურების შედეგად ისინი ადამიანის ხელოვნებაში სულ უფრო მორიდებულ ადგილს იკავებენ, ადამიანმა კი ცენტრალური ადგილი დაიკავა – ის უკვე ვითარებას, გარე სამყაროს ფლობს; ახლა უკვე ცხოველი ემორჩილება ადამიანს და ადამიანი სამყაროზე მეუფებს (შეად. დაბ. 1, 28).

ზედა პალეოლითის ხანის ევროპული ნახატები კრომანიონელებს, ანუ იგივე ჰომო-საპიენსებს, ეკუთვნის. ხელოვნების წარმოქმნისათვის საჭიროა გარკვეული ბიოლოგიური წინამძღვრები (ნეიროფსიქოლოგიური). ხელოვნება (ფერწერა) – ტვინის ევოლუციაა და აქედან გამომდინარეობს პიროვნულობის ჩამოყალიბებაც, რაც საკუთარი თავის გამოხატვასა და სამყაროში თავისი ადგილის გაცნობიერებას გულისხმობს. ცნობილი რუსი ანთროპოლოგის, ლ. ვიშნიაცკის თანახმად: ზოგადი გაგებით, კულტურა გარემოსთან არაბიოლოგიური ადაპტაციის საშუალებაა (4). ის წერს: ამ ცვლილებების შედეგად, პალეოლითურმა ოიკუმენამცენტრიდაკარგა: აღმოჩნდა, რომ ხელოვნების ერთი და იგივე სახეობები სრულიად სხვადასხვა, ათასობით კილომეტრით დაშორებულ რეგიონებში, ერთდროულად ჩნდებოდა. აღმოჩნდა, რომ ავსტრალიის კლდოვანი გამოსახულებები ასაკით არ ჩამოუვარდება საფრანგეთში აღმოჩენილ კლდოვან გამოსახულებებს; ჩრდილოაღმოსავლეთ აზიაში ცხოველების ქანდაკებები ასაკით უთანაბრდება ასეთივე გამოსახულებებს ცენტრალურ და დასავლეთ ევროპაში. ასეთი ფაქტები უთითებს, რომ გამოსახულება, მცირე ქანდაკობრივი პლასტიკა და სამკაულები სხვადასხვა რეგიონებში ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად გაჩნდა (5). აქედან ისიც გამომდინარეობს, რომ მთელს პლანეტაზე გონიერებაც ერთდროულად ყალიბდებოდა, ანუ ადამიანებმა ევოლუცია ყველგან ერთდროულად გაიარეს. 10 000 წლის წინ მომხდარმა კლიმატურმა ცვლილებებმა იმ დრომდე არსებული სიცოცხლის ფორმები შეცვალა. მყინვარების დნობამ და კლიმატის თბობამ ფლორასა და ფაუნაზე, ადამიანის საქმიანობაზე მოახდინა გავლენა – იცვლებოდა ადამიანების წეს-ჩვეულებები. კლიმატის ცვლილებამ გამოიწვია ისეთი ცხოველების გადაშენება, როგორებიც არის მამონტი, ჩრდილოური ირემი და ბიზონი. ამ ხანის უმნიშვნელოვანესი გარემოება ის არის, რომ გავრცელდა მიწათმოქმედება, ადამიანი სულ უფრო ნაკლებად მომთაბარეობდა, დაიწყო დასახლებების და საკულტო ნაგებობების შენება.

ამგვარად, ფერწერა ადამიანის ორგანიზმში მიმდინარე ევოლუციური პროცესების რეალური და ცხადი მოწმობაა. პირველ რიგში, ეს ცვლილებები ტვინს უკავშირდება. ადამიანის თვითშეგნების განვითარებაც ხელოვნებას უკავშირდება. თვითშეგნება არის საკუთარი თავის შემეცნება სამყაროში, რომელშიც ცხოვრობ და არსებობ; თვითშეგნება ადამიანს შინაგანი სამყაროს მხატვრული გამოხატვის შესაძლებლობას აძლევს; თვითშეგნება პასუხისმგებლობას გულისხმობს; თვითშეგნება არის საკუთარი აზრების კონტროლი, რომლებიც სხვადასხვა ემოციებს იწვევს ჩვენში; ეს არის მეტყველების, პირადი ურთიერთობების აგების, შემოქმედების, აბსტრაქტული აზროვნების უნარი. ადამიანი ერთადერთი ორგანიზმია, რომელიც საკუთარ პოტენციალს, თავის შესაძლებლობებს და თავისი ბედის არჩევის შესაძლებლობას აცნობიერებს; ის საკუთარ თავსაც და გარე სამყაროსაც ცვლის.

წმინდა წერილი ადამიანის მაღალ სტატუსზე საუბრობს, რაც ღვთაებრივი განკაცებული ლოგოსის (რომელმაც განაღმრთო ადამიანური ბუნება) მსხვერპლმა დაამტკიცა. ამ ღვთაებრივმა აქტმა ადამიანის ბუნება ყველა ქმნილი არსებისგან გამოყო. ეს გამოყოფა ლოგოსის განკაცების პერიოდში არ მომხდარა. ამ პროცესს ხანგრძლივი ისტორია ჰქონდა, რომელიც ევოლუციას ეყრდნობა და სათავეს იღებს ადამიანისთვის გონების მინიჭებიდან. გონივრული სულის მეშვეობით გონება ადამიანს ღმერთთან აკავშირებს.

წმინდა მამები ღვთის ხატს უკავშირებენ თავისუფლების, გონიერების, ძალაუფლების, თვითშემეცნების და ა. შ. ცნებებთან. მოცემულ შემთხვევაში (ბიოლოგიური ევოლუციის კუთხით) გონიერება და სულიერება ღვთის ხატის გაგებაში უპირველესია. გონიერების თემა ქრისტიანულ ღვთისმეტყველებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. ჩვენ ვიცით, რომ ქრისტე არის ლოგოსი (ὁ λόγος) (იოანე. 1,1). ბერძნული ტერმინი „ὁ λόγος“ მრავალ მნიშვნელობას ატარებს: „ენით“ დაწყებული და „სამყაროს კოსმოსური წესრიგით“ დამთავრებული, მაგრამ მისი ერთ ერთი უპირველესი მნიშვნელობაა – გონება. ეს კოსმოსური გონება არის ლოგოსი, ქრისტე, რომლის ხატებასაც ატარებს ადამიანი. წმ. ირინეოს ლიონელი წერს: რამეთუ ღვთის ხატად შექმნა [ღმერთმა] ადამიანი, და ღვთის ხატი კიძე არს, რომლის ხატადაც წარმოიშვა ადამიანი. ამიტომ, [ძე] მოევლინა ბოლო ჟამს, რათა ხატების მსგავსება თავად ეჩვენებინა(„სამოციქულო ქადაგების გაცხადება“, XXII თავი). ღვთაებრივი ლოგოსი არ არის უბრალოდ სიტყვა, ეს გონიერი სიტყვაა, პიროვნული და თუ ამ ღვთაებრივ პერსპექტივას ანთროპოლოგიაში გადავიტანთ, გამოვა, რომ ადამიანი, როგორც ღვთის ხატი, თავისი ლოგოსი-ღმერთის მცირე ლოგოსია – მცირე გონიერება, რომელმაც გონივრულობის ნიჭი ზეგარდამო მიიღო. ადამიანი მცირე ლოგოსის მატარებელია. წმ. გრიგოლ ნოსელი (PG. 44, Col. 145) ადამიანს, როგორც „λογικὸν ζῶον“ – „გონიერ ცხოველს“ განსაზღვრავს, ხოლო გონიერება და მეტყველება (λογικὸν) ყველაზე მნიშვნელოვანი ნიშან-თვისებებია, რომლებიც ადამიანს ცხოველისგან განასხვავებს (უნდა აღინიშნოს რომ სიტყვა გამომდინარეობს გონებიდან, ადამიანის გონიერება არის მითითება ადამიანის თავისუფლებაზე, ხოლო ადამიანის თავისუფლება მთელი არაგონიერი ქმნილი სამყაროს მიმართ გულისხმობს მის ძალაუფლებას და ბატონობას სამყაროზე, რაც ამსგავსებს ადამიანს ღმერთს, როგორც ღვთის ხატს). თავისი ბუნების ამ თვისებების წყალობით ადამიანი დანარჩენ ქმნილებაზე აღმატებულია; ის სიცოცხლის საიდუმლოებათა მჭვრეტელი და განმმარტებელია. ამ თვისებებით აიხსნება ადამიანის შექმნის მიზანი და მისი მიმართება მთელ ქმნილებასთან. წმ. გრიგოლ ნოსელი ამბობს, რომ უნებლიე რწმენა მონური რწმენაა, შიშზე დაფუძნებული და რწმენას აზრი აქვს მხოლოდ მაშინ, როდესაც მისი საფუძველი გონებაა (PG. 44, Col. 17). წმ. გრიგოლ ნოსელის აზრით, ადამიანში ღვთის ხატი ადამიანის გარეგნულ ფორმებში კი არ უნდა ვეძებოთ, არამედ მისი გონიერი სულის ბუნებაში. ეს გამომდინარეობს ღვთაების ჭეშმარიტი გაგებიდან. ღვთაებისთვის მატერიალური ყოფა სრულიად უცხოა. ამგვარად, თუ ადამიანი ღვთის ხატია, ეს ხატი მხოლოდ სულშია, რომელიც თავისი სულიერი თვისებით ყველაზე ახლოსაა ღმერთთან (PG. 44, Col. 177-180). ხატისა და სულის ცნებების განმარტებისას წმ. გრიგოლი გამოთქვამს აზრს, რომ ადამიანი ღვთის ხატს თავისი ბუნების სულიერებით ატარებს (PG. 46, Col. 509). წმ. გრიგოლს ესმის, რომ ღმერთის სულიერება აბსოლუტურია, ადამიანის სული კი შეზღუდულია (PG. 46, Col. 41). წმ. გრიგოლ ნოსელი ღვთის ხატს თავად სულის ბუნებაში, სულიერებაში ხედავს, რომელიც არის გონებით წვდომადი, უსხეულო და მისთვის უცხოა სივრცით განსაზღვრებები. საინტერესოა, რომ თავად წმ. გრიგოლ ნოსელისთვის ბიბლიური სამოთხეც სულიერი კატეგორიაა და ის სამოთხეზე, როგორც სულიერ რეალობაზე მსჯელობს. წმ. გრიგოლ ნოსელი ამტკიცებდა, რომ სამოთხე ობიექტურად არსებობდა და ეს იყო ადამიანთა განსაკუთრებული ადგილსამყოფელი. კითხვაზე, თუ სად მდებარეობს სამოთხე, იგი პასუხობდა, რომ ზეცაში. ამიტომ, აკრძალული ხის ნაყოფის ჭამის ამბავს ის ისტორიული და პირდაპირი გაგებით არ აღიქვამს, მისთვის ეს შეუძლებელია (PG. 44, Col. 761).

ადამიანის სულს მარტივ მიწიერ ელემენტებად ვერ დავშლით; შეუძლებელია მისი შეძენა ევოლუციის პროცესში ან რაიმე სხვა ბუნებრივი პროცესით. გონიერება ან გონივრული სული ეს არის ღვთის ნიჭი. ღმერთი ადამიანს აძლევს სულს, შთაბერვას მასში სულს (დაბ. 2, 7). როდესაც ჩ. დარვინი ევოლუციის თეორიაზე მსჯელობდა, ის მხოლოდ ადამიანის ფიზიკური სხეულის ევოლუციაზე საუბრობდა და არა ადამიანის სულზე. გონებას, როგორც ასეთს, ევოლუციის პროცესში ვერ შევიძენთ, რადგან გონება არის ადამიანში ღვთის ხატი, რომელიც არ გამომდინარეობს ბუნების კანონებიდან, მაგრამ ამავდროულად, ის არის ადამიანის (როგორც ფსიქო-სომატური არსების) ჩამოყალიბების გადამწყვეტი ეტაპი, რომლის განხორციელება მხოლოდ ღვთის ჩარევით იყო შესაძლებელი. სული – გონიერია, და ჩვენ ვერ ვიხილავთ გონების არსს. ჩვენ ვხედავთ ტვინს, როგორც ანატომიურ ორგანოს, როგორც გონებისა და სიბრძნის სათავსოს. ჩვენ ვხედავთ გონების გამოვლინებებს, მაგრამ თავად მას ვერ ვხედავთ, რადგან გონება მეტაფიზიკურია, არამატერიალურია. გონების არამატერიალურობა ადამიანს ღმერთამდე აამაღლებს. თუმცა, გონება არ არის სრულიად სულიერი, რადგან აბსოლუტურად არამატერიალური და სულიერი მხოლოდ ღმერთია. ღმერთამდე ჩვენი არამატერიალური გონებითა და სულიერებით ავმაღლდებით. შეიძლება ვნახოთ ტვინი (ქირურგიული ოპერაციისას), მაგრამ მასში გონებას ვერ ვნახავთ. გონებას ადამიანის მოქმედებებში ვხედავთ. მეცნიერება გონების ონტოლოგიას ვერ ხედავს, ის მხოლოდ მის გამოვლინებებს შეისწავლის – ტვინის ნეიროქიმიური რეაქციების ჯაჭვს, მაგრამ ვერ ხედავს გონების მეტაფიზიკურ არსს. მატერიალური კვლევის შესახებ არტურ პიკოკი ამბობს: კოგნიტიური მეცნიერება აყალიბებს ხიდს ბიოლოგიურ ნეირობიოლოგიასა და ქცევის მეცნიერებას შორის, ის ცდილობს გაარკვიოს თუ როგორ მუშაობს გონებატვინი ზოგადად და, კერძოდ კი, ადამიანებში. კოგნიტივისტები ამჟამად ათვითცნობიერებენ, რომ სრული სურათის მისაღებად საჭიროა გაირკვეს ორგანიზაციის შუალედური შრეები და ინფორმაციის გადამუშავება ტვინში და მათი ურთიერთდამოკიდებულება. თვისებები და ფუნქციები, რომლებიც ორგანიზაციისა და ინფორმაციის გადამუშავების უფრო მაღალ შრეებში იქმნება, წარმოადგენს ახალ ემერჯენტულ რეალობას(6).

ადამიანის, როგორც ღვთის ხატის თემა – მრავალმხრივია. აქ შევეცადეთ ამ საკითხის მხოლოდ ის მნიშვნელოვანი ასპექტები განგვეხილა, რომლებიც დაგვეხმარებიან ისტორიამდელი ადამიანის გონებაზე (როგორც ღვთის ხატზე ადამიანში) აზრის ჩამოყალიბებაში. ადამიანი თავისი ხატებით უშუალო კავშირშია ღმერთთან. დროის მიღმა არსებული ღმერთი არის კაცობრიობისა და მთელი სამყაროს წარსულიც, აწმყოც და მომავალიც. ჩვენ ვერ ვიპოვით ღმერთს მხოლოდ წარსულისა და აწმყოს შესწავლით, რადგან ღმერთი სამყაროს მომავალშიც არის. ამ მიზეზის გამო უზენაესი რეალობა მეცნიერული შემოწმებისა და კონტროლის მიღმიერია. მეცნიერება წარსულისკენაა მიმართული. ღმერთის ემპირიული მიუწვდომლობა ეხმიანება ღვთაებრივი თავმდაბლობის ქმედითობას და ღვთაებრივი მომავლის უსასრულობას. არ არსებობს ადამიანი, რომელიც სულზე არ ფიქრობს. ბიოლოგიური სიკვდილის შემდეგ გონივრული არსებობის გაგრძელების საკითხი აფიქრებს ადამიანს. არტურ პიკოკი აღნიშნავს: იმისდა მიხედვით თუ რამდენად აფართოებენ ადამიანები თავისი არსებობის გარემოს ფარგლებს, ისინი უფრო და უფრო ათვითცნობიერებენუფსკრულსთავისი წარსული ბიოლოგიური არსებობის გარემოსა, საიდანაც ისინი ევოლუციონირდნენ, და იმ გარემოს შორის, რომელშიც მათი წარმოდგენით ისინი არსებობენ, ანდა სურთ რომ იარსებონ. მე განვიხილავ ისეთ განცდებს როგორიცაა სიკვდილზე ფიქრი, დასასრულის, ტანჯვის შეგრძნება, ჩვენი შესაძლებლობების განუხორციელობლის უსუსურობის აღქმა, გათვითცნობიერება იმისა თუ რამდენად რთულია სიკვდილამდე სიცოცხლის გზის გაკვლევა. კაცობრიობის სულიერი მოთხოვნები საკმაოდ მალევე იჩენენ თავს თუნდაც ყველაზე პატარებშიც(7). იმავე კუთხით მსჯელობს ფილიპ კლაიტონი: ჩვენ ვფლობთ აზრებს, სურვილებს, ვნებებს, რომელიც ჯამში ჩვენს ხასიათს წარმოადგენენ. ამ სულიერ მდგომარეობას ჩვენ გამოვხატავთ ჩვენი სხეულის მეშვეობით, სხეულით, რომელიც წარმოადგენს ჩვენი აღთქმის ორგანოსაც და ამავე დროს საშუალებასაც რითაც სხვა ადამიეანებზე ან სამყაროში არსებულ ნივთებზე შეგვიძლია ზემოქმედება… [ინდივიდუალურობის თეორიის შესახებ უამრავი ლიტერატურა] მკაფიოდ მიგვითითებს საზოგადოებისა და თავისუფლების განკაცების აუცილებლობაზე, როგორც აღქმის და მოქმედების, ზნეობრივი ქმედების აუცილებელ პირობაზეყველა იმ ასპექტის, რომელიც ფილოსოფოსების მიერ განიხილება როგორც აუცილებელი პირობა კაცობრიობის ინდივიდუალურობისათვის, ხოლო თეოლოგების მიერაღიქმება როგორც imago dei (ღვთის ხატების) ნაწილი (8).

ეჭვგარეშეა რომ ადამიანი ბიოლოგიურ ბუნებას ფლობს, მაგრამ ის, რაც ადამიანს განასხვავებს, აღემატება იმას, რისგანაც და რაშიც ის წარმოიშვა – ღმერთის იდეა ჩვენზე, რომელიც ღმერთში იყო მარად ჯერ კიდევ სამყაროს შექმნამდე (ეფეს. 1, 3-4). ადამიანი თავისი ფიზიკური ბუნებით ატომებისგან შედგება, რომლებიც ზეახალი ვარსკვლავების აფეთქებების შედეგად, დედამიწამდე მილიარდობით წლების წინ, წარმოიქმნა. რკინის ატომები ჩვენი სისხლის ჰემოგლობინს ჟანგბადით ამარაგებენ. ატომები კოსმოსური მტვრის ნაწილაკები იყო. ამგვარად, ჩვენ კოსმოსური მტვრის ნაწილი ვართ და ღვთის სიტყვის თანახმად, მტვრადვე მივიქცევით: „რადგან მტვერი ხარ და მტვრადვე მიიქცევი(დაბ. 3, 19). მაგრამ ჩვენ ყოფიერების უკეთესი ტროპოსისთვის ვართ განკუთვნილნი, რომელიც ქრისტემ, თავისი განკაცებითა და დიდებული აღდგომით განგვისაზღვრა. ესქატოლოგიურ პერსპექტივაში მოხდება კიდევ ერთი და ამჯერად ბოლო ეტაპი ადამიანის ევოლუციისა – კაცობრიობის საბოლოო გადასვლა homo-divinus კატეგორიაში, რათა კაცობრიობა მარადიულად შეუერთდეს ქრისტეს: რითაც წინასწარ განსაზღვრა თავის თავში, განეგო ჟამთა სისრულე და ყოველივე ზეციურისა და მიწიერისთვის თავი მოეყარა ქრისტეში (ეფეს. 1, 10).

– – – – –

 

  1. იხ.: K. Rahner, S.J., “Theologikal Reflections on Monogenism”, Theological Investigations I (Helicon, 1961), Pp. 34-35.
  2. იხ.: Αββᾶ Ισαάκ τοῦ Σύρου Λόγοι Ασκητικοί. Κριτική ἐκδόση Μάρκελλος Πιράρ. Ιερὰ μονὴ Ιβηρῶν Αγιον Ορος, 2012. Σ. 591; და ჩვენი ორნაწილიანი სტატია: პირველი http://www.orthodoxtheology.ge/teisturievolucia1/ და მეორე ნაწილი: http://www.orthodoxtheology.ge/teisturievolucia2/
  3. იხ.: Соловьева, И. В. Особенности рисунка в разные исторические эпохи — первобытный период. Ульяновск, 2008: http://window.edu.ru/resource/090/65090/files/14.pdf
  4. იხ.: Л.Б. Вишняцкий. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры. Кишинев, 2005. С. 368.
  5. იქვე. გვ. 374.
  6. იხ.: Артур Пикок. Эволюция: тайный друг веры? М. ББИ, 2013. С.
  7. იქვე. გვ. 299.
  8. იქვე. გვ. 300.

 

შემოკლებების სია:

PL – J. P. Migne, ed. Patrologiae latinae cursus completus. Paris, 1844-66.

PG – J.P. Migne, ed. Patrologiae graecae cursus completus. Paris, 1844-66.
გამოყენებული და გათვალისწინებული ლიტერატურა და წყაროები:

Richardson Alan. The Rise of Modern Biblical Scholarship and Recent Discussion of the Authority of the Bible. Cahiers de Biblia Patristica III (1963);

Antoine Suarez “Transmission at generation”: Could original sin have happened at the time when Homo sapiens already had a large population size? // Scientia et Fides, 4(1) / 2016, 253-294;

Dickson D.B. The Dawn of Belief. Religion in the Upper Paleolithic of Southwestern Europe. Tucson, 1990;

Pierre Teilhard de Chardin. Comment je crois. (1934): Eures de Pierre Teilhard de Chardin, v.X, Paris, 1969;

  1. Rahner, S.J. Theological Reflections on Monogenism. Theological Investigations I (Helicon, 1961);

Mithen S. Symbolism and the supernatural // The Evolution of Culture. An Interdisciplinary View. New Brunswick, 1999, p. 165.

Denis Alexander, 2008. Creation or Evolution. Do we have to choose? Oxford, UK: Monarch Books.

Herbert Haag. Is original sin in Scripture? 1969. New York, Sheed and Ward.

Богословие творения. Под редакцией Алексея Бодрова и Михаила Толстолуженко. М, ББИ, 2013;

В. Несмелов. Догматическая Система святого Григория Нисского. СПб, 2013;

Артур Пикок. Эволюция: тайный друг веры? М. ББИ, 2013;

Артур Пикок. Богословие в век науки. М. ББИ, 2004;

Соловьева, И. В. Особенности рисунка в разные исторические эпохи — первобытный период. Ульяновск, 2008: http://window.edu.ru/resource/090/65090/files/14.pdf

Кабо В.Р. Религия палеолитического человека: возможности ее реконструкции // Реконструкция древних верований: источники, метод, цель. СПб, 1991;

Л.Б. Вишняцкий. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры. Кишинев, 2005;

Иоанн Зизиулас. Бытие как общение. М., 2006;

Иоанн Зизиулас. Общение и инаковость. М. ББИ, 2012;

S.Irenaeus. ΕΙΣ ΕΠΙΔΕΙΞΙΝ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ ΚΗΡΥΓΜΑΤΟΣ. THE PROOF OF THE APOSTOLIC PREACHING with seven fragments. Armenian version edited and translated by His Lordship the Bishop Karapet Ter Me᷃ke᷃rttschian and The Rev. Dr. S.G.Wilson with the co-operation of H.R.H.Prince Maxe of Saxony (D.D. and D.C.L.). Paris, le 25 aoȗt 1913;

Αββᾶ Ισαάκ τοῦ Σύρου Λόγοι Ασκητικοί. Κριτική ἐκδόση Μάρκελλος Πιράρ. Ιερὰ μονὴ Ιβηρῶν Αγιον Ορος, 2012.

 

Print Friendly

Tags: ,

Comments are closed.