კულტურის შესახებ

27/04/2018
By

123RF-Culture-8840141

ავტორი: თეიმურაზ ბუაძე

სიტყვა „კულტურა“ ყოველთვის ან თითქმის ყოველთვის გამოიყენებოდა, მაგრამ მასში განსხვავებულ მნიშვნელობას დებდნენ სხვადასხვა ეპოქაში. ადრე, წინა-მოდერნულ პარადიგმაში „კულტურას“ განსაზღვრების, შეფასების ფუნქცია ჰქონდა; ლაპარაკობდნენ მეტყველების, ქცევის, წერისა და ხატვის კულტურაზე, კულტურულ ადამიანზე და ა. შ. „კულტურას“ სუბსტანციური გაგება არ ჰქონდა, ის ცხოვრების, მოქმედების მოდუსის აღმნიშვნელი იყო, გულისხმობდა დახვეწილ გემოვნებას, ხელოვნებით გატაცებას, მეტყველების, ქცევის, წერის და ა. შ დახვეწილ, ელეგანტურ, არისტოკრატულ მანერას და ა.შ

აღორძინების ეპოქაში, სიტყვა „კულტურამ“ სუბსტანციური ხასიათი შეიძინა, ჰუმანისტებმა შეამჩნიეს, რომ ინდივიდუალური შემოქმედებითი აქტის დროს ადამიანი საკუთარ ადამიანურ კულტურას ქმნის. ამ დროს, უკვე, „კულტურა“ მხოლოდ შეფასებითი ფუნქციით აღარ იხმარება.

„კულტურა“ მე-20 საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და ხშირად ხმარებადი სიტყვა გახდა. ადამიანებმა შეამჩნიეს, რომ ისინი უპირველეს ყოვლისა კულტურაში ცხოვრობენ; რომ კულტურა ყველაზე მეტად განსაზღვრავს მათ ინდივიდუალობას  და გავლენას ახდენს მათ მსოფლმხედველობაზე, სოციალურ ურთიერთობათა სტრუქტურასა და პირადი ცხოვრების წესზე; ცხადი გახდა, რომ უკულტურობა არ არსებობს ფენომენოლოგიური თვალსაზრისით ანუ არ არსებობს ყოველგვარ კულტურას მოკლებული ადამიანები; ადამიანი ყველგან და ყოველთვის რაღაც კულტურას ქმნის და მასში იწყებს ცხოვრებას და თვითაღქმას.

ჩვენ სამყაროს თვალებით კი არ ვუყურებთ, არამედ კონცეპტებით, სიტყვებით. როგორც უკვე აღვნიშნეთ სიტყვა „კულტურა“ ყოველთვის არ იყო მთავარი ტერმინი. მართალია, ძველი ბერძენიც ქმნიდა კულტურას, მაგრამ მას ჩვენსავით ამის აღქმა არ ჰქონდა;  ის ცხოვრობდა კოსმოსში და არა კულტურაში. ძველი ბერძენისთვის სამყარო უმაღლესი, უპიროვნო ღვთაებრივი პრინციპის გამოვლინებაა. ეს პრინციპი სამყაროს აწესრიგებს ანუ მას კოსმოსად აქცევს („კოსმოსი“ ბერძნულად ზუსტად წესრიგს ნიშნავს). ადამიანთა საზოგადოებაში ღვთაებრივი წესრიგის, კოსმოსის დამყარების ფუნქცია სახელმწიფოს აქვს. ამიტომ ძველი ბერძენი ადამიანური თავისუფლების არსს, პოლისის კარგ, სათნოებებით აღჭურვილ მოქალაქედ გადაქცევაში ხედავს; რაც უფრო უახლოვდება პოლისი ანუ სახელმწიფო იდეალურს, მით უფრო რეზონირებს ადამიანთა საზოგადოება კოსმოსთან.

შუა საუკუნის ქრისტიანისთვის მთავარი სიტყვა „ბუნებაა“; ის განიცდის საკუთარი ბუნების დაცემულობას, რომელიც ღმერთისგან აშორებს და რომლიც გამოც გარემომცველი სამყარო, ფიზიკური ბუნება, რომელშიც ცხოვრობს, ხრწნილებას დაექვემდებარა. მისთვის თავისუფლების არსი საკუთარი ცოდვილი მისწრაფებებისგან განთავისუფლებაა, რადგან იცის, რომ მხოლოდ ორი ალტერნატივა აქვს: ან ღმერთს უნდა დაემსგავსოს ან ცხოველებს, რომლებსაც მის გარშემო ხედავს. შუა საუკუნის ადამიანმა იცის, რომ მისი გარემომცველი ბუნება დროებითი და წარმავალია და ღმერთთან ერთად ზედროულ, მარადიულობაში დამკვიდრებას ცდილობს.

აღორძინების ეპოქის ადამიანი, შუა საუკუნეებისგან განსხვავებით ნაკლებად მორწმუნეა და საკუთარი ბუნების დაცემულობის განცდაც დაკარგა. ამან გააჩინა ჰუმანისტური ინდივიდუალიზმი, რომელიც უნივერსალურ ხასიათს ატარებს. ჰუმანისტს სჯერა, რომ ინდივიდუალურ შემოქმედებით აქტში მთელი ადამიანური ბუნების ღვთაებრივი ძალმოსილება იჩენს თავს. აღორძინების ადამიანი სინამდვილეში მარადისობას კი აღარ ეძებს (თუმცა ამის სურვილი კიდევ შემორჩა), რომელიც მხოლოდ ღმერთანაა, არამედ უკვდავებას, რომლის მიღწევას ხელოვნების ნაწარმოებებში: მხატვრობაში, არქიტექტურაში, ლიტერატურაში, პოეზიაში და ზოგადად კულტურაში ცდილობს. აღორძინების ადამიანი თავს ცასა და მისას შორის აღიქვამს, აქ ქმნის საკუთარ სამყაროს ანუ კულტურას, ამ ტერმინის სეკულარული, თანამედროვე გაგებით.  ამ ეპოქაში ადამიანისთვის თავისუფლება საკუთარი ინდივიდუალური შემოქმედებითი გზის პოვნის შესაძლებლობაა, ამიტომაცაა აღორძინების მთავარი სიტყვა „ინდივიდუალობა“. ჰუმანისტი უპირველეს ყოვლისა ინდივიდუუმია.

მოდერნულმა ადამიანმა საბოლოოდ დაკარგა რწმენა, ამიტომ მისთვის მთავარი მარადისობის და უკვდავების მიღწევა კი არაა, არამედ მიწიერი კომფორტის. ეს უკანასკნელი გონივრულად მოწყობილი სოციალური ცხოვრებით და ეფექტური მეურნეობით მიიღწევა. ამიტომ მოდერნული ადამიანი უპირველეს ყოვლისა საზოგადოებაში ცხოვრობს, მისთვის მთავარი სიტყვა „საზოგადოებაა“.

XIX საუკუნის ბოლოდან მოყოლებული ეთნოგრაფიული მეცნიერება დიდი გულმოდგინებით შეუდგა არაევროპელი ხალხების კულტურების შესწავლას. დაასკვნეს, რომ ევროპული კულტურის კრიზისი, რომლის განცდა შპენგლერის გარდა ბევრ სხვა ევროპელ მოაზროვნეს გაუჩნდა, სულაც არ ნიშნავდა ზოგადად კულტურის კრიზისს. სხვადასხვა კულტურებზე, მათ ურთიერთ გავლენებზე, დინამიკასა და მნიშვნელობაზე ფილოსოფიურმა რეფლექსიამ სიტყვა „კულტურა“ მე-20 საუკუნის მთავარ ტერმინად აქცია.

ცხადია, რომ ყველა ჭეშმარიტი კულტურის საფუძველი ადამიანის სულიერი, რელიგიური, არამატერიალური მისწრაფებებია. რაც უფრო მატერიალისტურია საზოგადოება, მისთვის ცივილიზაცია მით უფრო მნიშვნელოვანი ხდება კულტურაზე. შემთხვევითი არაა, რომ პოსტ-ინდუსტრიალური ეპოქის  გავლენიანი ფილოსოფოსი დანიელ ბელი მიიჩნევს, რომ კულტურა ცივილიზაციამ უნდა ჩაანაცვლოს, კულტურის და კულტურული საზოგადოების ადგილი ინფორმაციამ და  ეფექტურმა ტექნოკრატიულმა ბიუროკრატიამ უნდა დაიჭიროს.

პოსტმოდერნულობა, როგორც მას ჩვევია, ყველა მნიშვნელოვან ტერმინს და სიტყვას უცვლის მნიშვნელობას, მათ შორის იმ მთავარ სიტყვებსაც, რომლებიც წინ უძღოდა „კულტურის“ ფილოსოფიურ კონცეპტს.

პოსტმოდერნულ ეპოქაში კოსმოსი ზემოდან ღვთაებრივი პრინციპიდან კი არ მოდის, არამედ თავად ადამიანი ქმნის ტექნიკის საშუალებით. ბუნების ცნება, სხეულმა ე. წ. „ტანის ფილოსოფიამ“, „ტანის ლოგიკამ“ ჩაანაცვლა. ადამიანი „სიამოვნების მანქანად“ აღიქმება. თუ შუა საუკუნეების განმავლობაში ადამიანი ცდილობდა მის გარშემო მყოფი ცხოველებისგან განსხვავებული ყოფილიყო და ამას საკუთარი სურვილების მოთოკვით აღწევდა. ახლა ადამიანი მის გარშემო მყოფი მანქანებისგან განსხვავებას ესწრაფვის. ახლა ადამიანი მით უფრო „ადამიანურია“ და მანქანისგან განსხვავდება, რაც უფრო ნაკლებად რაციონალურია და რაც უფრო მეტად ემორჩილება გრძნობებს, მისწრაფებებს, ვნებიან იმპულსებს. ჰუმანისტური ინდივიდუალიზმისგან განსხვავებით, პოსტმოდერნული ინდივიდუალიზმი უნივერსალურ ხასიათს კი აღარ ატარებს, არამედ კერძოს. ლიბერალიზმიდან მოყოლებული ინდივიდუუმი უპირველეს ყოვლისა კერძო მესაკუთრეს ნიშნავს.

აღორძინების ადამიანი ანტიკურ წარსულში, მის ხელოვნებაში ეძებდა უკვდავებას, მოდერნის ადამიანი – პროგრესში (ორივე ასე ქმნის მარადისობის სუროგატს), პოსტმოდერნის ეპოქა კი მხოლოდ თავისუფალ დროს ეძიებს, რათა მეტად გაერთოს და სიამოვნება მიიღოს. პოსტმოდერნი ეჭვის ქვეშ აყენებს საზოგადოების სოციალური მოწყობის მოდერნული პროექტების მიზანშეწონილებასა და შესაძლებლობას; კულტურული მრავალფეროვნების ადგილს მულტიკულტურალიზმის ამორფული ნაზავი იჭერს და ა. შ.

არაერთი დიდი მოაზროვნე ფიქრობს, რომ რელიგიას კულტურად მხოლოდ ურწმუნო ადამიანი აღიქვამს, ამიტომ მათი აზრით, კულტურა მხოლოდ სეკულარულ საზოგადოებაში, მოდერნულ ეპოქაში ყალიბდება. ადამიანი მორწმუნეა თუ არა, ის ღმერთმა მარადისობისთვის შექმნა, მორწმუნე ადამიანი მარადისობასთან კავშირს რელიგიური კულტით ამყარებს, ურწმუნო ამას კულტურის საშუალებით ცდილობს. ამიტომ შემთხვევითი არაა, რომ რენესანსი, კაცობრიობის კულტურული აღორძინების ყველაზე ინტენსიური პერიოდი, პირდაპირ შუა საუკუნეების ეპოქას მოჰყვა. შუა საუკუნეებისგან ჰუმანისტებს მარადისობისკენ სწრაფვა შემორჩათ, თუმცა ამის მიღწევას ღმერთის დახმარების გარეშე, საკუთარი შემოქმედებითი უნარის საშუალებით ცდილობდნენ. რაც უფრო შორდება ადამიანი აღორძინების ეპოქას, მით უფრო შორდება შუა საუკუნეების რელიგიურობას და მით უფრო მცირდება მისი კულტურულ-შემოქმედებითი პოტენციალი და კულტურის ადგილს თანდათანობით იკავებს ცივილიზაცია.

 

Print Friendly

Comments are closed.