კულტურა და ფასეულობათა სისტემა

14/02/2017
By

value-systemავტორი: თეიმურაზ ბუაძე

 ( სტატია გული გონიერის” N 16 ნომრიდან)

სიტყვა „კულტურა“ ისე ხშირად, იმდენად მრავალფეროვანი კონკრეტული შინაარსით გამოიყენება და ჩვენი ყოფის ისეთი ფუნდამენტალური მნიშვნელობისა და ვრცელი გამოვლინებების მქონე ასპექტს აღნიშნავს, რომ შეუძლებელია მას ყოველთვის ერთნაირად განმარტავდნენ. ადამიანები საუბრობენ სულიერ, ზნეობრივ, ინტელექტუალურ, ეროვნულ, მეცნიერულ, მხატვრულ, ფიზიკურ, პირად და ა. შ. კულტურაზე.

ზოგადი თვალსაზრისით, შეიძლება ითქვას, რომ კულტურა ადამიანის ფუნდამენტური, განსაკუთრებით სულიერი მისწრაფებების გარეგნული გამოხატულება, მისი შემოქმედებითი პოტენციის თვალნათლივი მიღწევებია. კულტურას ასევე განმარტავენ, როგორც ღირებულებათა ერთობლიობას. ფორმალური სხვაობის მიუხედავად, ეს ორი განმარტება, არსებითად ერთსა და იმავე რეალობაზე მიანიშნებს, რადგან სწორედ ფასეულობები აძლევს ჩვენს მისწრაფებებს ორიენტაციასა და საზრისს. ეს ორი განმარტება, რომლებიც ერთმანეთს ავსებს, ძალიან მოსახერხებელიცაა, რადგან ღირებულებათა ერთობლიობა კულტურათა კლასიფიკაციის, მათი ორიენტაციისა და მოქმედების სფეროს გარკვევის საშუალებას გვაძლევს, კულტურულ მისწრაფებათა უკან მდგომი სული კი თავად კულტურის ხარისხის, მისი სულიერების შეფასებაში გვეხმარება.

ყოველი კონკრეტული კულტურა არა მხოლოდ ხილული გამოვლინებაა ღირებული ადამიანური მისწრაფებებისა, არამედ მას შემდეგ, რაც ის მეტ-ნაკლებად ჩამოყალიბებულ სახეს იღებს, თავად ხდება ამ მისწრაფებების წყარო, თავად ქმნის მისთვის დამახასიათებელ ღირებულებათა სისტემას და ადამიანთა ცხოვრების განმსაზღვრელი ზემოქმედების უნარს იძენს. სწორედ ამიტომ დავარქვით ჩვენს სტატიას სათაური: „კულტურა და ფასეულობათა სისტემა“.

ყოველი კულტურა თავისი „სულის“ მატარებელია, რომელიც მასში წარმოშობილ ღირებულებათა სულიერ ხარისხს განსაზღვრავს. ზოგი კულტურა ადამიანებს ქრისტიანულ ფასეულობებთან მისვლაში ეხმარება, სხვები კი პირიქით, ანტიკულტურის ფუნქციას ასრულებს და ადამიანს მხოლოდ ყველაზე ქვენა, მატერიალური მოთხოვნილებების წინაშე ტოვებს. ყველა ჩვენგანმა ვიცით, რომ არსებობს ფსევდოქრისტიანული კულტურებიც, რომლებიც მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტიანობის სახელით საუბრობს, სინამდვილეში მის ფუნდამენტურ საფუძვლებს არღვევს. ადვილი მისახვედრია, რომ ჩვენი სტატიის მიზანი სწორედ ისაა, რომ გავარკვიოთ, როგორი ფასეულობებისგან უნდა შედგებოდეს ჭეშმარიტად სულიერი კულტურა, რა არის ის კრიტერიუმები, რომლებიც ქრისტიანულ და ფსევდოქრისტიანულ კულტურებს ერთმანეთისგან განასხვავებს.

ცნობილი რუსი ღვთისმეტყველი და ფილოსოფოსი გიორგი ფლორენსკი აცხადებს, რომ სიტყვა „კულტურა“ „კულტისგან“ მოდის და ეს იმის მაჩვენებელია, რომ ყველა კულტურის საფუძველი რელიგიაა. მართლაც, უძველესი ხელოვნება საკულტო იყო. უფრო მეტიც, თუ ჩვენ, ფართო გაგებით, კულტურას ადამიანის უმაღლესი მისწრაფებების შემოქმედებით, გარეგან გამოხატულებად მივიჩნევთ, მაშინ ის სამოთხეშივე დაიბადა. ბიბლიაში ვხედავთ, რომ ღმერთმა ადამი და ევა ცოდვით დაცემამდე აკურთხა სამოთხის მიწა დაემუშავებინათ. წმინდა მამები ამაში ღმერთის შემეცნებისკენ მიმავალ გზას ხედავენ. პირველი ადამიანი ბუნებაზე დაკვირვების, მასზე ზრუნვის გზით მიდიოდა თავისი შემოქმედისკენ. თავად ღმერთმა დაუყენა ადამს წინ ცხოველები, რათა მათთვის სახელი დაერქმია, ანუ მათ არსს ჩაწვდომოდა. ისევე როგორც ყველა წმინდა მართლმადიდებელი მამა, გრიგოლ პალამაც ასწავლის, რომ ღვთის არსის შემეცნება ქმნილ გონებას არ ძალუძს და ჩვენ მხოლოდ ღვთის ენერგიებთან, ძალებთან თანაზიარობა და ამ გზით მისი სიბრძნისა და სხვა ატრიბუტების შემეცნება შეგვიძლია. მიუხედავად იმისა, რომ ადამს დაცემამდე უშუალო ურთიერთობა ჰქონდა ღმერთთან, ესაუბრებოდა მას და მისი „ფეხის ხმა“ ესმოდა, მას არ შეეძლო პირდაპირ განეჭვრიტა ღვთაებრივი არსი, ამიტომ იძულებული იყო შრომით, ეტაპობრივი ძალისხმევით, ღვთის გამოვლინებების, მისი ქმნილების წვდომით შეემეცნებინა უფალი. ცხოველებზე და, ზოგადად, სამყაროზე „სახელების დარქმევა“, სამყაროს იდეური ანარეკლის გონიერი ჭვრეტა პირველი „კულტურული აქტი“ იყო. მაშინ კულტურას ერთადერთი, უმაღლესი მისია ჰქონდა – ადამიანის ღმერთან თანდათანობითი მიყვანება. წმინდა მაქსიმე აღმსარებელი, წმ. გრიგოლ ნოსელი და სხვები, ადამიანის განღმრთობის არსს საგანთა არსის, „ლოგოსების“ ჭვრეტაში ხედავს. „სამოთხისეული კულტურა“ სწორედ ეს იყო.

ადამის დაცემის შემდეგ კულტურამ, ღმერთთან მიყვანების გარდა, კომპენსატორული და სამყაროში ადაპტაციის ფუნქციაც შეიძინა. პირველყოფილი ცოდვის შემდეგ ადამიანი მოწყდა ღვთაებრივ ნათელს და საკუთარ რაციონალურ გონებაზე დაყრდნობით ცდილობს ჭეშმარიტების წვდომას, ღვთაებრივი სიბრძნის მიბაძვასა და გამოხატვას. ასე ქმნის ადამიანი ფილოსოფიას, მეცნიერებასა და ხელოვნებას. კულტურა დაკარგული ღვთაებრივი ნათლის კომპენსაციის როლს კისრულობს. ადამიანი საკუთარი გონების ნათლით ცდილობს ღმერთთან მისვლას. ამავე დროს, – შრომა, ცოდნა, მეცნიერება, საზოგადოდ, კულტურა – ადამიანისთვის თავის გამოკვების, ამ სოფელში დამკვიდრების, თავის დაცვის… ანუ ადაპტაციის ინსტრუმენტი ხდება.

ღმერთთან უშუალო კავშირის გაწყვეტის შემდეგ, ცხადია, შეუძლებელია კულტურა უფალთან მისვლის შეუმცდარ ინსტრუმენტად ჩაითვალოს. იმ ეპოქებში, როდესაც ადამიანური ყოფა, ფილოსოფია, ლიტერატურა, ხელოვნება და პირველი მეცნიერული მიღწევები მთლიანად ღვთის რწმენაზე იყო დაფუძნებული და ადამიანებს გულწრფელი და ძლიერი მისწრაფება ჰქონდათ ღმერთისკენ, უამრავი ცრურწმენა და რელიგია იქმნებოდა, ხოლო მას შემდეგ, რაც საზოგადოებაში რელიგიურობა შემცირდა, კულტურამ ავტონომიურობა მოიპოვა და, აქედან გამომდინარე, მისმა კომპენსაციურმა და ადაპტაციურმა ფუნქციამ წინ წამოიწია.

თანამედროვე ადამიანმა კულტურა საკუთარი თავის განდიდების, თვითტკბობისა და გართობის იარაღად აქცია. ჩვენს ეპოქაში არავინაა იმ მოაზროვნეზე პოპულარული, ვინც ჩვენს მიწიერ, ვნებიან მისწრაფებებს მსოფლმხედველობრივ, ფილოსოფიურ გამართლებას მოუძებნის და არავინ იღებს ისე მაღალ ჰონორარებს, ვიდრე არტისტები და სპორტსმენები, რომელთა პროფესია ადამიანთა გართობაა. კულტურა, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ადამიანური მისწრაფებების შემოქმედებითი გამოვლინებაა. აქედან გამომდინარე, კულტურა იქითაა ორიენტირებული და იქით უბიძგებს საზოგადოებას, საითკენაც კულტურის შემოქმედი ხალხის გულია მიმართული. წმინდა მამები ასწავლიან, რომ დაცემული ადამიანური ბუნება განსაკუთრებით სიამაყის, სიხარბისა და სიამოვნების ძიების ვნებებში ვლინდება. „ვნება“ ისეთ გაუკონტროლებელ, ჩვევად ქცეულ სურვილებს, მისწრაფებებს აღნიშნავს, რომლებიც ჩვენს გონებას კი არ ემორჩილება, არამედ თავად განსაზღვრავს ჩვენს მსოფლმხედველობასა და ცხოვრების წესს.

სიამოვნებებისკენ სწრაფვის ვნება გართობისა და ხორციელ სიამოვნებათა დაკმაყოფილების სიყვარულს ბადებს. სწორედ ამიტომაა ორიენტირებული თანამედროვე კულტურა გართობაზე და აშკარად ეროტიკულ ხასიათს ატარებს. ლიტერატურა, კინოხელოვნება, მასმედია აქამდე გაუგონარი მოურიდებლობით ამზეურებს ჩვენი სხეულის, ყოფისა და განცდების ყველაზე ინტიმურ მხარეებს. სიხარბემ მატერიალური კეთილდღეობისა და კარიერული წარმატების კულტი მოიტანა. ჩვენი ეპოქის კულტურული ლექსიკონის ყველაზე მიმზიდველი სიტყვები სწორედ ამ ორი კულტის სხვადასხვა ასპექტს ასახავს. სიამაყის გამოა, რომ არასოდეს ისეთი მძლავრი არ ყოფილა ჰუმანისტური ტენდენციები, როგორც ამას თანამედროვე კულტურაში ვხედავთ.

უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგიერთი ღვთისმეტყველი, მაგალითად, რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის დიაკონი, ცნობილი საეკლესიო ავტორი ანდრეი კურაევი, თვლის, რომ კულტურა მხოლოდ ადამის სამოთხიდან განდევნის შემდეგ გაჩნდა და სამოთხეში მხოლოდ რელიგია არსებობდა. კურაევის აზრით, კულტურა მხოლოდ იქ იბადება, სადაც ღმერთთან უშუალო კავშირი, ანუ რელიგია (რაც სწორედ სიტყვა „კავშირის“ ლათინური შესატყვისია) იკარგება. მას თავისი აზრის საილუსტრაციოდ საინტერესო მაგალითი მოჰყავს მარგალიტზე. როგორც ცნობილია, მარგალიტი მინერალური წარმონაქმნია, რომელიც ვითარდება ზოგიერთი მოლუსკის სხეულში მოხვედრილი ქვიშის, პარაზიტისა და სხვა ნამცეცების გარშემო სადაფის შემოზრდით. ამით მოლუსკი თავს უცხო სხეულის „ინფექციისგან“ იცავს. ამაზე დაყრდნობით, კურაევი აცხადებს, რომ იმას, რასაც ჩვენ მარგალიტის სახით სამკაულებისა და სხვა ხელოვნების ნიმუშების გასაკეთებლად ვიყენებთ, სინამდვილეში მოლუსკის „ავადმყოფობის“ შედეგია. ზუსტად ასევე, კურაევი კულტურას ადამიანის „ავადმყოფობის“, ანუ ჩვენი ბუნების დაცემულობის შედეგად განიხილავს. ამ ორიგინალური შედარების მიუხედავად, კურაევის შეხედულება მაინც პრობლემური რჩება, რადგან რელიგიის სინერგიული ბუნების გამო, ადამიანის ბუნება დაცემული იქნება თუ არა, ორივე შემთხვევაში, ღვთის რწმენა ღირებულებათა სისტემის გენერატორია და ადამიანის სულში უმაღლეს მისწრაფებათა ინსპირაციას იწვევს. რელიგიას ყოველთვის შეუძლია ადამიანში შემოქმედებითი ძალისხმევის გამოღვიძება, ამიტომაც არსებობს ტერმინი – „რელიგიური კულტურა“.

მიუხედავად იმისა, რომ ყოველი რელიგია აუცილებლად ბადებს თავის შესაბამის კულტურას, რელიგიისა და რელიგიური კულტურის გაიგივება მაინც არ შეიძლება; როგორც წესი, რელიგია გვეუბნება, რას გაუკეთებს ღმერთი ადამიანს მაშინ, როდესაც კულტურა ადამიანის საკუთარ შესაძლებლობაზე საუბრობს. ჭეშმარიტი რელიგია ღმერთის მიერ სიკვდილის დამარცხებას გვიცხადებს, ჭეშმარიტი რელიგიური კულტურა კი ადამიანს მართებული სიკვდილისთვის ამზადებს; კულტურამ შეიძლება მიგვანიშნოს სიყვარულის აუცილებლობა ან სწორი ცხოვრების სახე, მაგრამ თავად სიყვარულისა და წმინდა ცხოვრების წყაროს მხოლოდ ღვთაებრივი მადლი წარმოადგენს.

ჩვენ ადრე უკვე ვთქვით, რომ ყოველი კულტურა ფასეულობების ერთობას წარმოადგენს. აქედან გამომდინარე, კულტურას არსებითად სამი ძირითადი წყარო აქვს, ესენია: რელიგია, ფილოსოფია და ხელოვნება. ღირებულებები, რომლებსაც რელიგია წარმოშობს, სხვა არაფერია, თუ არა სათნოებები, რომლებიც მორწმუნეს სწორი ცხოვრების ფორმას და მიზნებს უჩვენებს. ფილოსოფიაც, არსებითად, მორალური ფასეულობების განმარტებას ცდილობს, ოღონდ რელიგიისგან განსხვავებით, მას გამოცხადებაზე ან საკრალურ ტრადიციაზე კი არ აფუძნებს, არამედ რაციონალურ გონებაზე. ფილოსოფია მსოფლმხედველობრივი ორიენტირების ჩამოყალიბებისას ეფუძნება სხვადასხვა მეცნიერების – სოციოლოგიის, ეკონომიკის, სამართლის, ფსიქოლოგიის და ა. შ. მიღწევებსა და მეცნიერულ თეორიებს. რაც შეეხება ხელოვნებას, ცხადია, მისი ღირებულებები უმეტესწილად ესთეტიკის, ფსიქოლოგიისა და სოციოლოგიის სფეროებს განეკუთვნება და მათ ის გამოცხადებასა და რაციოზე კი არ აფუძნებს, არამედ მხატვრული გამომსახველობითი ხერხების მიმზიდველობაზე.

ცხადია, რომ რაც უფრო რელიგიურია საზოგადოება, მით უფრო დომინანტურია მის კულტურაში რელიგიური ფასეულობები. საზოგადოდ, ასეთი იყო წინამოდერნული, ტრადიციული საზოგადოებების აბსოლუტური უმრავლესობა. მოდერნულ ეპოქაში, რომელიც რაციონალური გონების კულტით ხასიათდება, მსოფლმხედველობრივი და კულტურული ფასეულობები არსებითად ფილოსოფიასა და მეცნიერებებს ეფუძნება. პოსტმოდერნული ეპოქა ეჭვის ქვეშ აყენებს ადამიანური გონების მოდერნულ პრეტენზიებს, უარყოფს აბსოლუტური ჭეშმარიტების არსებობას და მკვეთრად გამოხატული ინდივიდუალიზმის, სუბიექტივიზმისა და რელატივიზმის ტენდენციებით ხასიათდება. აქედან გამომდინარე, თანამედროვე საზოგადოების მასობრივ კულტურას არსებითად ის ხელოვნება განსაზღვრავს, რომელიც მასმედიაზეა ორიენტირებული.

თანამედროვე კულტურა არსებითად არარელიგიურია და უმეტესწილად ადამიანური ვნებებითაა შესვრილი, მაგრამ მიუხედავად ამისა, ის მაინც ინარჩუნებს თავისი არსებობის აუცილებლობას; დაცემულ ადამიანურ ბუნებას აღარ ძალუძს ღვთაებრივი ნათლის უშუალო ჭვრეტა, ამიტომ ხშირად იძულებული ვხვდებით, საკუთარი გონების ნათელს დავეყრდნოთ, რომელიც საერო კულტურას ქმნის. ჩვენი აზრის საილუსტრაციოდ შეიძლება შემდეგი მაგალითი მოვხმოთ. სათვალეების ტარება ბუნებრივი მხედველობის უნარის დაზიანების, ავადმყოფობის გარეგანი გამოხატულება და შედეგია. ამდენად, სათვალე ავადმყოფობის გამოვლინებაა და ამის უარყოფა ახლომხედველს ცხოვრებას გაუძნელებს. ზუსტად ასევევა ჩვენი კულტურის შემთხვევაშიც. კაცობრივი კულტურის უდიდესი ნაწილი ადამიანური ვნებებითაა შესვრილი და ამას ვერ უარვყოფთ. ადამიანებს არ შეუძლიათ არსებობა საერო კულტურის გარეშე, როგორც არ უნდა მაცდუნებლად ან უმსგავსოდ გვეჩვენებოდეს ზოგიერთი კულტურული არტეფაქტი. კულტურის არსზე საუბრისას უმთავრესი პრობლემა იმ კრიტერიუმების გარკვევაა, რომლებიც კულტურას ანტიკულტურისგან განასხვავებს. ცნობილი რუსი ფილოსოფოსი ვლადიმერ სოლოვიოვი სახელმწიფოს რაობაზე საუბრისას ამბობდა, რომ მისი დანიშნულება დედამიწაზე სამოთხის დამყარება კი არაა, არამედ ჯოჯოხეთის თავიდან აცილება. ზუსტად იგივე შეიძლება ითქვას საერო კულტურაზეც. ამ უკანასკნელს არ შეუძლია, მოწოდებული არაა, ადამიანი ჭეშმარიტ ღმერთთან მიიყვანოს, მაგრამ მას შეუძლია დამცავი ფუნქცია ჰქონდეს, ანუ ხელი შეუშალოს ადამიანის გადაგვარებასა და გარყვნას. მაგალითად, თანამედროვეობის ცნობილი ღვთისმეტყველი სერაფიმ როუზი ამბობდა, რომ თუ პატარა ბავშვს თავიდანვე შევაყვარებთ, ვთქვათ, მოცარტს ან დიკენსს, ეს მას მოგვიანებით ცუდი, გამრყვნელი მუსიკითა და ლიტერატურით გატაცებისგან დაიცავს. სწორედ ეს განასხვავებს კულტურას ანტიკულტურისგან. ანტიკულტურა ადამიანში ყველაზე მდაბალი, ცხოველური მისწრაფებებისა და ინსტიქტების კულტივირებას იწვევს და ძალიან ხშირად პირდაპირ დემონურ ხასიათს ატარებს. ასეთ მაგალითებს არცთუ იშვიათად ვხედავთ თანამედროვე მუსიკასა და ფილმებში. კარგი საერო კულტურა ისეთი კულტურაა, რომელიც ინერციით ინარჩუნებს მაღალ რელიგიურ ფასეულობებს, თუმცა მის განმსაზღვრელ საფუძველს რწმენა აღარ წარმოადგენს. ასეთი კულტურის მაგალითები იშვიათი არ არის, ვთქვათ, XVIII-XIX საუკუნის ევროპულ ლიტერატურასა და ხელოვნებაში.

ღმერთისგან დაშორება მხოლოდ სეკულარულ კულტურებში არ პოულობს გამოხატულებას. ზოგიერთი რელიგიური კულტურა შეიძლება თავად სეკულარულზე უფრო მეტად ეწინააღმდეგებოდეს ქრისტიანობას. ამ შეხედულების სიმართლეში ადვილად დავრწმუნდებით, თუ სხვადასხვა ოკულტიზმით გაჟღენთილ ცრურწმენებს, შამანიზმსა და წარმართულ რელიგიებს გავითვალისწინებთ. ჩვენ ვიცით, რომ წარმართული რელიგია ადამიანის მიწიერი მისწრაფებების, ვნებების საკრალიზაციის შედეგია, წარმართი ღმერთები ადამიანური ვნებების პერსონიფიცირებულ კერპებს წარმოადგენენ. ამიტომ გასაკვირი არ უნდა იყოს, რომ წარმართული რელიგიური კულტურები არსებითად ისევეა ორიენტირებული ამსოფლიურ კეთილდღეობასა და სიამეებზე, როგორც სეკულარული. ამასთან, თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ პავლე მოციქულისა და სხვა წმინდა მამების აზრით, კერპთაყვანისმცემლობის უკან დემონური კულტი იმალება, რომელიც, ვთქვათ, შამანიზმსა და ოკულტურ პრაქტიკაში აშკარა და გათვითცნობიერებულ სახეს იღებს, ადვილად დასანახი ხდება, რომ ზოგიერთი რელიგიური კულტურა არათუ აშკარად უპირისპირებს მის მიმდევრებს ჭეშმარიტ ღმერთს, არამედ მთელი ცივილიზაციების დეგრადაციისა და მოსპობის მიზეზიც ხდება. არაერთი ეთნოგრაფი აღნიშნავს, რომ ამაზონის ტყეებში მცხოვრები ზოგიერთი უაღრესად პრიმიტიული ტომების რიტუალები, მითოლოგია და ლექსიკა მიანიშნებს, რომ ისინი ადრე განვითარების უფრო მაღალ საფეხურზე იდგნენ და მათი კულტურული და ცივილიზაციური დეგრადაცია იქ გამეფებული რელიგიური წარმოდგენების ოკულტიზმსა და მაგიაზე უკიდურეს დაქვემდებარებას მოჰყვა. ადვილი მისახვედრია, რომ იქ, სადაც ბუნებაში მომხდარი ყველა მოვლენა უამრავ, ერთმანეთისგან დამოუკიდებელ სულებს მიეწერება და არა ბუნებაში არსებულ წესრიგსა და კანონზომიერებებს, წარმოუდგენელია მეცნიერების, ტექნოლოგიისა და ლოგიკური თანმიმდევრულობის მქონე მსოფლმხედველობა არსებობდეს.

ქრისტიანულ და არაქრისტიანულ კულტურებს შორის არსებითი სხვაობა მხოლოდ ოკულტიზმითა და მაგიით არაა გამოწვეული. მაგალითად, ნეოპლატონური რელიგიური მოძღვრება და ბუდიზმი ხასიათდება პანთეიზმით, სპირიტუალიზმითა და ანტიინდივიდუალიზმით, რომლებითაც ისინი რადიკალურად უპირისპირდებიან ქრისტიანობას და ქრისტიანულ კულტურას. ეს იმას ნიშნავს, რომ ნეოპლატონიზმი და ბუდიზმი ერთმანეთთან აიგივებს ღმერთსა და მთელ სამყაროს, ანუ თვლის, რომ ყველაფერი არსებული ღმერთის მყოფობის კონკრეტულ ფორმას წარმოადგენს. სპირიტუალისტური მსოფლმხედველობა და რელიგიები ბოროტების არსებობის მიზეზად მატერიას, კერძოდ, სხეულს მიიჩნევს. ნეოპლატონიზმისა და ბუდიზმის ანტიინდივიდუალისტური ხასიათი იმაში გამოიხატება, რომ მათი სწავლებით, ადამიანის ინდივიდუალური არსებობა ილუზიის შედეგია და რომ რაც უფრო წარემატება ადამიანი სულიერად ასკეტური ცხოვრების საშუალებით, მით უფრო ხედავს, რომ მასა და ღმერთს შორის არსებითი განსხვავება არ არსებობს და რომ, ბოლოს და ბოლოს, ყველაფერი ღმერთს დაუბრუნდება და მასში განურჩევლად შთაინთქმება. ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ პანთეიზმი, სპირიტუალიზმი და ანტიინდივიდუალიზმი რადიკალურად მიუღებელია ქრისტიანული თვალსაზრისით. მართლაც, პანთეისტურ კონტექსტში რაკი ყველაფერი ღმერთის არსებობის ფორმაა, ამიტომ საბოლოო ჯამში ყველაფერი აბსოლუტური სიკეთეა, რაც შეუძლებელს ხდის სიკეთესა და ბოროტებას შორის რეალური განსხვავების არსებობას. პანთეისტების თვალსაზრისით, ბოროტების რეალური არსებობა, მხოლოდ იმ ადამიანებს სჯერათ რომლებიც მოვლენებს არასწორი, ეგოისტური თვალსაზრისით უყურებენ. წარმოვიდგინოთ მოქალაქე, რომელიც სახელმწიფოსთვის გადასახადების გადახდას ბოროტებად მიიჩნევს, რადგან მის პირად შემოსავალს ამცირებს. ეს მოქალაქე ვერ ითვალისწინებს იმას, რომ გადასახადები სახელმწიფოს საშუალებას აძლევს, ააშენოს სკოლები, საავადმყოფოები, უნივერსიტეტები, დააგოს გზები, ჰქონდეს სასამართლო, პოლიცია, არმია და ა. შ. სწორედ ესაა მისი შეცდომის მიზეზი. პანთეისტები ფიქრობენ, რომ ბოროტების არსებობის ილუზორული იდეა გაიფანტება, თუ ადამიანი მთელ სამყაროს სრული პერსპექტივით შეხედავს. ცხადია, ეს არაქრისტიანული შეხედულებაა, რადგან ქრისტიანობა ბოროტების რეალურ არსებობას აღიარებს. მაგალითად, ბოროტება ღვთის ნების უარყოფა, მისთვის წინააღმდეგობის გაწევაა. მართალია, ქრისტიანობა ასწავლის, რომ ბოროტება არასუბსტანციურია, ანუ ის მხოლოდ იქ ჩნდება, სადაც სიკეთის ნაკლულობაა, მაგრამ ეს, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, იმას კი არ ნიშნავს, რომ ბოროტება არ არსებობს, არამედ იმას, რომ ღმერთს ბოროტება არ შეუქმნია და ის ანგელოზის ან ადამიანის მიერ თავისუფალი ნების არასწორად გამოყენების შედეგად გაჩნდა. სპირიტუალიზმი, ამტკიცებს რა, რომ ბოროტების მიზეზი მატერიაში უნდა ვეძიოთ, ამით ეწინააღმდეგება ქრისტიანულ სწავლებას, რომლის მიხედვით ბოროტება სულიერი, მორალური ფენომენია და არა ფიზიკური. ქრისტიანული სწავლებით, სამყაროში პირველი ბოროტების გაჩენის მიზეზი დაცემული ანგელოზის სულიერი ვნება – სიამაყე და უფლის ნებისადმი დაუმორჩილებლობა გახდა. ამასთან, ჩვენი სხეული კი არაა პირველყოფილი ცოდვის მიზეზი, არამედ პირიქით, ის ადამის სულიერი ცოდვის მსხვერპლია. ამ განსხვავებას ფუნდამენტური მნიშვნელობა აქვს. ქრისტიანობა, სპირიტუალისტური მოძღვრებების მსგავსად, მატერიალური, ხილული სამყაროს განთავისუფლებას, სხეულის უარყოფას კი არ ესწრაფვის, არამედ მთელი სამყაროს მადლისმიერ ტრანსფიგურაციას, ანუ ფერისცვალებას. ნეოპლატონიზმისა და ბუდიზმისგან განსხვავებით, ქრისტიანობა განღმრთობას პიროვნების, ინდივიდუალური ცნობიერების, სიყვარულის, თანაგრძნობისა და სხვა აფექტაციური უნარების დაკარგვაში კი არ ხედავს, რომელიც ყოფიერების უმაღლესი გამოვლინებებია, არამედ ჩვენი პიროვნების ღვთაებრივი ენერგიებით, ძალებით გამდიდრებაში.

ეკლესიის და, ზოგადად, კაცობრიობის ისტორიიდან კარგად ვუწყით, რომ არცთუ იშვიათად ქრისტეს სახელით ბევრი არაქრისტიანული საქმეები აღესრულებოდა. ცხადია, ამის მიზეზი ქრისტიანულ ტერმინოლოგიას ამოფარებული ფსევდოქრისტიანული ფასეულობების, ანუ ფსევდოქრისტიანული კულტურის წარმოშობაა. ჩვენ ახლა შევეცდებით, იმ ფასეულობებზე ვისაუბროთ, რომლებიც ქრისტიანულ კულტურას ფსევდოკულტურებისგან განასხვავებს.

ცხადია, რომ ფსევდოქრისტიანული კულტურა არასწორი სულიერი პოზიციის, სულისკვეთებისა და ცხოვრების გამოვლინებაა. ამიტომ აუცილებელია ის რელიგიური ფასეულობები, ანუ სათნოებები განვიხილოთ, რომლებიც ჭეშმარიტი ქრისტიანული ცხოვრების, მისწრაფებების საფუძველს წარმოადგენს. სათნოებები ხომ სწორედ ის კრიტერიუმებია, რომლებიც სწორი სულიერი ცხოვრების სახეს განსაზღვრავს. ჩვენ შევეცდებით ვაჩვენოთ, რომ სიყვარულის, თავმდაბლობის, რწმენისა და ა. შ. სათნოებები მნიშვნელოვნად განსხვავებულ საზრისს იძენს სხვა რელიგიებში და შედეგად, სწორედ მათი არსობრივი დამახინჯებაა ფსევდოქრისტიანული კულტურების წარმოშობა.

პავლე მოციქული სიყვარულს ორ სხვა უმთავრეს სათნოებაზე – რწმენასა და სასოებაზე მაღლა აყენებს, როდესაც ამბობს, რომ ეს უკანასკნელნი (რწმენა და სასოება) მომავალ ცხოვრებაში უფლის ჭვრეტის გამო განქარდება, ანუ მნიშვნელობას დაკარგავს, მაშინ როდესაც პირველი აპოგეას მიაღწევს. ამით კარგად ჩანს, რომ პავლე მოციქული სიყვარულს ყველაზე დიდ სათნოებად მიიჩნევს; მართლაც, ის გვასწავლის, რომ ადამიანი ანგელოზური ენითაც რომ ლაპარაკობდეს, რწმენით მთებსაც კი ძრავდეს, თუ სიყვარული არ ექნება, მისი სიტყვები უსაგნო ჟღარუნს დაემსგავსება; თუ ჩვენი ცხოვრების მთავარი მოტივი სიყვარული არაა, მაშინ ყველა სხვა სათნოება, ყველა ქმედება აზრს კარგავს. უფრო მეტიც, იოანე ღვთისმეტყველი ამბობს, რომ ღმერთია თავად სიყვარული. ეს უმაღლესი ჭეშმარიტება ქრისტიანულმა გამოცხადებამ მოიტანა. ვერც ერთ სხვა რელიგიაში ვერ ვხედავთ ამ ჭეშმარიტების ასე აშკარად გამოცხადებას. ბევრ რელიგიაში ის აზრს კარგავს. სხვა რელიგიებმა არათუ ცოდვილი ადამიანების სიყვარულის გამო განკაცებული და ტანჯული ღმერთი არ იცის, არამედ იქ პრინციპულად შეუძლებელია შემოქმედს ეს უმაღლესი ატრიბუტი – აბსოლუტური სიყვარული – მიაწერო.

წარმართობა ქმნილების გაღმერთებაა; როცა მხოლოდ სამყაროს აკვირდები, ადვილად მიხვალ აზრამდე, რომ მისი შემოქმედი ბრძენია, თუმცა ძნელია იფიქრო, რომ ის სიყვარულიცაა, რადგან კაცობრივი ყოფა სავსეა ბუნებრივი კატასტროფებისა და სოციალური კატაკლიზმებისგან მიყენებული ტანჯვით. ამიტომაა, რომ წარმართები არასოდეს აიგივებდნენ ღმერთს სიყვარულთან ქრისტიანული გაგებით. წარმართებს ჰყავდეთ ღმერთები, რომელთაგან ერთნი შედარებით კარგად იყვნენ განწყობილი ადამიანების მიმართ, მეორენი კი დაუფარავად მტრობდნენ მათ. მართალია, წარმართებს „სიყვარულის ღმერთებიც“ ჰყავდათ, მაგრამ ისინი თავს კი არ სწირავდნენ მოკვდავების კეთილდღეობას, არამედ ხორციელი ტკბობის აღმძვრელ ღვთაებებად ითვლებოდნენ.

შეუძლებელია ღმერთი სიყვარულთან გააიგივო პანთეისტურ ან ბუდისტურ კონტექსტში. პანთეისტები ღმერთს ბუნებასთან ან მასში არსებულ წესრიგთან აიგივებენ, ამიტომ მათთვის ისეთივე უაზრობაა ღმერთს სიყვარულის უნარი მიაწერო, როგორც ჩვენ გარშემო არსებულ ფიზიკურ სამყაროს ან მასში გამეფებულ კანონზომიერებას, მაგალითად, ნიუტონის მსოფლიო მიზიდულობის კანონს რომ ვუწოდოთ სიყვარული. ბუდისტები ფიქრობენ, რომ ღმერთის იდეა ცნობიერების დაბალ საფეხურზე მყოფი გონების ერთ-ერთი ილუზიაა, ამიტომ ბუდისტს ისევე არ მოუვა თავში იდეა ღმერთი და სიყვარული გააიგივოს, როგორც აღმოსავლური და სხვა რელიგიური მოძღვრებების ადეპტებს, რომლებიც ღმერთს არა პიროვნულ, აბსტრაქტულ პრინციპად აღიქვამენ.

მართალია, იუდეველები არ უარყოფდნენ, რომ ღმერთს უყვარს ადამიანები, მაგრამ ისინი არ იცნობენ განკაცებული ღმერთის, ანუ სრულყოფილი სიყვარულის საიდუმლოებას, ამიტომაა, რომ მათთვის ღმერთი, უპირველეს ყოვლისა, რჯულის დამწესებელ, დამსჯელ, მიუწვდომელ არსებად რჩება, რომლის „ნამდვილი“ სახელის ხსენებასაც კი შიშით გაურბიან. მსგავსი რამ შეიძლება ითქვას მუსულმანებთან დაკავშირებით.

მხოლოდ ქრისტიანობაში გაცხადდა მთელი სისრულით, რომ ღმერთის და, აქედან გამომდინარე, სიყვარულის უმაღლესი გამოვლინება მოყვასისათვის თავის დადებაა. რაკი ღმერთი სიყვარულია, სიყვარული ისეთივე უნივერსალურია, როგორიც თავად ღმერთი, ამიტომ ითხოვს ქრისტიანობა თვით მტრების სიყვარულსაც კი. ჯვარცმული ღმერთის მაგალითი ასევე გვასწავლის, რომ ჭეშმარიტი სიყვარული არ შეიძლება არსებობდეს იქ, სადაც ადამიანი მზად არაა, საკუთარი ინტერესები, სურვილები, ეგო მსხვერპლად მიიტანოს მოყვასის სიყვარულისთვის. ფსევდორელიგიური სულიერების, და, აქედან გამომდინარე, ფსევდოკულტურის წარმოშობის ერთ-ერთი საიდუმლო ისაა, რომ შესაძლებელია სიყვარულის გარეშეც შეინარჩუნო „რელიგიურობა“. ამის საუკეთესო მაგალითს გვაძლევს სახარება, როცა ქრისტეს თანამედროვე ფარისევლებზე საუბრობს. ქრისტე სახარებაში არასოდეს ემუქრება მრუშებს, მებაჟეებს და სხვა ცოდვილებს, მაგრამ ის ღვთაებრივი რისხვით მიმართავს ფარისევლებს და მწიგნობრებს, ადანაშაულებს მათ, რომ ისინი არა მარტო არ შედიან ცათა სასუფეველში, არამედ სხვებსაც უღობავენ იქ მიმავალ გზას. ასე უფალი იმიტომ იქცევა, რომ ფარისევლები დარწმუნებულნი არიან ღმერთის სიყვარულში, თუმცა სინამდვილეში შაბათის წესები, აბრაამის შვილობა, ხილული ტაძარი და ეროვნული განსაკუთრებულობა უყვართ. სწორედ ამ ღირებულებების გამო დაუპირისპირდნენ ფარისევლები უფალს და ჯვარს აცვეს იგი. იქ, სადაც საკუთარ ვნებებს არ ებრძვიან და მიწიერ მისწრაფებებს მსხვერპლად არ წირავენ ღმერთის სიყვარულს, ღვთის ადგილს კულტი, ტაძარი, რელიგიური ნაციონალიზმი და სხვა კერპები იკავებს. ტაძარი, რომელსაც ღვთის ჭეშმარიტი სიყვარული აღარ ათბობს, „ავაზაკთა ქვაბად“ იქცევა, სადაც ღმერთის სახელით ფულის კეთებას იწყებენ. შემთხვევითი არაა, რომ სწორედ ბზობისას, იერუსალიმში დიდებით შესვლის შემდეგ დაარბია უფალმა ფულის გადამცვლელთა დახლები. მართალია, ღვთისა და მამონას ერთდროული სიყვარული შეუძლებელია, მაგრამ მამონას მსახურები ხშირად თავს ღვთის ჭეშმარიტ მსახურებად ასაღებენ. ასეთი „რელიგიური კულტურის“ ყველაზე თვალსაჩინო, ფართოდ რეკლამირებულ (იგულისხმება მაქს ვებერის „პროტესტანტული ეთიკა და კაპიტალიზმის სული“) მაგალითს კალვინიზმი წარმოადგენს, რომელიც პირდაპირ უტოლებს ერთმანეთს ღვთის რჩეულობასა და მატერიალურ სიმდიდრეს. ჩვენ ვიცით, რომ სიხარბესთან ერთად უმთავრესი ადამიანური ვნება ძალაუფლების სიყვარულია. ამიტომ მამონას გვერდით ბევრი პოლიტიკური კერპი უდგას. როდესაც ხალხში ღმერთის ჭეშმარიტი სიყვარული კლებულობს, მის ადგილს „ქრისტიანი ერის“ კულტი იკავებს. ქრისტიანობამ ეთნიკურ და გეოგრაფიულ საზღვრებში მოქცეული რელიგიურობა გააუქმა, ამიტომ ყველა ფორმის „ქრისტიანული ნაციონალიზმი“ იუდეური პოლიტიკური მესიანიზმის რეციდივს წარმოადგენს. ცხადია, ქრისტიანული ტერმინოლოგიით შეფერილი ნაციონალისტური ექსკლუზივიზმი და პოლიტიკური მესიანიზმი გაცილებით უფრო მომხიბლავად და კეთილშობილურად გამოიყურება, ვიდრე მამონას რელიგიური კულტი, ამიტომ ამ უკანასკნელთან შედარებით, ქრისტიანული ნაციონალიზმის კულტურული გამოვლინებები გაცილებით უფრო მდიდარია ყველა სფეროში, იქნება ეს ფილოსოფია, ისტორია, ლიტერატურა თუ სხვა. ამ თვალსაზრისთან დაკავშირებით შეიძლება ე. წ. „მესამე რომის იმპერიის“ რელიგიურ-პოლიტიკური იდეოლოგია და სლავიანოფილების რასობრივი ქრისტიანობა გავიხსენოთ. მესამე რომის იმპერიის იდეის ადეპტები ჭეშმარიტი ქრისტიანობის შენარჩუნების უმთავრეს გზად წმინდა, მადლისმიერ ცხოვრებას კი არ მიიჩნევენ, არამედ რუსული იმპერიული ძალაუფლებით აღჭურვილ პოლიტიკოსს. სლავიანოფილები, ხომიაკოვის მეთაურობით, დაუფარავად აცხადებდნენ, რომ დედამიწაზე ჭეშმარიტ მართლმადიდებლებად მხოლოდ რუსები შემორჩნენ და რომ სლავები განსაკუთრებული ქრისტიანული რასა იყო. ამ განსაკუთრებულობას ისინი სლავების „სობორნულ“ ნაციონალურ ხასიათზე აფუძნებდნენ, რომელიც თურმე ამ ხალხის გლეხური მეურნეობების თემურ მოწყობაში ჰპოვებდა გამოხატულებას. ცნობილი რუსი ფილოსოფოსი ნიკოლოზ ბერდიაევი თავის რამდენიმე შრომაში აკრიტიკებს სლავიანოფილებს, თუმცა ისიც კარგად ცნობილია, რომ მის ნაწერებშიც მრავალჯერ გვხვდება პირდაპირი და ირიბი მინიშნება რუსი ხალხის განსაკუთრებული რელიგიური მისიის შესახებ. ის, რომ XIX საუკუნის რუსული ინტელიგენციის მნიშვნელოვან ნაწილში ღმერთის სიყვარული ნაციონალური რელიგიური ექსკლუზივიზმის იდეით იყო ჩანაცვლებული, ამას, ბერდიაევის გარდა, ბევრი დიდი რუსი მოაზროვნე და ხელოვანი ხედავდა. ამის საუკეთესო მაგალითს დოსტოევსკის „ეშმაკნი“ იძლევა. გენიალური რომანის ერთ-ერთი პერსონაჟი დიდი შემართებით აცხადებს, რომ მას სწამს რუსეთის განსაკუთრებული რელიგიური მისიისა, მართლმადიდებლობის გამარჯვებისა და ა. შ. მაგრამ, როდესაც ეკითხებიან ღმერთის არსებობა თუ სწამს, პასუხობს, რომ ღმერთსაც იწამებს, თუ საჭირო გახდება. ეს სცენა ერთ-ერთი ყველაზე ცინიკური და, ამავე დროს, ღრმად ფსიქოლოგიური ლიტერატურული გამოხატულებაა ფუნდამენტური რელიგიური ჭეშმარიტებისა – იქ, სადაც ღმერთის სიყვარული იკარგება, სასურველი მიწიერი მიზნების გამართლებას მისი სახელით იწყებენ.

შეიძლება თამამად ითქვას, რომ თავმდაბლობა ექსკლუზიურად ქრისტიანული სათნოებაა. ის არსად, არც ერთ რელიგიურ კულტურაში არ გვხვდება სულიერი ცხოვრების უმთავრეს კრიტერიუმად, ქრისტიანული ასკეტიზმის გარდა. თავმდაბლობა ადამიანური ბუნების დაცემულობის ფუნდამენტური მოძღვრების გამოხატულებაა. ჩვენი ბუნების დაცემულობა ადამის და ევას პირველყოფილი ბიბლიური ცოდვისგან იღებს სათავეს. ადამის ცოდვა პიროვნული ცოდვაა, რადგან საკუთარი გადაწყვეტილებით დაარღვია უფლის მცნება აკრძალული ხილისგან თავის შეკავების შესახებ. ადამის პიროვნულმა ცოდვამ მისი ბუნების დაცემა – თუ ათანასე დიდის სიტყვებს გამოვიყენებთ, „ხრწნილება“, ანუ სულიერ და ხორციელ ვნებებზე დაქვემდებარება – გამოიწვია. ყველა ადამიანი ადამის შთამომავალია, თუმცა ჩვენ მისგან მემკვიდრეობით ადამიანური ბუნება გადმოგვეცემა და არა პიროვნება. ეს იმას ნიშნავს, რომ ჩვენ ადამისგან პირველყოფილ ცოდვაზე პასუხისმგებლობას კი არ ვიღებთ მემკვიდრეობით, როგორც ამას კათოლიციზმი ასწავლის, არამედ ვნებიანობას. სიტყვა „ვნება“ ჩვევად ქცეულ, ძლიერ და ჩვენი გონების მიერ გაუკონტროლებელ სურვილსა და მისწრაფებას აღნიშნავს. ვნებაა, მაგალითად, სიამაყე, პატივმოყვარეობა, სიხარბე და ა. შ. ეს იმას ნიშნავს, რომ ჩვენი ბუნების დაცემულობის გამო, ყველა ადამიანური საქმე, მოქმედება, სურვილი და მისწრაფება ვნებებითაა შესვრილი; ღვთივსათნო სურვილით აღძრულ ადამიანს ჰგონია, რომ სიკეთეს აკეთებს, მაგრამ სინამდვილეში, ამ სურვილის განხორციელებისას, ვნებების გამო უამრავ ცოდვას სჩადის. ნეტარი ავგუსტინე ამბობს, რომ ცოდვით დაცემულ ადამიანს ღმერთის წმინდა სიყვარული აღარ ძალუძს, მისი ნება იმდენად მიჯაჭვულია ამ სოფელზე, რომ მას არ შეუძლია მხოლოდ ღმერთისთვის აღასრულოს საქმეები, ამ საქმეებს ყოველთვის თან ახლავს ან თვითკმაყოფილება, ან თავის გამოჩენის სურვილი, ან სხვაზე უპირატესობის გრძნობა და ა. შ. ნეტარი ავგუსტინეს მიხედვით, მხოლოდ ღვთის მადლს შეუძლია შინაგანი ძალით იმოქმედოს ადამიანზე და ღმერთისკენ მიმართოს ადამიანური ნება. ეს იმას ნიშნავს, რომ მორწმუნე ღმერთს მხოლოდ ღვთაებრივი მადლის მეოხებით შეიძლება სათნო ეყოს. ამიტომაცაა, რომ დიდი დასავლელი მამა თავის „ღვთის ქალაქში“ ცნობილი რომაელების მიერ აღსრულებულ სახელოვან საქმეებს: სამშობლოსთვის თავგანწირვას, ერთგულების, სიმამაცისა და მოთმინების საოცარ მაგალითებს სათნოებებად არ მიიჩნევს, თუმცა მათ სასარგებლო მნიშვნელობას არ უარყოფს. ნეტარი მამის აზრით, ეს საქმეები სათნოებებად არ შეიძლება ჩაითვალოს, რადგან ისინი ძველმა რომაელებმა სახელისა და მარადიული ხსოვნის მოპოვების მიზნით აღასრულეს და არა ღმერთის გამო.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ჩვენ უკვე შეგვიძლია ტერმინების – „ადამიანური ბუნების დაცემულობისა“ და „თავმდაბლობის“ არსს ნაწილობრივ მაინც ჩავწვდეთ. ადამიანური ბუნების დაცემულობა ჩვენი უნივერსალური ბუნებითი მდგომარეობაა, რომლის გამოც ყველა ადამიანური ქმედება ვნებებითაა შესვრილი. თავმდაბლობა კი პიროვნული სათნოებაა, რომელიც ღვთის შეწევნის გარეშე სიკეთის გაკეთების შეუძლებლობის ღრმა განცდას გულისხმობს. თავმდაბლობის აუცილებლობა ბუნების დაცემულობას ეფუძნება. იქ, სადაც ადამიანური ბუნების დაცემულობის მოძღვრებას არ იზიარებენ, არ შეიძლება თავმდაბლობა არსებობდეს, მისი ჭეშმარიტი გაგებით. ალბათ ბევრს წაუკითხავს ან გაუგონია „სოკრატეს თავმდაბლობის“ შესახებ, როცა მხედველობაში აქვთ მისი ცნობილი გამონათქვამი: „მე ვიცი, რომ არაფერი ვიცი“. სოკრატეზე არ შეიძლება ითქვას, რომ ის, ქრისტიანული გაგებით, თავმდაბალი იყო, რადგან მისი გამონათქვამი უფრო ადამიანური ცოდნისა და შემეცნების უნარების შეზღუდულობის კონსტატაციაა, ვიდრე ადამიანური ბუნების დაცემულობის, პირადი ცოდვილობისა და ყველა საქმეში ღვთის შეწევნის აუცილებლობის აღიარებისა. ძველი ბერძნული რელიგია და ფილოსოფია არ იცნობდა ადამიანური ბუნების დაცემულობის იდეას, მათ სიტყვა „ცოდვის“ თანამედროვე გაგების ზუსტი ეკვივალენტი არც კი ჰქონდათ თავიანთ ენაში. „ამარტია“, რომელსაც „ცოდვად“ თარგმნიან, სიტყვა-სიტყვით აცილებას ნიშნავს. ძველი ბერძენი ფიქრობდა, რომ ადამიანები ცუდ საქმეს მხოლოდ იმიტომ აკეთებენ, რომ ცუდად გათვალეს, მიზანს ააცილეს, არ იციან, კარგი რა არის; სოკრატეს, პლატონს, არისტოტელესა და სხვებს მიაჩნდათ, რომ თუ ადამიანს კარგ ფილოსოფიურ განათლებას მისცემ, ის ბრძენად გადაიქცევა და მთელი ცხოვრება ბოროტებას აღარ ჩაიდენს. პავლე მოციქული კი ჩივის, მიუხედავად იმისა, რომ ვიცი, ბოროტი რა არის და მინდა მას გავექცე, მაინც ჩავდივარო. ეს ასე იმიტომაა, რომ პავლე მოციქულმა იცოდა ადამიანური ბუნება რომ დაცემულია, ძველმა ბერძენმა ფილოსოფოსებმა კი არა. ბუდიზმი, ნეოპლატონიზმი და ინდუისტური რელიგიური ფილოსოფია ადამიანს არსობრივად ღმერთთან აიგივებს, ამიტომ, ცხადია, იქ არც არავინ საუბრობს ჩვენი ბუნების დაცემულობისა და თავმდაბლობის აუცილებლობის შესახებ. ადამიანის ბუნების დაცემულობის შესახებ სწავლებას არც ისლამი იცნობს, მიუხედავად იმისა, რომ თავს ბიბლიის მემკვიდრედ აცხადებს. ამიტომაა, რომ ისლამი ადამიანის ბუნების მადლისმიერ განახლებასაც არ აღიარებს და მუსულმანური სამოთხე მიწიერი ვნებების (მათ შორის, ცხადია, ეროტიკულის, ნაყროვანების, და თრობის) შეუზღუდავი დაკმაყოფილებით გამოწვეული დაუსრულებელი ნეტარებაა.

ჭეშმარიტი რელიგიური სულიერების, ცხოვრების და, აქედან გამომდინარე, კულტურის გადაგვარების უმთავრესი საფუძველი ადამიანური ბუნების დაცემულობის განცდის და თავმდაბლობის სათნოების დაკარგვაა. მართლაც, წმინდა მამები ერთხმად აცხადებენ, რომ ყველა სათნოება თავმდაბლობაზე დგას. ამავე დროს, მართლმადიდებლური ასკეტიკა ასწავლის, რომ სულიერი ცხოვრების გადაგვარების ყველაზე ღრმა, უკიდურესი გამოვლინება ამპარტავნება და ხიბლია. ეს ორი ყველაზე დამღუპველი, ერთმანეთთან განუყრელად დაკავშირებული ვნება სწორედ თავმდაბლობისა და ადამიანური ბუნების დაცემულობის უარყოფაა. ამპარტავანი ადამიანი უარყოფს თავმდაბლობას, რადგან ფიქრობს, რომ თვითონ, ღვთის შეწევნის გარეშე შეუძლია აღასრულოს კეთილი საქმეები და ყველა მიღწევას მხოლოდ საკუთარ უნარებს მიაწერს. მამები ხიბლად ფსიქოლოგიური და ფიზიოლოგიური ფენომენების მადლისმიერად ჩათვლას მიიჩნევენ. ხიბლში ისეთი ადამიანი ვარდება, ვინც საკუთარი ბუნების დაცემულობას ვერ ხედავს და ამიტომაცაა, რომ სულიერსა და საფშინველისეულს ერთმანეთისგან ვეღარ არჩევს. ასეთი სულიერი დეგრადაციის უამრავ მაგალითებს ვხედავთ ძველი და ახალი აღთქმის ეკლესიის ისტორიაში.

ძველი აღთქმის ფარისევლებმა უგულებელყვეს რა საკუთარი ბუნების დაცემულობა, ფიქრობდნენ, რომ მხოლოდ ადამიანური ძალისხმევით შეეძლოთ რჯულის აღსრულება და საკუთარი კეთილი საქმეების იმედზე იყვნენ. ფარისევლები საკუთარი ცოდვების მისატევებლად საკმარისად მიიჩნევდნენ რჯულის გარეგნული წესების ზედმიწევნით აღსრულებას  და სწამდათ, რომ ამით მესიის მოსვლასაც დააჩქარებდნენ, რომელიც მათ დამსახურებებს სათანადოდ დააფასებდა. ამიტომაც არ მიიღეს იუდეველებმა იესო ქრისტე, ისინი მაცხოვრისგან ცოდვებისგან გამოხსნას კი არ ელოდნენ, არამედ ჯილდოს – მთელ სამყაროზე პოლიტიკურ გაბატონებას.

ჩვენი ბუნების დაცემულობის განცდის შესუსტებამ კათოლიკურ ეკლესიაში სერიოზული დოქტრინული, ეკლესიოლოგიური და საკრამენტული შეცდომები და არასწორი პრაქტიკა მოიტანა. ამ შეცდომათაგან ყველაზე ცნობილი, – თუმცა არა ყველაზე პრობლემური – შუა საუკუნეებში გავრცელებული ინდულგენციებით ვაჭრობის პრაქტიკაა. კათოლიკური ღვთისმეტყველება, მართლმადიდებლურისგან განსხვავებით, ცოდვაში უფრო იურიდიულ დანაშაულს ხედავს, ვიდრე ჩვენი ბუნების „ავადმყოფობის“ ანუ დაცემულობის გამოხატულებას. ამ გარემოებამ კათოლიკებში ჩვენი ბუნების დაცემულობის განცდა შეამცირა, კეთილი საქმეების მნიშვნელობა კი არამართებულად გაზარდა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, მართლმადიდებელი მამების მიხედვით, ჩვენს კეთილ საქმეებს თავისთავადი ღირებულება არ გააჩნია, რადგან ისინი ვნებებითაა შესვარული. თავმდაბალი მართლმადიდებელი კეთილ საქმეებს იმავე ფუნქციას ანიჭებს, რასაც ლოცვას, ორივეში უფლისგან მადლის გამოთხოვის საშუალებას ხედავს. კათოლიკები კი ფიქრობდნენ, რომ კეთილი საქმეებით წმინდანს არა მარტო საკუთარი თავის ცხონება შეუძლია, არამედ „ზეჭარბი დამსახურებების“ გამო, სხვა ცოდვილებიც კი იხსნას სალხინებლისგან. კათოლიკური თეოლოგიის მიხედვით, სალხინებელი ჯოჯოხეთისა და სამოთხის შუაშია მოთავსებული. იქ ისეთი მორწმუნეები ხვდებიან, რომლებმაც, სინანულის მიუხედავად, ეპიტიმიის „ვალების“ ბოლომდე გადახდა ვერ მოასწრეს, ანუ კეთილი საქმეების ფორმალურად დაწესებული რაოდენობა ვერ აღასრულეს. სალხინებელში მოხვედრილი ცოდვილის სული გარკვეული ტანჯვის გადატანისა და რაღაც დროის გავლის შემდეგ, სამოთხეში გადადის. სალხინებლის ტანჯვის დროის შემცირება წმინდანების „ზეჭარბი დამსახურებების“ ხარჯზეა შესაძლებელი. ამ მიზნით გარდაცვლილის ნათესავებს შეეძლოთ მის სახელზე ინდულგენციები შეეძინათ.

ადამიანური ბუნების დაცემულობის განცდის შესუსტებას არ შეიძლება კვალი არ დაეტოვებინა კათოლიკური ასკეტიკისა და მისტიციზმის ტრადიციაზე. ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ ჩვენი ბუნების დაცემულობის განცდის შემცირებას, ანუ პელაგიანისტური ტენდენციების გაძლიერებას, ხიბლისა და ამპარტავნების გაჩენის საშიშროება მოსდევს. ცხადია, რომ ეს რისკი განსაკუთრებით ასკეტური ტიპის ცხოვრების მქონე ადამიანებს ემუქრება. სწორი ასკეტური ცხოვრების დიდი გამოცდილების მქონე არაერთი მართლმადიდებელი მამა წერს, რომ ხიბლის ქვეშ მყოფი ადამიანების ლოცვა ხშირად ეროტიკული განცდებითაა შესვრილი. ხიბლით დაბრმავებულ მისტიკოსს არ შეუძლია ერთმანეთისგან განასხვავოს ღვთის წმინდა სიყვარული, მისი ვნებებით გაჟღენთილი სულის ეროტიკული განცდებისგან. ამ შეხედულების აშკარა დადასტურებას არაქრისტიანული და ეკლესიის გარეთ მდგომი მისტიკური პოეზიის მაგალითი გვაძლევს. კარგადაა ცნობილი, რომ სპარსული, არაბული, ებრაული, ინდური და ა. შ. მისტიკური პოეზიის ბევრი შედევრი ეროტიკული ლექსიკით სარგებლობს და ეროტიკული ხასიათის მქონე განცდებითაა აღბეჭდილი. იგივე შეიძლება ითქვას შუა საკუნეების დასავლეთ ევროპის მინეზინგერებზე და კურტუაზიულ პოეზიაზე.

„მისტიკური ეროტიზმის“ კვალი ჩანს თვით კათოლიკური ეკლესიის წმინდანთა ნაწერებშიც კი. დიდი ამერიკელი ფილოსოფოსისა და ფსიქოლოგის იულიამ ჯეიმსის ცნობილი წიგნის – „რელიგიური გამოცდილების მრავალნაირობის“ გამოსვლის შემდეგ, ბევრი მკვლევარი აღნიშნავს, რომ კათოლიკური ეკლესიის ცნობილი წმინდანების – ეკატერინე სინელის, ტერეზა ავილელის და ნეტარი ანჟელას მისტიკური შინაარსის ტექსტები ეროტიკული ხასიათის პასაჟებს შეიცავს.

ადამიანური ბუნების დაცემულობის უგულებელყოფას, ანუ პელაგიანისტური ტენდენციების გაძლიერებას უნდა მივაწეროთ ასევე ქრისტიანული სულისკვეთებისთვის შეუსაბამო ჰუმანიზმისა და მისი კულტურის წარმოშობა. ჰუმანიზმი ორგვარი არსებობს: რელიგიური და სეკულარული. ისტორიულად მეორე პირველს მოსდევს. რელიგიური ჰუმანიზმი რენესანსის ეპოქაში იწყებს გაბატონებას, სეკულარული კი თანამედროვე ეპოქის იდეოლოგიაა. ქრისტიანობა გვასწავლის, რომ ღმერთმა ადამიანი გაღმრთობისთვის შექმნა. პავლე მოციქული კი ამბობს, რომ ქრისტიანში ძველი ადამი უნდა მოკვდეს, რათა ახალი დაიბადოს. როცა ადამიანს ჩვენი ბუნების დაცემულობა ავიწყდება, „ძველ ადამიანს“ უტოლებს ღმერთს. სწორედ ესაა რელიგიური ჰუმანიზმის არსი. მართალია, ის ღმერთზეც საუბრობს, მაგრამ ადამიანს მის ადგილზე აყენებს და მთელი იმედი ჩვენს ვითომდა შეუზღუდავ შესაძლებლობებზე აქვს გადატანილი. აღარ ითვალისწინებს რა ადამიანური ბუნების დაცემულობას, რელიგიური ჰუმანიზმი – სწორი იდეოლოგიის, გონივრული სოციალური მოწყობისა და მეცნიერული პროგრესის წყალობით – ღმერთის გარეშე ფიქრობს დედამიწაზე სამოთხის აშენებას. ამიტომაა, რომ ჰუმანისტები და მათგან წარმოშობილი ე. წ. „განმანათლებლები“ და პროგრესისტები კაცობრიობის მომავალი ბედნიერების, საყოველთაო ჰარმონიისა და სოციალური თანასწორობის სახელით დიდი სოციალური რევოლუციებისა და ტერორის მოწყობას არ ერიდებიან. სეკულარული ჰუმანიზმი, მისი წინაპრისგან განსხვავებით, აშკარად უპირისპირდება და უარყოფს ღმერთის იდეას, თუმცა ადამიანის ღვთაებრივ სტატუსს და მიწიერი სამოთხის პროფანულ იდეას ინარჩუნებს.

მიუხედავად იმისა, რომ ჰუმანიზმი ადამიანის გაღმერთების ფსევდორელიგიაა, ის სულაც არაა ორიენტირებული რეალურ, კონკრეტულ ადამიანზე. ჰუმანიზმი მოყვასის სიყვარულის ქრისტიანულ სათნოებას აბსტრაქტულ ადამიანზე მზრუნველობით, ანუ ფილანტროპიით ანაცვლებს. ისტორიიდან კარგად ვიცით, რომ აბსტრაქტული კაცობრიობის ბედზე ზრუნვას ხშირად სისხლიანი რევოლუციები, მოყვასის სიძულვილი და კონკრეტული ადამიანების ბედნიერების, კეთილდღეობის ნგრევა და სიკვდილი მოაქვს.

არავინ ისე ხშირად არ ახსენებს სიტყვა „რწმენას“, როგორც ქრისტიანები და ქრისტიანობის მსგავსად არც ერთ სხვა რელიგიას არ მიაჩნია ის რელიგიური ცხოვრების აუცილებელ და უმთავრეს საფუძვლად. მაგალითად, ბუდისტები, ნეოპლატონიკოსები და ინდუისტური რელიგიური ფილოსოფიის ადეპტები ღმერთზე საუბრისას სიტყვა „რწმენას“ კი არ იყენებენ, არამედ „ცოდნას“. მათი განსჯით, ადამიანი და ღმერთი ერთი და იმავე არსის გამოვლინებაა, ამიტომ მიაჩნიათ, რომ მისტიკური აღმასვლისას ასკეტი უშუალოდ ღმერთს შეიმეცნებს. თუ ღვთის არსი ხელმისაწვდომია, მაშინ, ცხადია, რწმენას ცოდნა ანაცვლებს. შამანებისთვის რელიგია სულების დამორჩილების ოკულტური ხელოვნებაა. წარმართებისთვის კი რელიგიური კულტი და მსხვერპლშეწირვა ღვთაებების მოსყიდვის, მათი შურისძიებისა და ბოროტი კაპრიზებისგან თავდაცვის ინსტრუმენტებია. ძველი ბერძნები და რომაელები თითქმის არასდროს ახსენებდნენ სიტყვა „რწმენას“. ანტიკურ ეპოქაში რელიგიური მსახურება უფრო სოციალურ აქტად აღიქმებოდა, ვიდრე პიროვნულად. მაგალითად, საყოველთაოდ ცნობილი რომაელი ფილოსოფოსი ციცერონი „რელიგიურ ადამიანში“ მორწმუნეს კი არ გულისხმობდა, არამედ მოქალაქეს, რომელიც რეგულარულად იღებდა მონაწილეობას სახელმწიფოს მიერ ორგანიზებულ ჯგუფურ რელიგიურ რიტუალებში. ისლამში მთავარი სიტყვა „მორჩილებაა“ და ტერმინი „მუსულმანიც“ აქედან მოდის. ყურანში იშვიათად გვხვდება სიტყვა „რწმენა“, სამაგიეროდ, როდესაც უფალი სახარებაში ვინმეს აქებს ან განიკითხავს, თითქმის ყოველთვის „მორწმუნეს“ ან „მცირედ მორწმუნეს“ იყენებს. მართლაც, ქრისტე რწმენის სახელით კურნავს ავადმყოფებს და ცოცხალი რწმენის გამო უწოდებს ადამიანებს ნეტარებს, ხოლო თავისი მოციქულებს უკმაყოფილების დროს მცირედ მორწმუნეებად მოიხსენიებს.

ქრისტიანობა რწმენის სათნოებაში განსხვავებულ მნიშვნელობას დებს, ვიდრე სხვა რელიგიები. ქრისტიანობა ღმერთს სრულყოფილ სიყვარულს უწოდებს. შემოქმედს, რომელსაც სრულყოფილი სიყვარული აქვს ქმნილებისადმი, სურს, მას ყველანაირი სიკეთე სრულყოფილად გაუნაწილოს. ამიტომ ღმერთმა ადამიანი მისი შემდგომი მადლისმიერი განღმრთობის პერსპექტივით შექმნა. ათანასე ალექსანდრიელის სიტყვით, ღმერთი განკაცდა, რათა ადამიანი განღმრთობილიყო. ქრისტიანობა სიტყვა „რწმენას“ უპირველესად ამ ჭეშმარიტებას უკავშირებს. ეს კარგად ჩანს იმ კონტექსტის განხილვიდან, რომელშიც უფალი ამ ტერმინს იყენებს. ქრისტე სახარებაში მცირედმორწმუნეობას აყვედრის პეტრე მოციქულს, რადგან ის შიშმა შეიპყრო წყალზე ფეხით სიარულისას. ის ასევე მცირედმორწმუნეობის გამო საყვედურობს ლაზარეს დებს, რადგან მართას და მარიამს ეჭვი შეეპარათ ოთხი დღის მკვდარი და უკვე ხრწნა დაწყებული ძმის მკვდრეთით აღდგინებაში. ქრისტე მორწმუნეებისგან რწმენის სახელით ითხოვს იმას, რაც ადამიანურ ბუნებას აღემატება. მართლაც, ქრისტე აქებს და ნეტარს უწოდებს პეტრეს, როდესაც ის აღიარებს იმას, რაც მისთვის სისხლსა და ხორცს, ანუ ადამიანის ბუნებას არ შეეძლო გამოეცხადებინა. იესო რწმენის სახელით მიმდევრებისგან მხოლოდ მის ღვთის ძედ აღიარებას კი არ ითხოვს, არამედ იმის დაჯერებასაც, რომ ქრისტეს რწმენის ძალით მათში ღვთაებრივი ძალები იწყებს მოქმედებას. ქრისტიანული რწმენა გულისხმობს იმის დაჯერებასაც, რომ ადამიანი განღმრთობისთვის, მადლისმიერად ღმერთად გახდომისთვის არის გაჩენილი. მართლაც, ქრისტიანი წმინდანები რჩებიან რა ადამიანებად, ღვთაებრივი ძალითა და ავტორიტეტით შეგვეწევიან და მზრუნველობენ ჩვენზე.

იქ, სადაც ადამიანის მადლისმიერად ღმერთად ქცევის მოძღვრება არ არსებობს ან მიჩქმალულია, რწმენა მხოლოდ წმინდა წერილის ღვთაებრივი ავტორიტეტის აღიარებასა და მისი მცნებების აღსრულებაზე დაიყვანება, როგორც ხდება იუდაიზმსა და ისლამში. ქრისტიანობაში უფლის მცნებების მორჩილება ღმერთად გახდომის საშუალებაა, ხოლო ისლამსა და იუდაიზმში – თვითმიზანი. ასეთ დროს სწამთ, რომ ადამიანი შეიქმნა შაბათისთვის და არა პირიქით. სწორედ ამას მოაქვს რელიგიის მკაცრად ნორმატიული ხედვა და ფანატიზმის ელემენტები.

ჩვენი სტატია გვსურს მისი მთავარი იდეის რეზუმირებით დავასრულოთ. კულტურებს ფუნდამენტალური ადამიანური მისწრაფებების შემოქმედებითი განხორციელება ქმნის. ამიტომ ყოველი კულტურა იმ სულით განიმარტება, რომელიც ამ მისწრაფებებს მიმართულებას აძლევს. ყოველი სულისკვეთება კი თავისთავად რაღაც რელიგიას ან მსოფლმხედველობას ეფუძნება. ცხადია, რომ მხოლოდ ისეთმა კულტურამ შეიძლება აღასრულოს თავისი ნამდვილი დანიშნულება, ანუ ადამიანებს ღმერთთან მისვლაში დაეხმაროს, რომელიც სწორი რელიგიური ცხოვრების სულიერ, საფშვინველისეურ და მატერიალურ გამოვლინებას წარმოადგენს. სწორი რელიგიური ცხოვრების ერთადერთი კრიტერიუმი სათნოებებია. ეს იმას ნიშნავს, რომ ფსევდო და არა ქრისტიანული კულტურები იქ წარმოიშობა, სადაც სათნოებები მახინჯდება. ეს განსაკუთრებით ეხება სიყვარულს, თავმდაბლობასა და რწმენას, რადგან ისინი ყველა სხვა სათნოებათა საფუძველია.

Print Friendly

Comments are closed.