მოვლენათა ჰორიზონტი

14/01/2022
By

Concept of science and faith locked in battle, or harmony, depending on one's perspective.

ქრისტიანული გამოწვევა თანამედროვე და მომავალი მეცნიერული პროგრესის ფონზე

ავტორი: იოანე კაზარიანი 

 «ვისაც ჭეშმარიტების თქმა შეუძლია და არ ამბობს, მას 

განსჯის ღმერთი»

წმ. იუსტინე ფილოსოფოსი

რა არის ჭეშმარიტება?” (იოანე. 18, 38). ეს კითხვა იუდეის რომაელმა პრეფექტმა იესო ქრისტეს დაუსვა, მაგრამ მასზე პასუხი არ მიუღია. რატომ?  რადგან ჭეშმარიტება თავად იდგა პრეფექტის წინაშე და არ საჭიროებდა მრავალსიტყვიერ განმარტებებს, რადგან ეს ჭეშმარიტება- რწმენისა და ნდობის, შინაგანი განცდის და რელიგიური გააზრების ხვედრია.

ნაწილობრივ, ეს თავად პრეფექტმაც გაიგო და ამიტომაც ცდილობდა ქრისტეს განთავისუფლებას ძალადობის ბორკილებისგან, მაგრამ ეს მხოლოდ ნაწილობრივ მოხდა, რადგან პრეფექტს ამ ჭეშმარიტების რწმენა და ამისდამი ნდობა არ ეყო. ქრისტე ხომ, როგორც მეტაფიზიკური (ღვთაებრივი) ჭეშმარიტება, რომელშიც სისავსე მკვიდრობს (კოლ.  1, 19; 2, 9) მარტივია და შეუდგენელი. თუმცა კი ის განკაცებული ლოგოსია, მისი წვდომა რთული არ არის. მან გარკვეულწილად, მატერიალურად “გაირთულა” თავი. მაგრამ ეს “გართულება” იმ მიზანს ემსახურებოდა, რომ მისი შემეცნება ფიზიკურადაც გაადვილებულიყო. ეს იმ წინააღმდეგობის გადალახვას უადვილებდა ადამიანებს, რომელიც მუდამ იდგა კაცობრიობის წინაშე. ეს წინააღმდეგობა და სირთულე არის – ღვთაების უხილაობა. ეს უხილაობა დღემდე ტანჯავს კანობრიობის სულსა და გონებას. იოანე მოციქულის თანახმად, იესო ქრისტემ იმდენად გამოავლინა მეტაფიზიკურო უხილაობა ფიზიკურობაში, რამდენადაც ამის დანახვა კაცობრიობისთვის იყო შესაძლებელი. “ღმერთი არავის არასოდეს უხილავს: მხოლოდშობილმა ძემ, რომელიც იყო მამის წიაღში, მან გაგვიცხადა”  (იოანე. 1, 18). პავლე მოციქული მოწმობს: “მისი უხილავი სრულყოფილება, წარუვალი ძალა და ღვთაებრიობა, ქვეყნიერების დასაბამიდან მისსავ ქმნილებებში ცნაურდება და ხილული ხდება” (რომ. 1, 20). ერთის მხრივ, ამგვარი უხილაობა, რომელიც ქმნილებაზე დაკვირვების გზით ავლენს ღვთის დიდებას (რის შესახებაც ქვემოთ ვიასუბრებთ), მაგრამ, მეორეს მხრივ, იგივე ღვთაებრივი დიდების უხილაობა მეტაფიზიკური რეალობის ხვედრია, რომელიც პირად შინაგან აღქმას და ღვთაებრივის განცდას ეფუძნება. ჩვენ ვსაუბრობთ ჩვენი ცხოვრების მთავარ ჭეშმარიტებაზე – ადამიანის ცხოვრების აზრზე, რომელსაც რელიგიური საფუძვლები და მისტიური განცდები გააჩნია. ეს ამოძრავებდა და ამოძრავებს რელიგიურ ადამიანს, აძლევს მას ცხოვრებაში მიზანსა და აზრს. რა არის ჭეშმარიტება ფართო გაგებით? ეს მარადიული კითხვაა, რომელიც იყო და იქნება კამათის, დავის და გაუგებრობის მიზეზი იქნება. ეს შეკითხვა მრავალ ფილოსოფიურ სისტემაში კოგნიტიური ახსნის მიზანია. ეს კითხვა ადამიანური ძიების, ცხოვრების აზრის, ადამიანური ტკივილისა და ცხოვრებისეული ორიენტირების არსს იტევს. ამის განმარტებას ცდილობდა ქრისტე და განმარტავდა ამას იმდენად, რამდენადაც ამას კაცობრიობა დაიტევდა ამ მიწიერ ცხოვრებისეულ რეალობაში, “რადგანაც ახლა ბუნდოვნად ვხედავთ, როგორც სარკეში, მაშინ კი პირისპირ ვიხილავთ; ახლა ნაწილობრივ ვიცი, ხოლო მაშინ შევიცნობ, როგორც თავად შევიმეცნები (1 კორ. 13, 12). პავლე მოციქულის ეს ცნობილი სიტყვები ხსნის ჭეშმარიტებას, როგორც მაქსიმალურად შეცნობილ ჭეშმარიტებას ესქატოლოგიურ პერსპექტივაში, რადგან მიწიერ პერსპექტივაში ამ საკითხის სრულფასოვანი გაგების პრობლემატიკა გაუხსნელად რჩება.  ანტიკურობის ხანაში და შუა საუკუნეებში მეტაფიზიკური ყოფისა და ღმერთის უხილაობის პრობლემატიკა ქმნილებაზე დაკვირვების პერსპექტივაში განიხილებოდა (რომ. 1, 20), რაც ღვთაებრივი (თუნდაც უხილავი) ყოფის მტკიცებულებად მიიჩნეოდა. დღესდღეობით, მეცნიერების მკვეთრ პროგრესთან ერთად, სრულიად სხვადასხვა დისციპლინებში, პავლე მოციქულის სიტყვების ამავე კონტექსტში განხილვა პრობელმატური ხდება. ეს პრობლემატურია იმიტომ, რომ მეცნიერება (ექსპერიმენტულად და თეორიულად) დედამიწაზე თვითგანვითრებული აბიოგენეზის საკითხს პასუხობს, რასაც ქმნილების წარმოშობის პირველწყაროების საკითხში (ანუ ამ საკითხის კლასიკურ შუასაუკუნურ გაგებაში) პრობლემა და დაზუსტება შეაქვს და რაც, თავის მხრივ, ჰერმენევტიკულ კორექტირებას მოითხოვს. ქრისტიანობის ისტორიაში, ამგვარი ჰერმენევტიკული კორექცია ყოველთვის ხორციელდებოდა. განსხვავება იმაშია, რომ ჩვენი დრო ეპოქალურობით გამოირჩევა, მას მეცნიერული სახე მიეცა, ეს არის მედიცინის, ფიზიკის, მიკრობიოლოგიის, ელექტრონიკის, პროგრამირებისა და სხვ. დარგებში მეცნიერებისა და ტექნოლოგიის განვითარების ეპოქა.  ჩვენს ეპოქას, “ახალი დროიდან” და კოპერნიკის რევოლუციიდან მოყოლებული, წინა საუკუნეებთან და გამოწვევებთან ანალოგია – არ გააჩნია. ანტიკურ ხანასა და შუასაუკუნეებში მეცნიერება და ქრისტიანობა თანაარსებობდნენ. მეცნიერება მრავალფეროვანი რელიგიური კულტურის ნაწილი იყო. ახალი დროის ეპოქიდან მათი გზები გაიყარა. მათ დამოუკიდებელი არსებობა დაიწყეს, რამაც ერთმანეთში გაუგებრობა, დავა, აზრთა სხვადასხვაობა და დაპირისპირება გამოიწვია. ჩვენი ნაშრომების საფუძველზე ჩვენ ვაჩვენებთ, რომ მათ თანაარსებობას არაფერი უშლის ხელს. ამისათვის საჭიროა მხოლოდ რელიგიისა და მეცნიერების ბრძნული და გააზრებული გაგება, რის მაგალითსაც მრავალრიცხოვანი თანამედროვე ღვთისმეტყველი და მეცნიერი ავტორები გვიჩვენებენ, რომლებსაც ვეთანხმებით, რადგან ადამიანი, რომელიც ორი ბუნებისგან შედგება, პიროვნების ერთობაში თავისი ონტოლოგიის ორგვარ (მეცნიერულ და რელიგიურ) გააზრებას საჭიროებს და ამას კაცობრიობის ისტორია ემპირიულად მოწმობს.

მრავალი ღვთისმეტყველისა და მეცნიერის ჰარმონიული შეხედულებების მიუხედავად, მთელ რიგ მეცნიერებსა და ღვთისმეტყველებს შორის დაპირისპირების პრობლემა რჩება. მეცნიერების პროგრესულ განვითარებასა და გაღრმავებასთან ერთად რელიგიის წინაშე კრიტიკული გამოწვევების სიხშირე იზრდება. ქრისტიანობის სამომავლო გამოწვევა გონივრულ და ბრძულ პასუხებს მოითხოვს.  როგორ ვხედავთ მომავლის ქრისტიანობას? ჩვენ მას ვხედავთ მეცნიერებასთან ჰარმონიაში და სინთეტიკურ თანაარსებობაში. ეს აზრი წითელ ხაზად გასდევს ამ თემისადმი მიძღვნილ ჩვენს ყველა ნაშრომს (1). ქრისტიანობის მომავალი, როგორც “მოვლენათა ჰორიზონტი” ასტროფიზიკაში, ერთის მხრივ, ამოუცნობის ხვედრია, მეორეს მხრივ კი ეს არის იმ სფეროებს შორის წარმოსახვითი საზღვარი, რომლებიდანაც ერთმანეთს შუქ-სიგნალებს ვერ გავუცვლით. ჩვენ არ ვიცით, რა მოვლენები გველის წინ და როგორია თავისი ხასიათით ის “სინათლე/შუქი”, რომელსაც ან ჩვენი დაბრმავება შეუძლია ან გაცოცხლება ან შეუძლია სულაც შთანთქას ის სინათლე, რომელიც გვაქვს, რაც განვითარებადი მეცნიერების ეპოქაში რელიგიური კატასტროფის ტოლფასია.  ასტროფიზიკაში, “მოვლენათა ჰორიზონტს” შავ ხვრელებს უკავშირებენ, რომელთა სიახლოვეში გრავიტაციული ველები იმდენად ძლიერია, რომ მათ სინათლეც ვერ ძლევს. ამ მოდელს თუ რელიგიურ პერსპექტივაში გადავიტანთ, მის სულიერ მხარეს გავიგებთ: რელიგიის მომავლის “მოვლენათა ჰორიზონტს” შეიძლება უარყოფითი შედეგები ჰქონდეს, თუ მეცნიერებისა და რელიგიის სინთეზის დღევანდელ მცდარ გაგებას გავყვებით. ეს მოიტანს რელიგიის ნათელის დაკარგვასა და შთანთქმას მომავლის “შავი ხვრელის” გამრუდებული სივრცის “მოვლენათა ჰორიზონტში”. აქედან გამოსავალი შეუძლებელი იქნება იმ მცირე სინათლითაც კი, რომლის შენარჩუნებასაც დღეს ვცდილობთ. ჩვენ უკვე ვეღარ დავაღწევთ თავს ამგვარ “გრავიტაციულ ველს”. რელიგიის ასეთ “ნათელი” მომავალი განწირულია ან მეცნიერების მიერ შთანთქმისთვის ან მეონური რეალობის დონეზე სუსტი არსებობისთვის. რელიგიისთვის ეს შეიძლება “შეუქცევად წერტილად” იქცეს, ანუ შეუძლებელი იქნება რელიგიის ადრეული განვითარების დაბრუნება, როდესაც კაცობრიობის ისტორიის ქრონოლოგიურ შკალაზე ქრისტიანობას შეეძლო ეპოქალური საცდურები დაეძლია და მრავალ გამოწვევაზე პასუხი გაეცა. თუმცა კი ვიცით, რომ ღვთის ეკლესია უკუნისამდე არსებობს  (მათე. 16, 18) (რითიც თავს იმშვიდებენ რელიგიის წარმომადგენლები), არ უნდა დავივიწყოთ ბიბლიის მთავარი კითხვა კაცობრიობასთან დაკავშირებით: ძე კაცისა, როდესაც მოვა, ჰპოვებს კი რწმენას ამ ქვეყნად?” (ლუკა. 18, 8). აქ გავისხენებთ ალფრედ ნორთ ვაითჰედის ბრძნულ სიტყვებს: გავითვალისწინებთ რა, თუ რას წარმოადგენს კაცობრიობისთვის რელიგია და მეცნიერება, ყოველგვარი გადაჭარბების გარეშე ვამტკიცებთ, რომ ისტორიის სვლა დამოკიდებული იქნება იმაზე, თუ როგორ გადაწყვეტს ახლანდელი თაობა მათ შორის ურთიერთდამოკიდებულების საკითხს“. (2). ახლანდელი თაობა კი ჩვენ ვართ, თანამედროვე ქრისტიანები, და რელიგიისა და მეცნიერების ადეკვატური და ბრძნული სინთეზის პასუხისმგებლობა ჩვენ გვაკისრია, ისევე, როგორც გვაკისრია პასუხისმგებლობა მომავალი თაობების განვითარებაზე; ის “წინასწარი შენატანი”, რომელსაც ახლა დავდებთ, მომავალში დიდ ნაყოფს გამოიღებს. თუ დღეს, წარსულის ემპირიული რეალიზმიდან გამომდინარე, ჩვენს როლს ხელახლა არ გავიაზრებთ, აუცილებლად მივალთ “მოვლენათა ჰორიზონტამდე”, სადაც ნეგატიური ან უშინაარსო მოვლენები დაგვხვდება წინ. ამიტომ, წმ. იუსტინე ფილოსოფოსის თანახმად: “ვისაც ჭეშმარიტების თქმა შეუძლია და არ ამბობსმას დასჯის ღმერთი(PG. 6, Col. 669) (3). თანამედროვე გაგებით, ჭეშმარიტება არის ის, რაც აქტუალურია დღესდღეობით, დღეს კი მეცნიერებაა აქტუალური, იმიტომ რომ ის არა მხოლოდ არარელიგიური, არამედ რელიგიური ადამინების გონებასაც იპყრობს. ეს არის ჩვენი რელიგიური ორიენტაციისგან დამოუკიდებელი რეალობა, რომელიც ნებისმიერი ადამიანის (როგორც ფსიქოსომატური არსების) მიმართ იმანენტურია. ადამიანის ფსიქოსომატური საფუძველი იყო ფუნდამენტი ადამიანის მისწრაფებისა, შეემეცნებინა ბუნების საიდუმლოებანი და მეტაფიზიკური რეალობა.  მეცნიერება, ისევე, როგორც რელიგია, კაცობრიობის მომავლის ნათელია, მაგრამ მას აზრი ვერ ექნება, იგი ვერ იქნება სრულფასოვანი ცხოვრებისეული მიზანი, თუ რელიგიური ადამიანი არ იქნება მისი შინაგანი საფუძველი.

ზემოთ ჩვენ აღვნიშნეთ, რომ კაცობრიობის მომავალს რელიგიისა და მეცნიერების სინთეზში ვხედავთ.  ადამიანის თვისებათა ფსიქო-სომატური ერთობლიობა ევოლუციური გაგებით მოიაზრება, რადგან ადამიანი მუდმივად არის ევოლუციის პროცესში. ევოლუცია ხომ არა მხოლოდ სამყაროს ბიოლოგიურ და კოსმიურ მხარეს, არამედ პიროვნებების მეტაფიზიკურ განვითარებასაც ეხება. ადამიანი მუდამ განიცდის ევოლუციას და ეს პროცესი შეუქცევადია; სანამ ადამიანი არსებობს, ის ევოლუციას ექვემდებარება.  ევოლუცია საჭირო იყო გადარჩენისათვის. ადრეულ ეტაპზე ეს ბიოლოგიურ საფუძველზე ხდებოდა, მოგვიანებით კი სულიერი სფეროც მოიცვა.  აბსოლუტური ბუნება (როგორიცაა ღვთაებრივი ბუნება) ევოლუციას არ საჭიროებს. ჩვენ აბსოლუტის ბუნებას ადეკვატურად ვერ გამოვხატავთ, ამიტომ ვიყენებთ ტერმინებს, რომლებიც ქმნილ კატეოგრიებს უთითებს – “ბუნება”, “პიროვნება” ან “ჰიპოსტასი”. ღმერთი ამ კატეგორიებს მაღლა დგას. ამასთანავე, პანთეიზმი ჩვენთვის სრულიად უცხოა. ევოლუცია არის ქმნილების ბუნებრივი თავისუფლებათავისუფალი ნიჭი, რომელიც ბუნებას ღმერთი უბოძა, როგორც ქმნილების (გონიერის თუ უგონოს) თავისუფლებისადმი სიყვარულისა და პატივისცემის გამოვლინება. მსგავსად, თავისუფალი ბუნებრივი არჩევანი უძლიერესს აძლევდა გადარჩენისა და ბუნებრივი განვითარების საშუალებას. განა განკაცებულმა ლოგოსმა ქმედების იგივე თავისუფლება არ მოგვანიჭა? ქრისტემ თითოეულ ინდივიდს “სულიერი ბუნებრივი გადარჩევა” მიანიჭა, სადაც სულიერად გადარჩება სულით ძლიერი, რომელიც ჭეშმარიტების სულში და თავისი თავის და ჭეშმარიტი ღმერთის შეცნობაში მეცადინეობს. აქ გვახსენდება პავლე მოციქულის სიტყვები: მისსავ ქმნილებებში ცნაურდება და ხილული ხდება (რომ. 1, 20) უზენაესი ღმერთის ძალა და დიდება, როდესაც რელიგიის საფუძველზე მიზანსა და აზრს მეცნიერულად გამოვიკვლევთ, ამასთან, ბოლომდე ვერ შევიმეცნებთ ჩვენს მიერ გაგებულ კოსმოსურ სამყაროს, რომელიც ჯერ კიდევ უამრავ საიდუმლოებას შეიცავს. მხოლოდ საღვთისმეტყველო-სამეცნიერო სინთეზი გვაძლევს სწორ და აზრიან ორიენტირებს, რათა ამა თუ იმ კოსმოსურ მოვლენებს შესაბამისი ახსნა მივცეთ საღვთისმეტყველო ინტერპრეტაციით კოსმოსის განვითარებისა და გაფართოების (მისი უწყვეტი გაფართოების მექანიზმს – ენთროპიას) მეცნიერულად მოცემულ მექანიზმს. ასეთ შეხედულებას მომავალში რელევანტური პერსპექტივა უნდა ჰქონდეს, რადგან ადამიანი სულიერადაც ვითარდება და ბიოლოგიურადაც გადის ევოლუციას. ჩვენ ზუსტად არ ვიცით, როგორ წარიმართება ბიოლოგიური ევოლუცია მომავალში. ჩვენ შეგვიძლია, მხოლოდ, მისი სამომავლო მუტაციის თეორიული ასპექტები გავიგოთ. ჩვენ ზუსტად ვიცით ის, რომ კაცობრიობა განაგრძობს ევოლუციას, რაც რელიგიასა და მეცნიერებას შორის მჭიდრო ურთიერთობის განხორციელების სტიმულია. ეს ყოველივე კი კოსმოსურ სამყაროში (რომელსაც ნელ-ნელა ავითვისებთ) ჩვენს ნათელ მომავალს ემსახურება.

ჩვენ უნდა გვესმოდეს, რომ დღესდღეობით ადამიანი ერთადერთი არსებაა, რომელიც ბუნებას ისე აღარ ემორჩილება, როგორც წარსულში. დღეს, თავისი გონებით, ადამიანმა ისწავლა და შეძლო ბუნების დამორჩილება. ანუ, მომავალში, ევოლუციის პროცესი შეიძლება ხელახლა იქნას გააზრებული. ჰომო-საპიენსის სახეობის წარმოშობას მილიონობით წელი დასჭირდა, მაგრამ ადამიანის შემდგომი ევოლუცია, შესაძლებელია, უფრო სწრაფად წარიმართება იმ ტექნიკური საშუალებების ფონზე, რომლებიც თავად ადამიანმა მოიგონა.  ი. მოლთმანი, ჯულიან ჰაქსლიზე მითითებით ზუსტად აღნიშნავს, რომ: არსებობისთვის ბრძოლასდღეს ანაცვლებს ძალიან აქტუალური რეალიზაციისკენ სწრაფვა”, ანუ სწრაფვა იმ შესაძლებლობების განხორციელებისკენ, რაც ადამიანშია ჩადებული. მაგრამ, ისმის კითხვა: რომელი შესაძლებლობები უნდა განვახორციელოთ და რომელი არა?” ჰაქსლის აზრით, ადამიანის თავისუფლებასა და ძლიერებას შინაგანად განსაზღვრავს უნარი, რომ მან თავად გააკონტროლოს ბუნების ევოლუცია ან, სულ მცირე, საკუთარი განვითარების პროცესები (4). ევოლუციაში ამგვარი ხელოვნური ჩარევა (თუ მეცნიერების პროგრესს გავითვალისწინებთ) სავსებით რეალურია და არც ისე შორი მომავლის საკითხია. ბიო-ინჟინერიის განვითარებასთან ერთად სულ უფრო იზრდება სწრაფვა იმისკენ, რომ ადამიანი ბუნებაზე აღარ იყოს დამოკიდებული, არამედ მასზე სრული ძალაუფლება დაამყაროს. ეს კაცობრიობას დიდ იმედებს აძლევს, რაც აისახა ბიო-მედიცინის დარგში კვლევების განვითარებაში, განსაკუთრებით, ნანო-ტექნოლოგიების სფეროში. ეს მცდელობები უკავშირდება იმედს, რომ ცხოვრების ხარისხი გაუმჯობესდება და ადამიანი უკეთ გაიგებს სამყაროს წყობას. ეს ყველაფერი კი ერთ სავსებით რეალურ მიზეზს ემსახურება: ვიყოთ ბედნიერნი ამ სამყაროში; მივცეთ ადამიანს შესაძლებლობა, რომ უფრო მეტი ცხოვრებისეული პრიორიტეტი ჰქონდეს და ზნეობრივადაც განვითარდეს (5). თუ მსგავსი კატეგორიებით ვიმსჯელებთ, შორეულ მომავალში, ადამიანის წინაშე მხოლოდ ერთი პრობლემა დარჩება:  ბიოლოგიური მოკვდავობის დაძლევა. ამ საკითხზე ჯერ კიდევ ძველი შუმერები და აქადელები ფიქრობდნენ. სიკვდილის დაძლევისა და უკვდავების მოპოვების იმედს ისინი თავიანთ პოეტურ-მითიურ ეპოსებში ასახავდნენ. საინტერესოა, რომ როგორც კი ადამიანმა სრულყოფილი გონება მოიპოვა, მან უკვდავების პრობლემაზე დაიწყო ფიქრი. ამ საკითხზე პასუხს იგი რელიგიაში ეძებდა. ჩვენ უნდა დავსვათ კითხვა: რამდენად ეთიკური ან არაეთიკურია ადამიანისათვის მოკვდავობის დაძლევაზე ფიქრი, განსაკუთრებით, როდესაც ეს რელიგიური წარმოდგენების ხვედრია? რას მოგვცემს ბიოლოგიური უკვდავება, თუ მას დავძლევთ? ქვემოთ ამ კითხვებზე ნაწილობრივ გავცემთ პასუხს, თუმცა ეს კითხვები მარადიულია, რომლებზეც ქრისტემ, ესქატოლოგიური აზრით, მოკლე პასუხი გაგვცა. მან კაცობრიობას უკვდავება შესთავაზა, რისი მაგალითიც თავისი ხორციელი აღდგომით მოგვცა. ბიოლოგიური უკვდავების საკითხი, გარკვეულ წილად ეთიკას ეხება. რელიგიური ინტერპრეტაციისგან გამოყოფილი მეცნიერება ეთიკაში როლს ვერ ითამაშებს, ვერც ტონს მისცემს მას, რადგან ეთიკა იმთავითვე რელიგიურია. პრობლემა ის არის, რომ ბიო-მედიცინის მრავალი მიღწევა ბოროტად გამოყენება არის შესაძლებელი, რამაც მომავალში შეიძლება ეთიკისა და ჰუმანიზმის ცნებების დამახინჯებამდე მიგვიყვანოს. როგორ გავაწონასწოროთ და ვაკონტროლოთ ეს პროცესები? ეს შეუძლებელია რელიგიური გააზრების გარეშე. რელიგიური განმარტების გარეშე ეთიკის პრობლემა მეცნიერებაში შეიძლება შერჩევით ჰუმანურობაში გადაიზარდოს, რაც უკვე საბჭოურ თუ ნაცისტურ წარსულში გამოვცადეთ. კაცობრიობა არ არის დაზღვეული იმისგან, რომ არარელიგიური ჰუმანიზმის საშინელი გამოვლინებები აღარ განმეორდება.  ქრისტიანობა ადამიანს ეხმარება ამგვარი “გარეგნული” ან შერჩევითი “ჰუმანურობის” დაძლევაში, რადგან ქრისტიანობას თავგანწირვის გრძნობა აქვს; ქრისტიანული რელიგიის საფუძველი ხომ ქრისტეს მსხვერპლი გახდა. ამიტომ,  ი. მოლთმანი სწორად შენიშნავს: ბიომედიცინის განვითარებასთან დაკავშირებულ უტოპიურ იმედებზე საუბრისას უნდა ვახსენოთ შემაშფოთებელი მოლოდინი, რომელსაც ამ დარგის მიღწევები წარმოშობს. ბიომედიცინის პროგრესი ელს უწყობს ჯანდაცვის სისტემის სრულყოფას, მაგრამ მან შეიძლება ბიოქიმიურ ომამდე მიგვიყვანოს ან წარმოქმნას სიტუაცია, როდესაც გენეტიკური გზით გამოყვანილი ელიტა ხალხის მასას დაიმორჩილებს, რომლის ინტელექტიც ბიოქიმიური მეთოდებით დაქვეითდება. ასეთ სცენარებს თავი რომ დავანებოთ, ერთის მხრივ, შეგვიძლია დააადებებთან ბრძოლაში წარმატებებს მივაღწიოთ, მეორეს მხრივ კი დარჩება კითხვა: ის რაც კარგია ფარმაკოლოგიური ინდუსტრიისათვის, ნამდვილად სიკეთეა თუ არა დანარჩენი სამყაროსთვის?” (6).  მომავალში მეცნიერების ასეთი განვითარების თავიდან არიდებისათვის საჭიროა რელიგიური (ჩვენს შემთხვევაში – ქრისტიანული) ეთიკის ცნების შემოღება, რასაც საფუძვლად დაედება ქრისტეს მსხვერპლი, მისი უანგარობითა და ქმნილებისადმი კოსმოსური სიყვარულით. ბიო-მედიცინის პროგრესი ბედნიერებისა და უშფოთველობის გარანტიას არ იძლევა, რადგან ადამიანს მუდამ თან სდევს გონება, რომელსაც ის თავადვე ვერ შეიმეცნებს; გონება, რომელიც დიდებულია თავისი ბუნებით, ცვალებადია ცხოვრებაში, გენიალურია ფაქტობრივად, და მშფოთვარე საქმეში. მხოლოდ ღრმად გააზრებულ რელიგიურ ეთიკას შეუძლია შეაკავოს ადამიანის გონების არასტაბილურობა. რელიგიური ეთიკა ადამიანს გააგებინებს, რომ ის მხოლოდ ქმნილებაა, რომელსაც გონება მიენიჭა და რომელიც ღვთაებრივ სიმაღლემდეა აყვანილი და “ღმერთობის” ღირსი გახდა   (ფსალმ. 81, 6; იოანე. 10, 34).

კოსმოლოგიის დარგში სადოქტორო ხარისხის მფლობელი მღვდელი, მიქაელ ჰელერი, თავის წიგნს, “შემოქმედებით კონფლიქტი”, იწყებს სამეცნიერო თეორიების საღვთისმეტყველო ინტერპრეტაციის მეთოდოლოგიური შეფასებით, რაც ახალი დისციპლინის – “მეცნიერების ღვთისმეტყველების” – შექმნის წინადადებაში გადადის (7). მომავალში, ასეთი დისციპლინა დაგვეხმარება სამეცნიერო-საღვთისმეტყველო სინთეზის საკითხის გააზრებაში. მეცნიერება ამქვეყნიური გადასახედიდან საუბრობს სამყაროზე, სარწმუნოება კი სამყაროს “ღვთის თვალით” უყურებს (ეს არის სამყარო, რომელსაც ესქატონიდან დავინახავთ). მეცნიერება და რწმენა სხვადასხვა რამეზე საუბრობენ, მათ სხვადასხვა მიზნები, ამოცანები, წანამძღვრები და მეთოდები აქვთ, მაგრამ ისინი ერთმანეთს ავსებენ, რაც ადამიანის პიროვნების განცდის ერთიანობაში მათ ორივეს მატებს სისავსეს. თუ რელიგიისა და მეცნიერების ურთიერთმიმართებას განვსაზღვრავთ, შეიძლება ის დოგმატური ტერმინითაც გამოვხატოთ – პერიქორიზესი, როდესაც ერთიანობის აქტში ერთი არ ერწყმის მეორეს, არამედ ორივეს განსხვავება ჭეშმარიტების სისავსეს აჩვენებს.  მართებულია პაპის, იოანე-პავლე II, შენიშვნა: მეცნიერებას ძალუძს რელიგიის განწმენდა ცდომილებებისა და ცრურწმენისგან, რელიგიას კი ძალუძს განწმინდოს მეცნიერება კერპთაყვანისმცემლობისა და ცრუ აბსოლუტებისგან. ერთი მეორეს უხსნის უფრო ფართო სამყაროს, რომელშიც ორივეს შეუძლია, რომ აყვავდეს” (8).  ისააკ ნიუტონი იყო დარწმუნებული, რომ, მეცნიერება მოწოდებულია იმისკენ, რომ ღმერთის შეცნობამდე მიგვიყვანოს, “რომელზე, მოვლენებზე დაყრდნობით, მსჯელობა ნატურალური ფილოსოფიის საგანს განეკუთვნება” (9). ადამიანს ჩვენი სამყაროს და ბიბლიური სამყაროს ისტორიაში მუდამ მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა. კოპერნიკის ჰელიოცენტრიზმის გამოჩენამ ადამიანის ცენტრალიზებული მდგომარეობა ვერ შეცვალა, არამედ ეს მდგომარეობა უფრო და უფრო ზუსტდებოდა და ამ გაგების ცნებები კიდევ ერთხელ გააზრებულად შემოიფარგლა.  ჩვენი ცნობიერი ცხოვრებისა და სამყაროს ცენტრში კვლავაც რჩება ადამიანის სახე, როგორც გონიერი და აბსტრაქტული აზროვნების მქონე არსება. ასეთნაირად მას აღიქვამს სამეცნიერო სამყაროც (თვითშეგნებისა და ამ სამყაროში საკუთარი ადგილის გაცნობიერების გარეშე არც მეცნიერება იარსებებდა. ამიტომ, ადამიანის პიროვნების პრობლემა ჩვენს ცხოვრებაში ცენტრალურ ადგილს იკავებს). ბიბლიის თანახმად, თავისი ქმნილი და აქედან გამომდინარე შეზღუდული ბუნების მიუხედავად, ადამიანი მცირედით ჩამოუვარდება ღმერთს  (ფსალმ. 8, 6). ებრაულ ტექსტში אֱלֹהִים – “ელოჰიმ” ნიშნავს “ღმერთებს”, ბერძნულ თარგმანში კი “ანგელოზებს”. ფსალმ. 8,7-ში ნათქვამია, რომ ღმერთმა ადამიანი: “გააბატონა თავისი ხელის ნამოქმედარზე; ყოველივე მას დაუმორჩილა”, ანუ ადამიანს დიდი ძალაუფლება მისცა და მაქსიმალურად დაამსგავსა თავის თავს.

ადამიანი დიდ კოგნიტიურ შესაძლებლობებს ფლობს. მისი გონებრივი პოტენციალი ჯერ კიდევ ბოლომდე ვერ გაგვიგია. ადამიანის კოგნიტიური პოტენციალის სწორი გააზრება და შეფასება საშუალებას მოგვცემს, რომ მომავალში უტყუარი ნაბიჯი გადავდგათ. როგორც ალფრედ ნორთ უვაითჰედი აღნიშნავს, ადამიანს მთელი კაცობრიობის მომავალზე პასუხისმგებლობა აკისრია. ცნობილი ამერიკელი პალეონთოლოგი, ჯორჯ სიმფსონი, აღნიშნავს: შეკითხვა: “რა არის ადამიანი?” ყველაზე ღრმაა იმ კითხვათაგან, რომელიც შეიძლება ადამიანებმა თავის თავს დაუსვან. ამ თხვას, ნებისმიერ ფილოსოფიასა თუ საღვთისმეტყველო სისტემაში, მუდამ ცენტრალური ადგილი ეკავა. სწავლულები ამ კითხვაზე პასუხს ჯერ კიდევ ორი ათასი წლის წინ ეძებდნენ” (10). ბოლო ნახევარ საუკუნეში პალეოანთროპოლოგია და ნეიროლოგია მნიშვნელოვნად განვითარდნენ, მაგრამ ამ კითხვაზე პასუხი დღემდე ვერ მიგვიღია: რა არის ადამიანი? ადამიანის მხოლოდ მეცნიერულ კატეგორიებში განსაზღვა ძალიან უხეში და ზედაპირულია. ადამიანს, ფიზიკური ყოფის გარდა სულიერი მხარეც გააჩნია. ის, თავისი ბუნებით, ძალიან “ღრმა” არსებაა. მხოლოდ მეცნიერული განსაზღვრებები არ იქნება საკმარისი, თუ ადამიანში ვერ გავიგებთ მთავარს: მის პიროვნებას. ეს კი ღვთისმეტყველებისა და ფილოსოფიის პასუხისმგებლობის სფეროა. პიროვნებას ეს ორი სფერო იკვლევს. მეტყველი ადამიანი, რომელიც შემოქმედის ხატი და მსგავსია, ასევე, ღვთაებრივი ლოგოსის მიერ შექმნილი ადამიანური ბუნება პოეტურ სტრუქტურასაც ფლობს. შეგახსენებთ, რომ ბერზნული სიტყვა ποιητης  – “შემოქმედი” მომდინარეობს სიტყვიდან ποιεω  – “კეთება”, “დამზადება”. ამგვარად, ადამიანი მცირე პოეტი და მცირე ლოგოსია. ლოგოსი მოიცავს ღვთის ხატის შეუცნობად სილამაზეს. ეს არის ღვთის ანარეკლი ყოფიერების ანთროპულ რეალობაში. ამ მხრივ, ბიოლოგიური ევოლუციის თეორია ხელს არ უშლის და არ ამახინჯებს გამოხსნისა და ქრისტეს განკაცების ქრისტიანნულ გაგებას (რის შესახებაც დაწვრილებით ვწერდით ზემოთ). ახალი მეცნიერული მონაცემების ფონზე აუცილებელია ჩვენი საღვთისმეტყველო ცოდნის დახვეწა, ანთროპოლოგიის ჰერმენევტიკული საზღვრების დაზუსტება, რაც ყოველთვის ხდებოდა ღვთისმეტყველების ისტორიაში და აუცილებელია, რომ ასე გაგრძელდეს მომავალშიც. პაპ ბენედიქტე XVI თანახმად: ევოლუციის თეორია ვერ გააუქმებს და ვერ დაამტკიცებს რწმენას, მაგრამ ის მოითხოვს, რომ რწმენა საკუთარი თავი უფრო ღრმად შეიმეცნოს და ამგვარად დაეხმაროს ადამიანს, უკეთ გაუგოს საკუთარ თავს და ხდებოდეს ის რაც არისარსება, რომელიც მოწოდებულია, რომ ღმერთსშენუთხრას მარადისობაში(11). დღესდღეობით, რწმენამ თავის თავს უკეთ უნდა გაუგოს, რათა ჩვენც გავიღრმავოთ საკუთარი თავის გაგება და განვიწმინდოთ წარსულის ცრურწმენისაგან. პავლე მოციქულის თანახმად, რწმენა “შემეცნებისკენ” არის მოწოდებული (ებრ. 11, 3), ანუ შემეცნება არა მხოლოდ გონების, არამედ რწმენის სფეროც არის. მთელი ქმნილება – ღმერთის პოეტური ხელოვნებაა, რომელიც გვიჩვენებს სამყაროს სილამაზეს, რომელიც ღმერთის გონებაში იყო ჯერ კიდევ სამყაროს შექმნამდე  (ეფეს. 1, 4). ჩვენ, როგორც მცირე ლოგოსის მატარებელნი, სილამაზისკენ ვართ მოწოდებულნი, ჩვენი სილამაზე კი ჩვენი ცხოვრების მრავალფეროვან სილამაზეში განხორციელდება. ტრადიციული ქრისტიანული გაგებით, ხელოვნებას ღმერთის დაკარგვით გამოწვეული სიცარიელე უნდა შეევსო (ხელოვნებით ღმერთის ჩანაცვლებას ცდილობდნენ). თუმცა, თანამედროვე საღვთისმეტყველო წარმოდგენაში ხელოვნება უკვე ღრმად არის გააზრებული, რაც ხელოვნების მეორე მხარესაც გვიჩვენებს.  ჩვენი აზრით, ისტორიამდელ ხანაში, ხელოვნება იყო ღმერთთან და სულთა სამყაროსთან ადამიანის ღრმა კოლექტიური ურთიერთობა, რაზეც მეტყველებს შოვეს, ლასკოს, ალტამირას და სხვ. კლდის ფერწერა.  პრეისტორიულ ხანაში შემოქმედი ღმერთისგან გაუცხოვება “ბუნებრივად” ხდებოდა და იყო არა ლოკალური, არამედ საყოველთაო მოვლენა. ადამიანი მოწოდებული იყო საკუთარი ეგოიზმის დაძლევისკენ, მაგრამ ამ გრძნობას ვერაფერს უხერხებდა. ხელოვნება კაცობრიობას ღვთის ქმნილების პოეტური სილამაზის წვდომაში და ამ სილამაზეში თავად ღმერთის შემეცნებაში ეხმარებოდა. დღეს კიდევ უფრო მეტი საშუალება გვაქვს, რომ კოსმოსური სამყაროს პოეტურ სილამაზეში ღმერთი შევიმეცნოთ, რადგან დღეს სულ უფრო და უფრო იხსნება ჩვენს წინაშე კოსმიური ქმნილების სივრცე.

დღეს სიტუაცია ჩვენს გარშემო (ტექნიკური თვალსაზრისით) რადიკალურად იცვლება. ამ ცვლილებას ყოველწლიურად ვხედავთ და განვიცდით. პროგრამირებისა და ხელოვნური ინტელექტის, და ნეირობიოლოგიის სფეროს მიღწევები კაცობრიობას სულ უფრო მეტ შესაძლებლობას სთავაზობს. ეს სფეროები ტვინის მუშაობის შესახებ უფრო ღრმა და ზუსტ წარმოდგენას გვაძლევს. ეს ყოველივე შეცვლის ჩვენს წარმოდგენას ადამიანის ტვინზე და მისი გამოყენების უფრო დიდ შესაძლებლობას მოგვცემს. ნეირობიოლოგია და ბიოინჟინიერია საშუალებას გვაძლევს, რომ ელექტრული სიგნალები ტვინის ბიოქიმიურ პროცესებში გადავიტანოთ, რაც კაცობრიობას მრავალი დაავადების დაძლევაში დაეხმარება. თუმცა, XXI  საუკუნეში, ბიო-ტექნოლოგიურმა რევოლუციამ შეიძლება უარყოფით როლის ითამაშოს. ტექნოლოგიური შესაძლებლობები ახალ თავისუფლებას, ჭეშმარიტ ადამიანურ ღირსებასა და მშვიდობის მოპოვებას გვპირდება. მაგრამ, ჩვენ შეიძლება გადაჭარბებულადაც კი შევაფასოთ ჩვენი კოგნიტიური შესაძლებლობები. მომავლის ტექნოლოგიურმა ნახტომმა შეიძლება “ქილიაზმი” მოგვცეს, თუმცა ეს იქნება არა სულიერი, არამედ მატერიალური “ქილიაზმი” (12). შეიძლება, ათასი წლის მერე კაცობრიობა მზის ენერგიას სრულადაც გამოიყენებს და ენერგეტიკული განვითარების სრულიად ახალ საფეხურზე გადავა. ასეთი გეგმები არსებობს. მაგრამ, განა შევძლებთ, წინ აღვუდგეთ ყოვლისშემძლეობისა და სრული ძალაუფლების შეგრძნების ცდუნებას? როგორი იქნება ადამიანის პიროვნების როლი ტექნოლოგიურ ნახტომში? ი. მოლთმანი, ასეთი მომავლის დაკავშირებით აღნიშნავს, რომ: თვით ადამიანი საზოგადოებაში მარიონეტად იქცევა. ყველაფერიძაფებითიმართებასიცოცხლის სისავსე, მრავალფეროვნება, ორგანული მოძრაობა საათის მექანიზმს ემსგავსება. გამოთვლითი შეგნების ცივი სინათლე სიცოცხლის პოეზიის გრძნობას კლავს. ადამიანური საზოგადოება ინტერესთა საზოგადოებად, კულტურა კი ცივილიზაციად იქცევა, ადამიანი მასაში იკარგება, ადამიანები ცხოვრობენ სიცოცხლის განცდის გარეშე და ამიტომ სიცივისა და გაუცხოების შეგრძნება მასიურ მოვლენად იქცევა” (13) ასეთ ვითარებაში, ადამიანის პიროვნება ხდება ფორმალური, ის აღარ არის ღვთაებრივი პოეტური შემოქმედებითი ძალის ცენტრალური მოვლენა. ის ყოფიერების ჩრდილად და ხელოვნების მექანიკურ მოვლენად (მსხვერპლად) იქცევა. ადამიანი თავად იქმნის ასეთ ვითარებას, რადგან სწორად ვერ იზარებს თავის არსს და თავის  შემოქმედებით პოტენციალს ადეკვატურად ვერ იყენებს. პიროვნების არსი ატროფირდება. ი. მოლთმანი შენიშნავს, რომ აქედანაა ჩვენი “მისწრაფება უბრალო და სავსე ცხოვრებისადმი, რომელი ჯერ არ მოვიპოვეთ” (14) ადამიანის მიერ შექმნილი ხელოვნების ყველა სახეობა მშვენიერია, თუ მათ კაცობრიობის სასიკეთოდ გამოვიყენებთ. ამასთან,  უნდა გვახსოვდეს ჩვენი შეცდომები, რომლებიც ემპირიულად დავუშვით წარსულში, რათა ისინი ხელოვნების მომავალი განვითარებისას სწორად გავიაზროთ. “მომავლის სიკეთე” დასაზუსტებელია. ი. მოლთმანი, ფრიდრიხ შილერზე მითითებით,  წერს: ფრიდრიხ შილერმა ეს თავის კლასიკურ ფორმულირებაშ გამოხატა: ჩვენ ვხედავთ არა მხოლოდ ცალკეულ სუბიექტებს, არამედ ადამიანთა კლასებს, ომლებშიც მათ უნარების მხოლოდ ნაწილია განვითარებული; მათი დანარჩენი უნარები კი ძალიან სუსტად ვლინდება (როგორც დამჭკნარი მცენარე ავლენს თავის ბუნებაზე მინიშნებას) (…). ადამიანი მუდამ არის მიწებებული მთლიანის ნამსხვრევზე და თავადაც ნამსხვრევად იქცევა; ადამიანს ესმის იმ ბორბლის მონოტონური ხმაური, ომელსაც თავად აბრუნებს და ის თავისი არსის ჰარმონიას ვერ ვითარებს და ნაცვლად იმისა, რომ თავისი ბუნების ადამიანურობა გამოხატოს, ის თავისი საქმიანობის, თავისი მეცნიერების მხოლოდ ანაბეჭდად იქცევა” (15).

ადამიანი უზენაესი ქმნილებაა. მას მისი გონება განადიდებს და სამყაროსა და საკუთარი თავის გონიერ მეთვალყურედ აქცევს. თავისი არსებით თვისებებით, ადამიანი შემოქმედიცაა, თან პოეტური შემოქმედი, რომელიც თავის ცხოვრებას ხელოვნებით ამკობს, რაც ადამიანს ღმერთისგან არა თუ არ განყოფს (ღმერთის დაკარგვით გამოწვეული სიცარიელის შევსების მხრივ, როგორც ამას ძველი ქრისტიანები ფიქრობდნენ), არამედ აახლოებს მას საკუთარი თავისა და ღმერთის შემცნებასთან. როდესაც ვქმნით ახალ ფორმებს და იდეებსა და აზრებს ხელოვნებაში ხილულად განვახორციელებთ, ამით საკუთარ თავს განვადიდებთ და ამ დიდებისკენ ვართ ზუსტად მოწოდებულნი, ვირეკლავთ რა ღვთაებრივ დიდებას. როდესაც კულტურას ვქმნით, არ უნდა ვიქცეთ მის მსხვერპლად და ანაბეჭდად. პირიქით, ჩვენს მიერ შექმნილი კულტურა უნდა იყოს ბუნებაში ჩვენი ანაბეჭდი. როდესღაც ადამიანიც იყო არაგონიერი ცოცხალი არსება, მაგრამ ღვთის ნებით იგი გახდა გონიერი არსება, რომელსაც საკუთარი თავის გაცნობიერება შეუძლია. საკუთარი თავის გაცნობიერებას ადამიანის ცხოვრებაში ზნეობის გაგება შემოაქვს. კრეიგ ნესანი შენიშნავს: ცოცხალი არსება, იქცა რა ადამიანად, გადარჩენისთვის ბრძოლაში უკვე ვეღარ შეინარჩუნებს უბიწოებას. ახლა ის ხომ სხვა არსებაში ხედავს პიროვნებას, რომელიც ჩვენსავით ცდილობს გადარჩენასცხოველურ უბიწოებას ადამიანური ბრალი ჩაენაცვლა” (16). გონებას ჩვენს ცხოვრებაში პასუხისმგებლობა, თანაგრძნობა, გაცნობიერებული სიყვარული, სინანული და მოყვასისთვის თავგანწირვა შემოიტანა. ჩვენ უგონო ცხოველურობა დავტოვეთ და გონივრული ცნობიერების მრავალფეროვან სამყაროში შემოვაბიჯეთ, სადაც საკუთარ თავს, ჩვენს პიროვნებას შევხედეთ. ჩვენ ჩვენს პიროვნულობას დღემდე ვიკვლევთ. პიროვნება ყოველთვის იყო შემეცნების სამიზნე და თავისი მიუწვდომელი იდუმალებით იზიდავს ადამიანს, რომელიც ღმერთის ხატამდე არის ამაღლებული. ადამიანური ჰიპოსტასი არ არის პრეისტორიული ჰომინიდის ჰიპოსტასი. გონების შეძენასთან ერთად, ადამიანურმა ჰიპოსტასმა პიროვნულობა შეიძინა, რადგან გონივრულ ჰიპოსტასურობას თვითცნობიერება ახასიათებს. ჩვენ დავტოვეთ ჩვენი ცხოველური უგუნურობა და უპასუხისმგებლობა და გონივრული პასუხისმგებლობის სფეროში შევედით. ჩვენ აღარ გვაქვს უკან დაბრუნების (უკუევოლუციის) უფლება. ამგვარი უკუევოლუცია ბიოლოგიური თვალსაზრისით არარეალურია, მაგრამ ის სავსებით შესაძლებელია ზნეობრივი და სულიერი გაგებით. ცხოველური ვნებებით მცხოვრები ადამიანი მატერიის თაყვანისცემამდე მივა, რომელსაც იგი სიცოცხლის წყაროდ მიიჩნევს და ღმერთის ადგილას დააყენებს. გონება იმისთვის მოგვეცა, რომ ევოლუციის (სრულყოფილებისკენ) პროცესში შემოქმედი შეგვემეცნა, რადგან ჩვენი მიზანია ღმერთთან, კაცობრიობის სრულყოფილ მამასთან, ერთიანობა (მათე. 5, 48). ღმერთის შემეცნების გზას რთული და ტრაგიკული (პრე)ისტორიული მხარე ჰქონდა. ისტორიამდელ ხანაში, ჩვენი წინაპრებისთვის საკვები იყო “კერპი”, რომელიც გადარჩენის საშუალებას აძლევდა მათ. ეს მათ კარგად ესმოდათ ცხოველური ინტუიციის დონეზე. ლოგოსის განკაცებასთან ერთად ჩვენი “საკვები” გახდა ლოგოსი, რომელსაც ევქარისტიის საიდუმლოში ვეზიარებით. ისტორიულ კონტექსტში, ჩვენი გონივრული კერპთაყვანისმცემლობა ჰედონიზმის  პირდაპირი შედეგი იყო. კერპთაყვანისმცემლობას ჩვენ თანდათანობით გამოვდიოდით, რამდენადაც ერთი ჭეშმარიტი ღმერთის შესახებ ცოდნას ვიძენდით. სულიერი გაგებით, კერპთაყვანისმცემლობა თავის გატანის ერთ-ერთი ფორმა, ერთგვარი, შუალედური გზა იყო, რომლითაც ჩვენ მონოთეიზმამდე მივედით. ამგვარად, კაცობრიობა, თანდათან, მონოთეიზმის რეალობის გაგებამდე მივიდა და მასში, სულიერი გაგებით, სრული ხსნა დაინახა. კაცობრიობის მთელი არსებობა თავის გატანაა – თავის გატანა პირად, საზოგადოებრივ, სოციალურ და ა.შ. ცხოვრებაში. ამის შესახებ ჩარლზ დარვინი წერდა. ცნობილი ინგლისელი მეცნიერი ამბობდა, რომ ევოლუციას ამოძრავებს ბუნებრივი პირობებისადმი ყველაზე მორგებული არსებების გადარჩენა. მრავალი ანტი-ევოლუციონისტი ფიქრობს, როომ ევოლუცია არ არსებობს, რომ ჩვენ ევოლუცია არასოდეს განგვიცდია. მათ ევოლუციის არ სჯერათ და არ ესმით, რომ ევოლუცია რწმენის კი არა, არამედ, აღიარების საკითხია. ამგვარი აზრი დროული იქნებოდა შუა საუკუნეებში, მაგრამ არა დღეს – მეცნიერებისა და ტექნოლოგიის განვითარების ხანაში. ბოლო ორი ასწლეულის მანძილზე, ჩვენი სხეულის მეცნიერული კვლევები ჩვენი ორგანიზმის ევოლუციას პირდაპირ ამტკიცებს. იცვლება როგორც ჩვენი სხული, ისე პლანეტაც. დაძველება/დაბერება არის მთელი ქმნილების რეალობა. დაძველება/დაბერება ადამიანის ორგანიზმის ბუნებრივი პროცესია (მიკრობიოლოგიურ დონეზე) და კოსმოსში (მაკრო სამყაროში), და ეს პროცესი არ არის დამოკიდებული ორი ადამიანის “ცოდვით დაცემაზე”. მაგალითად, ამერიკელმა მეცნიერებმა, ბოლო 150 წლის მანძილზე ადამიანის სხეულის სტემპერატურის გაზომვის შედეგები შეაგროვეს და მივიდნენ დასკვნამდე, რომ ამ დროის განმავლობაში ადამიანის სხეულის საშუალო ტემპერატურამ თითქმის ნახევარი გრადუსით დაიკლო – 37 გრადუსიდან 36,6-მდე (17). ტემპერატურის ასეთ ცვლილებას უკავშირებენ, ერთის მხრივ, ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას და მეორეს მხრივ იმას, რომ ჩვენი ორგანიზმის რეაქცია სხვადასხვა ინფექციებზე გაუმჯობესდა. სავარაუდოდ, ჩვენი სხეულის ტემპერატურა მომავალშიც დაიკლებს გარკვეულ ზღვრამდე და კვლავაც განაგრძნობს ცვლილებას კლიმატური პირობებიდან გამომდინარე. იგივე ვითარებაა ადამიანის სიმაღლესა და ზომებში – ისინი მუდმივად იცვლება. ადამიანები უფრო ხშირად იბადებიან ყბის ისეთ მოწყობით, რომელიც “სიბრძნის” კბილს არ ითვალისწინებს. ადამიანს ახალი ძვლებიც ეზრდება. მაგალითად, მედიკოსების ცნობით, ახალი დამატებით ძვალი – მცირე ფაბელა – სულ უფრო ხშირად ჩნდება ადამიანებში (18). თუ ევოლუცია ასეთ ტემპებით გაგრძელდება, მომავალში “სიბრძნის” კბილის არსებობა და ფაბელას არქონა ანომალიად ჩაითვლება.  ადამიანში იმუნური სისტემის არსებობა პირდაპირ აჩვენებს ჩვენში პრეისტორიული ევოლუციური პროცესების განვითარებას, რადგან იმუნური სისტემა ავადმყოფობებს ებრძვის და ის ჯერ კიდევ ცხოველურ დონეზე გვქონდა და სხვა ცხოველებსაც აქვთ დღემდე.

ყოველივე ზემოთ აღნიშნული სხეულის ევოლუციასთან არის კავშირში. ამგვარად, ჩვენ შეგვიძლია ჩვენს თავს ახლებურად შევხედოთ, რელიგიურად ხელახლა გავიაზროთ ჩვენი თავი შინაგან, სულიერ და პიროვნულ დონეზე. ადამიანისთვის ეს ბუნებრივი და ნორმალური პროცესია, რადგან ადამიანი მუდამ იკვლევს თავის თავს, როგორც გონიერი და ფსიქოსომატური არსება.  ადამიანი მუდმივი თვითგანვითარებისა და თვითშემეცნებისკენ არის მოწოდებული. ეს განვითარება მხოლოდ ადამიანზე არ არის დამოკიდებული. ის დამოკიდებულია გარემო პირობებსა და გარე სამყაროზეც. თვითგანვითარებისა და თვითშემეცნების საფუძველს ზუსტად რომ გონიერება გვაძლევდა. გონიერებამ ბუნებრივად მიგვიყვანა ზნეობამდე, რომელიც თვითშეგნების ერთ-ერთი პირველი ნიშანია. ცხოველებს ზნეობა არ გააჩნია. ზნეობა არის რელიგიურობის პირველი შედეგი. იგი ბუნებრივია homo-sapiens-სთვის, რომელიც ზნეობის გაცნობიერებით ხდება ნამდვილად homo-moralis, ზნეობრივი ადამიანი, რამაც ადამიანს მისცა იმის გაგების უნარი, თუ რა სხვაობაა მასსა და დანარჩენ ცხოველურ სამყაროს შორის. ისეთი ცნებები, როგორებიცაა სამართლიანობა, პატივი, პატივისცემა, ნამუსი და ა. შ. ჩამოყალიბდა ზნეობის რელიგიურ საფუძველზე, სულიერი ჭეშმარიტების ძიებაში, რომელიც ერთის მხრივ კაცობრიობის ხსნის ახალი გააზრება იყო, მეორეს მხრივ კი ის იყო კამერტონი, რომელიც ადამიანური ცნობიერების სწორ გზას აჩვენებდა. მაიქლ რიუზი ამბობდა: მორალი არის ბიოლოგიური ადაპტაცია, არანაკლებ, ვიდრე ხელები, ფეხები და კბილები (19). ანუ, მორალის, ალტრუიზმის, სინდისის და ა. შ. გამოჩენა ადამიანისთვის ადაპტაციის ისეთივე გამოვლენაა (თავის გადარჩენის მხრივ), როგორც სხეულის ადაპტაცია ბუნებრივ სირთულეებთან.  ამგვარად, რელიგია ადამიანის განვითარების ევოლუციური პროცესია. რელიგია გამოწვეულია იმავე ყოველდღიური პრეისტორიული სირთულეებით, რომლებმაც ბუნებრივი გადარჩევის საფუძველზე ჩვენი სხეულის მუტაციები გამოიწვიეს (ბუნებრივი გადარჩევა უჯრედულ დონეზეც ხდებოდა). ეს ყველაფერი არის ადამიანის სრულყოფისა და ხსნის ძებნის პროცესი. კ. კანინჰემი, სხვა მეცნიერებზე მითითებით,  აღნიშნავს: სირთულის მატებასთან ერთად მსხვრევადობაც იზრდება. განვითარება სულ უფრო ძლიერ დამოკიდებულებას ეფუძნება. დამოკიდებულება კი მოწყვლადობაა. რაც უფრო მდიდარია რომელიმე რსების სიცოცხლე, მით უფრო დამოკიდებული ხდება იგი სხვებზე. როგორც ვილიამსი აღნიშნავს: რთული სისტემის ევოლუციის ყოველი ეტაპი გამრავლების შენელებას იწვევს; დაცულობის მოთხოვნა იმატებს; სირთულე კი შინაგან მოწყვლადობას ზრდის. თავის ეკოსისტემაში გადასარჩენადუმაღლესორგანიზმებსდაბალიორგანიზმები უნდა გამოეყენებინათ პირველადი პროდუქტების (მაგ., კოფერმენტები, როგორებიცაა ვიტამინები, ცხიმები, შაქრები და ამინომჟავები) წყაროდ. ეკოსისტემის არსებით მახასიათებლად იქცა ურთიერთკვებაევოლუციის პროცესში სახეობები დამოუკიდებელ ფორმებად არ გვევლინება”. ადამიანს შეიძლება უფრო რთული ორგანიზაცია აქვს, მარგამ ქიმიურად იგი ნაკლებ შემდგარია. მიუხედავად იმისა, რომ გონება ჩვენი უდიდესი უპირატესობაა, ჩვენ მას ბიოლოგიური სისუსტის ხარჯზე ვიღებთ. ჩვენი სისუსტე ჩვენი გაჩენისთანავე იჩენს თავს, შემდგომში კი თავ იჩენს ტკივილისადმი უფრო მაღალ მგრძნობელობაში და გარდაუვალი სიკვდილის განცდაში. ვილიამსი და ფრაუსტო და სილვა შენიშნავენ დაბადებისას ჩვენი მოწყვლადობის ესახებ: გაჩენისთანავე, ადამიანის და ზოგიერთ ძუძუმწოვრის (აგ., თაგვების) გრძნობები ერთმანეთთან სუსტ კავშირშია; კუნთებში არსებული ნერვული დაბოლოებებიც კი თითქმის უსარგებლოდ ჩანს, მოძრაობისა და კვების თვალსაზრისით” (20). ანუ, დანარჩენი ცხოველური სამყაროს განვითარების ფონზე, ჩვენ ადამიანის სხეული ევოლუციაში ანტინომიას ვხედავთ.  თუკი სრულყოფისკენ ვვითარდებოდით, ეს გონებისა და რაციონალობის ხარჯზე ხდებოდა, რაც თავდაპირველი ცხოველური ინსტინქტის სრულყოფის გაგრძელებაა. ფიზიკური ძალით ჩვენ მტაცებელ ცხოველებს ჩამოვუვარდებით, მაგრამ გონებრივად მათ აღვემატებით. არც ჩვენი ფიზიკური განვითარება შეჩერებულა, მაგრამ ცხოველურ სრულყოფილებასთან შედარებით, ის ცოტა ხსვა გზით წავიდა. ცხოველური სამყაროდან გამოსვლასთან ერთად ჩვენ (პირდაპირი გაგებით) მტაცებლობაც მივატოვეთ. ჩვენ ცხოველებზე სუსტები გავხდით (მაგ., ჩვენს უახლოეს ნათესავს – შიმპანზეს – ფიზიკური ძალით ჩამოვუვარდებით), მაგრამ გონება არის ისეთი იარაღი, რომლის გამოყენებაც უნდა იცოდე. ეს არის იარაღი, რომელიც ადამიანს ან კიდევ უფრო მეტ სრულყოფილებამდე მიიყვანს ან გადააქცევს ცხოველად, რომელიც ყველაზე საშიშ და შეუბრალებელ მხეცზე უარესი იქნება. ადამიანს კარგათ აქვს განვითარებული ნერვული სისტემა და გრძნობის ორგანოები.  მილიონობით წლის მანძილზე, ჩვენი ორგანიზმი გამოცდილებას იძენდა გრძნობის ორგანოებით და ამ გამოცდილებას ნერვული სისტემის მეშვეობით გადაამუშავებდა. ჩვენს ცხოველ წინაპრებში, გრძნობის ორგანოებისა და ნერვული სისტემის განვითარება მათ გენეტიკურ კოდზე იყო დამოკიდებული, რომლის სრულყოფაც გრძელდება. ჩვენი ნეირონული ძაფები მუდამ ვითარდება გამოცდილების წყალობით. ამგვარად, ჩვენი არსების გონივრული ნაწილი თანდათანობით ვითარდება.

ედვარდ ოუქსი შენიშნავს: თუ ბუმბული გაჩნდა ჰაერთან შეხების რეაქციის შედეგად, თვალები კი სინათლესთან შეხების შედეგად, მაშინ, ტვინის ევოლუციური განვითარება არის რეაქციამენტალურ ჰაერთან შეხებაზე. ამ მეტაფორული გამოთქმით მსურს მივუთითო იმ იდეალურ აპრიორულ სტრუქტურებზე, რომლებიც სამყაროს ნაწილია და ტვინს მათემატიკის უნარი შესძინეს. ანუ, დარვინიზმი პლატონიზმთან არა შეთავსებადია, არამედ უშუალოდ გულისხმობს მას” (21). პლატონიზმს მეტაფიზიკური საფუძვლების არსებობის სწამდა, რაც კაცობრიობის ემპირიული წარსულით დამტკიცდა, ანუ იმით, თუ როგორ აითვისა კაცობრიობამ პლატონური იდეები და პრინციპები და თავისი ცხოვრებისეული პრიორიტეტების რიგში ჩააყენა ისინი. ვ. ნესმელოვი, წმ. გრიგოლ ნოსელის კოსმოლოგიური შეხედულებების  (რომლებზე პლატონიზმი ახდენდა ზეგავლენას)  კომენტირებისას, წერს: სიტყვა რომ არ გაგვიგრძელდეს, მხოლოდ იმას მივუთითებთ, რომ მატერიალური სამყაროს არამატერიალური საფუძვლების არსებობის ჰიპოთეზები იმის შესახებ, რომ სამყარო თავისი ძალითა და კანონებით ვითარდება, რომ სინათლის მასები მზის წარმოქმნამდე ბრუნავს და მატერიის მარადიულობის უახლესი ჰიპოთეზა წმ. გრიგოლ ნოსელმა თხუთმეტი საუკუნის წინ გამოთქვა. ამ იდეებს სერიოზული ბუნებისმეტყველი მომხრეები მხოლოდ გასულ საუკუნეში აღმოაჩნდა  და მათგან წმ. გრიგოლ ნოსელის შესახებ ბევრს არც სმენია” (22).

როდესაც ძველი ჰომინიდები გონებას იძენდნენ, მას მეტაფიზიკურ პერსპექტივაში იაზრებდნენ, როგორც მარადიული სიცოცხლის წყაროს, რაც მათ იმედს აძლევდა. “მიღმიერის” ძიების ინტუიცია ან ინტუიციური გრძნობა ადამიანის ევოლუციის იმანენტურია, ანუ ეს გრძნობა ადამიანისთვის “ჩაპრორგამებულია”, მისი ევოლუციის შემადგენელი ნაწილია და ეს ძველი ადამიანების ცხოვრების ისეთივე ადაპტაციური ნაწილია, როგორც გამართულად სიარული ან ხელოვნების უნარი. როგორც კ. კანინჰემი აღნიშნავს, ამიერიდან: “ჩვენი სახეობის ბიოლოგიურ სპეციფიკას სიკეთისა და მშვენიერებისკენ სწრაფვა და შნოსადმი და მსგავსობისადმი ზიზღი წარმოდაგენს” (23). ეს არის ევოლუციის პოზიტიური გააზრება. ჩვენ ვისწავლეთ სიკეთისა და ბოროტების, მშვენიერებისა და სისაძაგლის, ლამაზისა და უშნოს გაგება და გარჩევა. ანუ, ჩვენს ცხოვრებაში შემოვიდა ფასეულობის ცნება. ეს კი ევოლუციის საფუძველზე მოხდა. სიცოცხლის ფასეულობამ ყველაზე დიდი ყურადღება მიიპყრო. ეს ჩვენში ადამიანური ფსიქოლოგიის წარმოშობაზე უთითებს. ჩვენ უნდა გავიგოთ ევოლუციური ფსიქოლოგიის რევოლუციური ხასიათი, რომელიც თუ პირდაპირ რევოლუციური არ არის, კონტრინტუიციურია, თუკი საუბარია დასავლურ ლიბერალურ კულტურაზე. ევოლუციური ფსიქოლოგია ამტკიცებს, რომ კულტურული განსხვავებების მიღმა ადამიანური ბუნების ერთიანობა დგას. მეტიც, ეს ბუნება ამ განსხვავებებს განაპირობებს. განსხვავებები გადარჩენის ევოლუციური სტრატეგიების შედეგია, რისი მიზანიც არის ისეთი გარემოს შექმნა, რომელიც მოცემული სახეობის შეებადობას გაზრდიდა. კულტურები ერთმანეთისგან განსხვავდება, მაგრამ ძირითად მახასიათებლებში ერთმანეთს ემთხვევა. ამიტომ, ვფიქრობთ, რომ მათ ყველას ერთად უნივერსალური ხასიათი აქვთ” (24). ამგვარი ფსიქოლოგიის მქონე ადამიანი (სავარაუდოდ, ზემო პალეოლითის ხანიდან) თავის თავს ფსიქოლოგიურ ადამიანად აცნობიერებდა. ადამიანი მიხვდა, რა არის სიკეთე და ბოროტება, როგორც ეს ოდესღაც ბიბლიურმა ადამმა გაიგო  (დაბ. 3, 22). თომა აქვინელი გვასწავლის: “თუ ბოროტება არსებობს, ესე იგი, ღმერთიც არსებობს” (25). როგორ შეიძლება სერიოზულად ვიმსჯელოთ ბოროტებაზე მატერიალური ფორმით, სადაც ყოველგვარი სიცოცხლე და რეალობა მხოლოდ მატერიის მოძრაობაა, როგორც მატერიალისტებს მიაჩნიათ? (26). ბოროტების პრობლემაზე ჩვენს წინა სტატიებში ვისაუბრეთ (27) და ამ საკითხს აქ აღარ ჩავუღრმავდებით. მატერიალიზმს არ აქვს პასუხი იმაზე, თუ რატომ უნდა დავიცვათ გარკვეული ეთიკა, მორალი, პატივისცემა და შეგნებული სიყვარული და ადამიანის ბრძნული და მშვენიერი თვისებები, რომლებიც ევოლუციის პროცესში დაეხმარნენ მას ადაპტირებაში და არა თვითგანადგურებაში. ზუსტად რელიგიამ მისცა ადამიანს თვითლიკვიდაციის ძალის დაძლევის უნარი. თუმცა, უნდა ვთქვათ, რომ რელიგიაც იძლეოდა სიძულვილისა და მტრობის ცალკეულ მაგალითებს, მაგრამ ეს ყოველივე წმინდა წერილის და საეკლესიო გადმოცემის უკუღმართი გაგების შედეგი იყო. წერილში ღმერთი სიყვარულად არის წოდებული; წერილი მტრის სიყვარულისა და მდევნელთათვის ლოცვისკენ მოგვიწოდებს; წერილში თავად ღმერთი ხდება მსხვერპლი, რომელიც სამყაროსთვის არის გაღებული. რელიგიის ისტორიაში დადებითი უფრო მეტი იყო, ვდრე უარყოფითი და რელიგიის ეს როლი დღეს კიდევ უფრო ხაზგასმულია. რელიგია კაცობრიობას საწინდარს აძლევს (კაცობრიობას, რომელიც ახლა ჯერ დედამიწაზეა, მაგრამ მომავალში სხვა პლანეტებსის კოლონიზაციას მოახდენს). წარსულის შეცდომები, მაგალითები, დაცემა და წამოდგომა ჩვენთვის სამომავლო უცდომელობის კამერტონად უნდა იქცეს. ეს უნდა ახსოვდეს ყველას – ულტრადარვინისტებსაც და რელიგიურ რადიკალებსაც.

როგორც ზემოთ ვწერდით, სამეცნიერო პროგრესის განვითარება კაცობრიობას მომავალში უდიდეს შესაძლებლობებს აძლევს. ერთის მხრივ, ეს იქნება წინ გადადგმული ნაბიჯი კომფორტული და ჯანსაღი ცხოვრების თვალსაზრისით, მეორეს მხრივ კი, კაცობრიობა გასული საუკუნის შეცდომების გამეორებისგან არ არის დაცული. ჩვენ მუდამ უნდა გვახსოვდეს, რომ ბიბლიური ისტორია ადამის დაცემის შესახებ, იგივე ჩვენი ისტორიაა (ჩვენი, როგორც ყოველი ინდივიდის, ისე კაცობრიობის). ეს არის ცდუნების ისტორია (გადაჭარბებული თვითშეფასებისა და ეგოზიმის ისტორია). ჩვენ ამ ცდუნებას, შესაძლოა, ვერც მომავალში ვერ გავექცევით. ბიბლიური ისტორია ჩვენთვის პედაგოგიურ დატვირთვას იძენს. მის საფუძველზე, ადამიანმა თავის ცხოვრება ხელახლა უნდა გაიაზროს: გაიაზროს ღმერთისგან განშორება ან ღმერთთან ერთობა. ღმერთი ხომ რომელიღაც სივრცეში კი არ არის, არამედ ის ჩვენშია  (ლუკა. 17, 21). დღეს კაცობრიობას არ ჰყოფნის ადამიანურობა, რომელიც ღმერთმა აკურთხა. ადამიანი მოწოდებულია გაღმერთებისკენ: ღვთის ხატი ღვთის მსგავსებად უნდა იქცეს. ეს შესაძლებელია ღვთაებრივი ლოგოსის მეშვეობით, რომელიც თავის თავში ადამიანური არსებობის აზრს ატარებს. ლოგოსის მიერ ჩვენ კურთხეული ადამიანობა გვენიჭება. წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველი ამასთან დაკავშირებით ზუსტად შენიშნავს: “ადამიანი უნდა განწმენდილ იყო ღმერთის ადამიანურობით  (PG. 36, Col. 653). დღეს, როდესაც ტექნოლოგიური განვითარების მაღალ ზღვარს მივაღწიეთ, ავტომატურად ვკარგავთ “ადამიანურობას”, ვკარგავთ “სახეს”, რადგან უარს ვამბობთ სულიერ სამყაროზე, რომელიც ჩვენშია ჩადებული და რომელსაც, სრულყოფილი გონების შეძენის დროიდან, ინტუიციურად ვგრძნობთ.  თავის დროზე, ციცერონმა homo romanus-ის რომაულ იდეალს უფრო მაღალი – homo humanus – იდეალი დაუპირისპირა. ციცერონი ინტელექტუალურად განათლებული და ზნეობრივი ადამიანი იყო. მისთვის გადამწყვეტ როლს თამაშობდა არა რომაელებსა და ბარბაროსებს შორის კონტრასტი, არამედ რომაელთა და ბარბაროსთა შორის ადამიანობისა და არაადამიანობის კონტრასტი (28)..  თავისი აზროვნებითა და ჰუმანურობის ღრმა გაგებით, ციცერონი ჩვენს ტექნოლოგიურად განვითარებულ დროს უსწრებდა და ეს უკვე იმ დროს, როდესაც რომაელებს სძაგდა ყველა, ვინც მათ კულტურას არ ეკუთვნოდა. ციცერონმა ადამიანებს შორის ურთიერთობსი როლი ღრმად გაიაზრა. დღეს არ გვყოფნის ჰუმანურობისადმი სწორი დამოკიდებულება. ჩვენ პოსტ-სეკულარიზმის საუკუნეში ვცხოვრობთ.  პოსტ-სეკულარიზმი ერთგვარი პასუხია სეკულარიზმის გამოწვევებზე. პირველ რიგში, ეს არის საზოგადეობის სწრაფვა რელიგიურობისკენ, თუმცა ამ რელიგიურობას ახლა ახალი საფუძველი აქვს, რომელიც განსხვავდება შუა საუკუნეების ტრადიციისგან. ჩვენ რელიგიური ხელახალი გააზრება და ისეთი რეფორმები გვჭირდება, რომლებიც ახლანდელ დროს შეესაბამება, რათა სამყაროს ავუხსნათ მეტაფიზიკური რეალობა, რომლისკენაც მოწოდებულნი ვართ; ავუსხნათ იმ ენაზე, რომლითაც დღეს სამყარო განსაკუთრებით, სამეცნიერო წრე, ლაპარაკობს.  მეცნიერების სამყარო აზრისა და მიზნის გარეშეა (თუ არ მივიღებთ მხედველობაში ფიზიოლოგიურ თვითშემეცნებას და კაცობრიობის ნათელი მომავლის მიზნის დასახვას, რითაც მეცნიერების მთელი აზრი და მიზანი ამოწურულია), მას საღვთისმეტყველო და ფილოსოფიური კომპონენტი აკლია. ადამიანი, რომელიც მოკლებულია სულიერ გააზრებას, ჯერ არ არის “სრული ადამიანი”. ამის თაობაზე კარგად საუბრობს ცნობილი ინგლისელი მეცნიერი, მოლეკულური ბიოლოგი და ღვთისმეტყველი, არტურ პიკოკი. მისი აზრით, ყოველ ადამიანს ახასიათებს: არასრულობა”, იმის გაცნობიერება, თუროგორი შეიძლებოდა ვყოფილიყავი”; გაცნობიერება იმისა, რომ ის თავადვერ ახდენს თავისი პოტენციალის და ამაღლებული ზრახვების განხორციელებას”. გარდა ამისა, ჩვენვგრძნობთ უფსკრულს ჩვენს მოთხოვნილებებსა და იმას შორის, რაც გაგვაჩნია”; თითოეული ჩვენგანი ბუნებისგან, კაცობრიობისგან, ღმერთისგან არის გამიჯნული (ეს მართლაც ²ცოდვაა²). ამგვარად: „ ადამიანიდედამიწაზე თავს არ გრძნობს, როგორც თავის სახლში, არადა, დედამიწა მისი ერთადერთ სახლია. <…>  მეცნიერული კვლევების შედეგები სვამენ კითხვას კაცობრიობის პარადოქსის თაობაზე, თუ რატომ არის იგი ასე ცუდად მორგებული თავისივე გარემოზე?და ეს ჩვენთვის არის: სახეობის ერთგვარი დაავადება. მაგრამ:პოეტების, ისტორიკოსების და სოციალური ფილოსოფოსების აღწერა კიდევ უფრო ღმრა და სრულია“, ისინი: კაცობრიობის პრობლემას უფრო პირადული და უშუალო სიტყვებით აღწერენ, როგორებიცაა:სევდა”, “გაუცხოება”, “ყალბი თვითშეგნება” “ერთობის დაკარგვა”, რასაც: მოაქვს საინელი დანაშაული და დეგრადაცია, რამაც XX საუკუნის ისტორია დაამახინჯა (29). აღნიშნული “არასრულყობა” გვაფიქრებინებს, რომ ევოლუცია ჯერ არ დასრულებულა, ის გრძელდება და გააზრებულ დამოკიდებულებას მოითხოვს… ევოლუცია გრძელდება! კაცობრიობას “კოლექტიური იმუნიტეტი” სჭირდება, რომელსაც ჩვენივე სულიერების გააზრების გარეშე ვერ მივიღებთ.  ტეიარ დე შარდენი წერდა: ღმერთი არის ევოლუციაში, ამიტომ პან-ენ-თეიზმის პრინციპი ევოლუციაში და ღმერთში ადამიანის ჩამოყალიბების გააზრებისას ყველაზე სწორი პრინციპია.  პან-ენ-თეიზმი არის სამყაროსადმი ღმერთის იმანენტურობა მისი (ღმერთის) ტრანსცენდენტული არსისას. ღმერთი სამყაროში აჩვენებს თავის გავლენას ყოველივეზე, ღმერთი მთელ კოსმოსს განმსჭვალავს.  ჩვენ მის მოქმედებას და სამყაროზე ზემოქმედებას რაიმე ადეკვატურ განსაზღვრებას ვერ მივცემთ. ამ ღვთაებრივი ენერგიის მექანიზმის ჩვენება შეუძლებელია. ის ყოველივეზე ზემოქმედებს: ევოლუციაზე, რომელიც არის სისტემების შიგნით არსებული კავშირებისა და ურთიერთქმედებების თანმიმდევრული გართულება. თავის დასაწყისში, ევოლუცია ბიოლოგიური პროცესია, შემდეგ – კულტურული და შემდეგ უკვე – სულიერი. სულიერი ევოლუცია ადამიანისთვის იმანენტურია. ისტორიამდელი ხანიდან მოყოლებული დღემდე, ღმერთის ძიება მუდამ აქტუალური იყო კაცობრიობისთვის. სამეცნიერო პროგრესის განვითარებისას, ჩვენ ამ სამეცნიერო პროგრესს ევოლუციის ახალ ეტაპზე შევყავართ, რაც ღრმა ფიქრის საბაბს გვაძლევს…

რელიგიური გაგებით, კულტურა ღვთაებრივი რეალობის – ღვთაებრივი უბრალოებისა და მუდმივობის – წვდომაში გვეხმარებოდა. ადამიანს ესმოდა, რომ ის თავად ცვალებადია და მას მუდმივობა აზრების დონეზე სჭირდება, რათა დედამიწაზევე, სანამ ფიზიკურ სხეულშია, მიაღწიოს თუნდაც მცირედ სრულყოფილებას. სხეულსა და სულს შორის ჰარმონია ღმერთთან ურთიერთობის საწინდარია. ამიტომაც არსებობს ეკლესიის პრაქტიკაში ასკეზა, რომლის მიზანიც არის ფიზიკური და სულიერი ძალების ჰარმონიაში მოყვანა. ამიტომაც შემოვიღეთ ცხოვრების პრაქტიკულ მხარეში ასკეტური ხელოვნების ცნება. ამის მიზანია სულისა და სხეულის ჰარმონიული არსებობის მიღწევა – საკუთარ თავთან ურთიერთობის დალაგება – ხელოვნებაა. ჩვენ ვიცვლებით, ღმერთი კი არა (რიცხვნი. 23, 19). ღმერთს ხელოვნებასთან არანაირი დამოკიდებულება არ აქვს (მისი ხელოვნება ბუნებრივია და არა “ხელვნური”), მას, როგორც აბოსლუტს, ის არ სჭირდება. ხელოვნება ჩვენ გვჭირდება. ადამიანში თავიდანვე იყო ჩადებული ხელოვნების განვიტარებისა და სრულყოფის შესაძლებლობა. როდესაც რაიმეს ვქმნით, ჩვენ ამით ღმერთს ვბაძავთ (ანუ ეს არის ქმნილებისთვის სიცოცხლის მინიჭება). ქმნილი ხელოვნება ტექნოლოგიებთან კავშირშია. ეს ტექნლოგიები მუდამ სრულყოფის პროცესშია. Kees van Kooten Niekerk-ის აზრით, კათოლიციზმს ტექნოლოგიისამდი პოზიტიური დამოკიდებულება ახასიათებს  (ძირითადად, წმ. თომა აქვინელის გავლენით, რომელიც ბუნებასა და მადლს შორის ჰარმონიულ მიდგომას იზიარებდა). Niekerk-ს ვილჰელმ ფუდპუკერის (რომელსაც იგი ტეიარ დე შარდენის მოწაფეს უწოდებს) სიტყვები მოჰყავს:  ტექნოლოგია არა მარტო ქრისტიანობიდან წარმოიშვება, არამე ქრისტიანობამდე მივყავართ მას უფრო ახალი და სავსე გაგებით” (30). კარგია, თუ ამას თანამედროვე ანტი-მატერიალისტები (ფსევდო-ასკეტური ტრადიციის მიმდევრები) გაიგებენ. მატერიისადმი დადებითი დამოკიდებულება წმინდა წერილშია ნაჩვენები, როდესაც მარადიული ლოგოსი ქმნილ მატერიას მიიღებს (რათა ჩვენ ის შევიმეცნოთ) და ასევე მატერიაში (ანუ ევქარისტიულ ძღვენში) გვთავაზობს თავს, “ახალგაზრდა იესოს ხუროთმოძღვრული შრომა კი ადამიანის ტექნოლოგიურ საქმიანობას ღვთაებრივ ნებართვას აძლევს” (31). ჩვენს მიერ სწორად გააზრებული მომავლის ტექნოლოგიები სტაბილურობისა და სამეცნიერო-რელიგიური პროგრესის საწინდარია. მომავლის სწორი გაგება დღეს იწყება: რელიგიისა და მეცნიერებისადმი, მათი სინთეზისადმი ჩვენი კეთილსინდისიერი დამოკიდებულება (რომელიც ემპირიულად გამოვცადეთ ანტიკურ ხანასა და შუა საუკუნეებში) შეიძლება ახალი, ურთიერთპატივისცემაზე დამყარებული, ურთიერთობის დასაწყისი გახდეს. როგორც ადამიანი არ არის სრული სხეულისა და ხორცის გარეშე, ისე არ არის სრული კაცობრიობის პროგრესული ცხოვრება მეცნიერებისა და რელიგიის გარეშე. ამგვარად, მომავალი ჩვენს ხელშია. აპოკალიფსი მაშინ დადგება, როდესაც ჩვენ თვითონ მოვიზიდავთ მას. ქრისტიანობა არის აღსრულებადი ესქატონის რელიგია და ეს დრო დღემდე გრძელდება და შესაძლოა კიდევ მრავალ ათას წელს გაგრძელდება. “ბოლო დღეები“ დედამიწაზე ქრისტეს მოსვლასთან ერთად დადგა და მისი მეორედ მოსვლით დასრულდება, როგორც თავად ქრისტე და მთელი ახალი აღთქმა ამბობს (მათე. 3, 17; 2, 17; 2 ტიმ. 3, 1; 1 პეტრე1, 20 და სხვ.). თუ კაცობრიობის ხვედრია, რომ პლანეტთა შორის და შორეულ პერსპექტივაში გალაქტიკათ შორის სახეობა გახდეს, ასეც მოხდება. ჯერ კიდევ 2 000 წლის წინ, ძველი აღთქმა გვაუწყებდა, რომ აწი უკვე “ბოლო ჟამია”, მაგრამ გავიდა 2 000 წელი და ჩვენი დრო კიდევ “ბოლო” არის – მთელი ამ დროის ხანგრძლიობა არის ესქატოლოგიური პერსპექტივის დრო. ამიტომ, ჩვენ მით უფრო გვმართებს ორიენტაციის უნარი თანამედროვე სამყაროში, რომელიც ესოდენ წარმატებულია ტექნოლოგიურ სფეროში, რადგან ჩვენ ამ სამყაროს ნაწილი ვართ და ჩვენ სულიერად უნდა განვანათლოთ ამავე სამყაროს ის ნაწილი, რომელიც ჩვენგან ელის და ითხოვს ამ ეპიქის ადეკვატურ რელიგიურ პასუხებს. ამგვარი ქადაგება ხომ მაცხოვრის უკანასკნელი ამქვეყნიური სურვილი იყო  (მათე. 28, 19-20) და ჩვენი აზრით, ეს არის კარგი სტიმული იმისათვის, რომ ამ სურვილის აღსრულებისათვის ეკლესიის წევრებმა მეცნიერება და ტექნოლოგია შეისწავლონ.

ყურადღების გარეშე ვერ დავტოვებთ ერთ ძალიან აქტუალურ საკითხს: კოსმოსური დარგის განვითარებასთან ერთად, კაცობრიობა მუდამ ცდილობს ჩვენი პლანეტის რეალობას გაცდეს. ამავდროულად, ეს საკითხი აღსავსეა წინააღმდეგობებით. მუდამ ისმის ასეთი კითხვა: რამდენად გვჭირდება ჩვენ ეს? მაგრამ, იქნებ, კაცობრიობა ვეღარ დაითმენს დედამიწაზე ყოფნას? რას ვეძებთ დედამიწის მიღმა? ჩვენ მუდამ ან ვანადგურებდით ერთმანეთს ან ყველგანმყოფობას ვესწრაფვოდით; ახლაც ამისკენ ვისწრავფით, როდესაც მზის სისტემის გადარჩენის გეგმებს ვადგენთ. ბიბლიური სიტყვები ხატებისა და მსგავსების შესახებ, თითქოს, პირდაპირი გაგებით გვესმოდა. ჩვენ ვცდილობდით გავღმერთებულიყავით ღმერთის გარეშე, ვბაძავდით ბიბლიურ ადამის მცდარ გადაწყვეტილებას. ჩვენ ხშირად გვსურს საკუთარ თავზე ამარლებას, “ზეადამიანობას” და გავურბივართ იმას, რაც ბუნებრივად გვაქვს, ანუ ბიოლოგიურ სიკვდილს. მაგრამ, განა სიკვდილი ასე ცუდია? თუ პავლე მოციქულისთვის სიკვდილი – შენაძენია, ქრისტე – სიცოცხლეა (ფილიპ. 1, 21). ჩვენ ეს სიტყვები ჯერ კიდევ სათანადოდ არ გაგვიაზრებია, ვერ გაგვიგია ჩვენი ცხოვრების ფასეულობა და ამას სრულად ვერც გავიგებთ, რადგან მისი წყარო ღვთაებრივი მარადისობაა, რომელიც მთელი სისავსით მხოლოდ ესქატონში გამოგვეცხადება  (1 კორ. 13, 12); ჩვენ კვლავ ვეძებთ სიკვდილის დაძლევისა და დროის მიღმა გასასვლელ გზებს; ვცდილობთ, დავძლიოთ დრო და სივრცე, მაგრამ ეს შესაძლებელია მხოლოდ სხვა პერსპექტივაში, ანუ ხორციელად აღმდგარ ქრისტეში. ამავდროულად, ჩვენ არც კი ვფიქრობთ იმაზე, თუ რა ბიოლოგიური პროცესები მიმდინარეობდა მოლეკულურ დონეზე განკაცებული ქრისტეს მკვდრეთით აღმდგარ სხეულში. ჩვენ ეს არც კი გვაინტერებს, რადგან ჩვენი მიზანია განკაცებულ ღმერთთან ერთობა. ადამიანისთვის ამის გააზრება რთულია, მაგრამ ჩვენ (უფრო ზუსტად კი მრავალი ჩვენგანი) კვლავაც ვეძებთ “ფიზიკურ მიღმიერებას”. კოსმოსში სინათლის სიჩქარის გადაჭარბება არარეალურია (299 792 458 ± 1,2 მ/წმ), რადგან სიჩქარის ზღვარი დროის მიმართებაში გამოითვლება (რაც უფრო სწრაფად მოძრაობს ობიექტი სივრცეში, მით უფრო ნელა გადაადგილდება ის დროში და ეს არის ზღვარი. შეუძლებელია უსასრულო სიჩქარის მიღწევა, რომელიც დროის ზღვარს გადალახავს. შესაძლებელია მხოლოდ დროის შენელება). მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ ეს გვესმის, მაინც გვსურს სინათლის სიჩქარის დაძლევა, დავიწყეთ ფიქრი იმაზე, თუ როგორ შეიძლება ამ სიდიდის ფიზიკურად დაძლევა და მიზნამდე მანძილის შემოკლება. შედეგად, მეცნიერებაში შემოვიღეთ “თხუნელას სოროს” თეორიები და “შავი ხვრელის” ცნება, რომელშიც სივრცე და დრო “მოვლენათა ჰორიზონტთან” მრუდია. და რათქმაუნდა, “თხუნელას სოროების” პრობლემის გადაწყვეტა და გამრუდებული დროითა და სივრცით სარგებლობის უნარი მოგვცემს დიდი მანძილების წამებში დაძლევისა და დროის შენელების შესაძლებლობას, რამაც, თავის მხრივ, შეიძლება ახალ აღმოჩენებამდე მიგვიყვანოს, რაც საბოლოო ჯამში, ბიოლოგიური  სიკვდილს შეანელებს. მაგრამ ჩვენს ადამიანურ გონებას სურს “მიღმიერის” სფეროში ფიზიკური შეღწევა, ბიოლოგიური უკვდავების მოპოვება, რაც ფანტასტიკაა. ადამიანი ხომ სუბიექტია, რომელიც დროსა და სივრცეში განისაზღვრება, დრო და სივრცე კი სასრულია. მაგრამ მივცეთ ჩვენს აზრს ფანტაზიის შესაძლებლობა და თეორიულად დავუშვათ, რომ თუ ადამიანი დროის სასრულობას დაძლევს, ის ამით ბიოლოგიურ უკვდავებას მიაღწევს, რადგან დრო მხოლოდ იქ მიედინება, სადაც არის ცვლილება და მოძრაობა, ანუ დრო არის იმ სისტემის თვისება, რომელშიც ცვლილება ხდება (თავად დროც ხომ სხვადასხვანაირია სხვადასხვა კოორდინატთა სისტემებში, სადაც მოძრაობა ატარებს უკვე ფარდობით გაგებას). დროს მოძრაობა განსაზღვრავს და თუ ასეა, მაშინ დროის ზღვრის დაძლევით ჩვენ უმოძრაობამდე მივალთ და როგორ შეიძლება ფიიზიკურ სამყაროში უმოძრაობისა და უდროობის მიღწევა? ასეთი გაგება უკვე მეტაფიზიკურ სფეროს ეხება. ეს არის მეტაფიზიკური სამყაროს რეალობა, რომელშიც ზე-ფიზიკური მეტა-კანონი მეფობს, რომელიც მეცნიერულ განსაზღვრებას არ ექვემდებარება. მეტაფიზიკურ პერსპექტივაში “მოძრაობას” სულ სხვა, არაფიზიკური ხასიათი აქვს, ანუ კლასიკური მეცნიერების თვალსაზრისით (როგორც ჩვენ ვფიქრობთ), დროისა და ბიოლოგიური სიკვდილის დაძლევა არის ჩიხი. თეორიულად, ჩვენ შეგვიძლია დროის და დაბერების შენელება, მაგრამ ბიოლოგიური სიკვდილის დაძლევა “ფიზიკის მიღმიერი ლოგიკის” საკითხია. ყოველ ბიოლოგიურ არსებას თავისი შინაგანი ბიოლოგიური საათი აქვს, რომლებიც მიკრომოლეკულარულ დონეზე ბიოლოგიურ პროცესებს უკავშირდება. ჩვენ იმიტომ ვცოცხლობთ, ვბერდებით და ვკვდებით, რომ ჩვენს სხეულში მიმდინარე ბიოლოგიური პროცესები მუდმივად მოძრაობაშია, მათი გაჩერებისთანავე კი სიკვდილი დგება. ეს არის ბიოლოგიური სიცოცხლის ზღვარი, რომლის მიღმაც მეტაფიზიკის სამყაროა. ამიტომაც ვთქვით, რომ ბიოლოგიური სიკვდილის დაძლევა ისედაც სასრული დროის დაძლევაა, რასაც თავისთავად მეტა-კანონისკენ მივყავართ.  მაგრამ დავუშვათ, რომ ფიზიკური სიკვდილი გადავლახეთ. რას მოგვცემს ეს? ადამიანი იმდენად სულიერი არსებაა (ანუ, არა მხოლოდ ხორციელი), რომ მისი ფიზიკური უკვდავობა თავად აიძულებს მას სიკვდილს, რადგან ადამიანის ფსიქოლოგია ფიზიკურ უკვდავებას ვერ გაუძლებს, ვინაიდან ადამიანის პიროვნება მუდამ ცვალებადია და მისი ინდივიდუალობა მუდამ მერყეობს. ასეთ შემთხვევაში უპასუხოდ რჩება პიროვნების ფსიქოლოგიური მხარე, თუკი ნეირონების დონეზე ხელოვნურად არ ჩავერევით ადამიანის ანატომიაში. მაგრამ ასეთ შემთხვევაში ადამიანი ვეღარ იქნება სრულფასოვანი და დამოუკიდებელი არსება, რომელიც, როგორც თავისუფალი პიროვნება თავად განსაზღვრავს თავის ქმედებებს. ასეთ შემთხვევაშიც კი არსებობს იმის შესაძლებლობა, რომ ადამიანი “დაიღლება ცხოვრებით”. ასეთი “ხელოვნური” ადამიანი ვერც ღვთის “ხატობასა და მსგავსება” განაცხადებს პრეტენზიას და ვერც თავისუფალი ადამიანის როლზე, რომელიც თავად წყვეტს თავის ცხოვრებისეული პრიორიტეტებს. მიღმიერის არცოდნა არის საიდუმლოების აზრი, რომელიც უდიდეს სტიმულს გვაძლევს, რომ წინ ვიმოძრავოთ, ღმერთი შევიმეცნოთ (მათ შორის ხილული ბუნების მიერაც). რათქმაუნდა, ჩვენ გვამოძრავებს სურვილი იმისა, რომ შევიმეცნოთ სხვა კოსმოსური სამყაროები (რომლების არსებობასაც თეურიულად ვუშვებთ), რაც ადამიანის ბუნებისთვის დამახასიათებელი თვისებაა. ადამიანი არის მკვლევარი. მაგრამ ჩვენ იმაზე ვამახვილებთ ყურადღებას, რომ ჩვენი შესაძლებლობების ფარგლები კარგად გვესმოდეს და დროულად შეგვეძლოს გაჩერება და თვინიერება. ამის მაგალითს კაცობრიობის ისტორია გვაძლევს. დედამიწის მიღმიერი გონიერი სამყაროს ძიება ადამიანისთვის დიდი სტიმულია და კარგი წამოწყებაა; სამყაროში ხომ იმდენი საიდუმლოებაა და თავად ეს იდუმალება კოსმიურ პერსპექტივაში უნდა გვესმოდეს, როგორც ღმერთისგან მოცემული იდუმალება, რადგან გვაქვს რა თავისუფალი ნება და ჩვენს წინ სამყაროს საიდუმლოებაა გადაშლილი, და ეს ყველაფერი – მშვენიერია.  მაგრამ ყოველთვის არსებობს საფრთხე იმისა, რომ სიტუაცია სრულიად უსარგებლოდ შევაფასოთ. ეს ყოველთვის უნდა გვახსოვდეს. ჩვენ გვამოძრავებს იმის შიში, რომ კოსმიურ სამყაროში მარტონი აღმოვჩნდებით. ჩვენ განვიცდით სამყაროსა და სიცოცხლის სიცარიელეს. მაგრამ ვგონებთ, რომ ღვთის რწმენა ყოფიერებას აღავსებს და სიცოცხლის კოსმიური აზრის “პლირომა” სწორ ორიენტირებს მოგვცემს. რწმენა არის არამიწიერი (არა მხოლოდ ღვთაბერივი და მეტაფიზიკური, არამედ, თუნდაც, უცხო პლანეტური) გონების  აღმოჩენის მძლავრი სტიმული და მამოძრავებელი, რადგან სამყაროში მრავალი საიდუმლოა, რომელთა ამოხსნის ნებართვა ღმერთმა მოგვცა ქმნილი კოსმოსის წვდომის სახით; ღმერთმა ადამიანი ხომ თავისუფალ მკვლევრად შექმნა. ჩვენი რელიგიური შეხედულებების მიუხედავად, ადამიანში ყოველთვის იყო, არის და იქნება რაღაც sensus divinitatis – “ღვთაებრიობის გრძნობა”, რომელიც ყოველგვარი დასკვნების გარეშე ადამიანებში ღმერთის არსებობის შესახებ ცოდნას იწვევს და გვამცნობს რაღაცას ღმერთის ბუნებასა და შესაძლებლობებზე. ეს ასეა, თუნდაც ის იყოს მეცნიერი და კოსმოსური სამყაროს სივრცეებში მოგზაურობდეს). ეს გრძნობა ონტოლოგიურად არის ადამიანის იმანენტური, ის მასში “გამჯდარია” და ის ამოძრავებს ჩვენს სახეობას იმისკენ, რომ ადამიანის მომავალი ახალი სახეობა წარმოიქმნას, რომელსაც უნდა დაერქვას homo-spiritus.

სტატიის დასასრულს აღვნიშნავთ შემდეგს: ის, თუ რა გველოდება მომავალი კოსმიური ხანის “მოვლენათა ჰორიზონტზე”, მნიშვნელოვან წილად დამოკიდებულია ჩვენზე და ჩვენს თავისუფალ ნებაზე, იმაზე, თუ როგორ გადავწყვეტთ სამეცნიერო-რელიგიური სინთეზის საკითხს; ამაზეა დამოკიდებული კაცობრიობის ნათელი მომავალი, რომელიც სავსე იქნება პროგრესით და ახალი კოსმიური (ამ სიტყვის ფართო გაგებით) აღმოჩენებით როგორც საღვთისმეტყველო, ისე სამეცნიერო სფეროში.

_ _ _ _ _

(1) იხ. ჩვენი სტატიები: https://www.orthodoxtheology.ge/tag/%e1%83%97%e1%83%94%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%94%e1%83%95%e1%83%9d%e1%83%9a%e1%83%a3%e1%83%aa%e1%83%98%e1%83%90/

(2) იხ.: Alfred North Whitehead. ციტ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 347.

(3) იხ.: Iust. Martyr. Dial. 82. 3.

(4) იხ.: Ю. Мольтман. Наука и мудрость. К диалогу естественных наук и богословия. М., ББИ., 2005. С.  132.

(5) იხ.: Ю. Мольтман. იქვე. С. 132.

(6) იხ.: Ю. Мольтман. იქვე. С. 134.

(7) იხ.: М. Хеллер. Творческий конфликт. О проблемах взаимодействия научного и религиозного мировозрениря. М., ББИ., 2005.

(8) იხ.: ციტ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 352.

(9) იხ.: ციტ.: Кирилл Копейкин. Богословие творения и проблема интерпретации теоретической физики // Богословие творения. Под редакцией Алексея Бодрова и Михаила Толстолуженко. М., ББИ., 2013. С. 169.

(10) იხ.: George Gaylord Simpson. Тhе Biological Nature ofMan. Science 152, no. 3721 (April 22, 1966): 472-478 (р. 472).

(11) იხ.: ციტ.: Creation and Evolution. А Conference with Роре Вenedict XW in Castel Gandolfo, ed. Stephen О.Hornand Siegfried Wiedenhofer, trans. Michael Miller, foreword Ьу Cristoph Cardinal Schonborn (San Francisco: Ignatius, 2008), р. 16.

(12) იხ.: Ю. Мольтман. Человек. М., ББИ., 2013. С. 30

(13) იხ.: Ю. Мольтман. იქვე. С. 31.

(14) იხ.: Ю. Мольтман. იქვე. С. 31.

(15) იხ.: Ю. Мольтман. იქვე. С. 31.

(16) იხ.:ციტ.:КонорКаннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 251.

(17) იხ.: Decreasing human body temperature in the United States since the Industrial Revolution: https://elifesciences.org/articles/49555

(18) იხ.: Fabella prevalence rate increases over 150 years, and rates of other sesamoid bones remain constant: a systematic review: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/joa.12994

(19) იხ.:

Michael Ruse. Evolutionary Theory and Christian Ethics: Аге They in Harmony? Zygon 29, no. 1 (1 994): 5-24 (р. 15).

(20) იხ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 215.

(21) ციტ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 236.

(22) იხ.: В. Несмелов. Догматическая система святого Григория Нисского. СПб., 2013. С. 535.

(23) ციტატა ეკუთვნის ნ. ხომსკის, ციტ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 275

(24) იხ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 255.

(25) იხ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 359.

(26) იხ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018. С. 359-360.

(27) იხ.:  „სიცოცხლის ხის“, „სიშიშვლის“ ბიბლიური გაგებისა და თეისტური ევოლუციის პერსპექტივაში ბოროტების პრობლემის შესახებ“: https://www.orthodoxtheology.ge/sicocxlisxeteisturievolucia/

(28) იხ.: Ю. Мольтман. Человек. М., ББИ., 2013. С. 9-10.

(29) იხ.: А. Пикок. Богословие в век науки. М., ББИ., 2004. С. 69, 276–277, 289–290, 293.

(30) იხ.: Дж. Пэттисон. Размышление о Боге в век технологий. М., ББИ., 2011. С. 74.

(31)  იხ.: Дж. Пэттисон. იქვე. С. 75.

_ _ _ _ _

შემოკლების სია:

PG – J.P. Migne, ed. Patrologiae graecae cursus completus. Paris, 1844-66.

 

გამოყენებული და გათვალისწინებული ლიტერატურა და წყაროები:

Iust. Martyr. Dial. 82. 3 (PG. 6, Col. 669).

George Gaylord Simpson. Тhе Biological Nature ofMan. Science 152, no. 3721 (April 22, 1966).

Creation and Evolution. А Conference with Роре Вenedict XW in Castel Gandolfo, ed. Stephen О.Hornand Siegfried Wiedenhofer, trans. Michael Miller, foreword Ьу Cristoph Cardinal Schonborn (San Francisco: Ignatius, 2008).

Decreasing human body temperature in the United States since the Industrial Revolution: https://elifesciences.org/articles/49555

Fabella prevalence rate increases over 150 years, and rates of other sesamoid bones remain constant: a systematic review: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/joa.12994

Michael Ruse. Evolutionary Theory and Christian Ethics: Аге They in Harmony? Zygon 29, no. 1 (1 994).

Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. М., ББИ., 2018.

Ю. Мольтман. Наука и мудрость. К диалогу естественных наук и богословия. М., ББИ., 2005.

Ю. Мольтман. Человек. М., ББИ., 2013.

М. Хеллер. Творческий конфликт. О проблемах взаимодействия научного и религиозного мировозрениря. М., ББИ.

Кирилл Копейкин. Богословие творения и проблема интерпретации теоретической физики // Богословие творения. Под редакцией Алексея Бодрова и Михаила Толстолуженко. М., ББИ., 2013.

В. Несмелов. Догматическая система святого Григория Нисского. СПб., 2013.

А. Пикок. Богословие в век науки. М., ББИ., 2004.

Дж. Пэттисон. Размышление о Боге в век технологий. М., ББИ., 2011.

Print Friendly

Tags: , ,

Comments are closed.