ზოგიერთი შენიშვნა სტატიისათვის “ევქარისტიული ცთომილებანი ლათინთა და სომეხთა ეკლესიებში”

ავტორი: იეროდიაკვანი ლეონიდე ებრალიძე

pope_fishermanring_cp_75122

წინამდებარე პუბლიკაციაში გვსურს მოკლედ შევეხოთ და რამდენიმე შენიშვნა გამოვთქვათ მღვდელ ლონგინოზ სუარიშვილის მიერ “თბილისის სასულიერო აკადემიის საღვთისმეტყველო-სამეცნიერო შრომებში” გამოქვეყნებულ სტატიაზე: “ევქარისტიული ცთომილებანი ლათინთა და სომეხთა ეკლესიებში”[1].

დასაწყისშივე აღვნიშნავთ, რომ სტატია, შესაბამისი ისტორიულ-კულტუროლოგიური კონტექსტუალიზაციის გარეშე, a priori ცდილობს დაამოწმოს ლათინურ ეკლესიაში უფუარი პურისა და სომხურ ეკლესიაში განუზავებელი ღვინის გამოყენების ტრადიციათა ცთომილება.

თუმცა, როდესაც ტრადიციათა სიმცდარეზე ვაპირებთ საუბარს, აუცილებელია სქოლასტიკური სტერეოტიპებისგან გათავისუფლება (სწორედ ბიზანტიაში შობილმა და კათოლიკურ ეკლესიაში აყვავებულმა სქოლასტიციზმმა მიგვიყვანა მსგავსი საკითხების ცალმხრივ განსჯასთან) და პატრისტიკული ხედვით აღჭურვა. შეიძლება ერთი შეხედვით უცნაურადაც კი მოგვეჩვენოს, მაგრამ ეკლესიის მამები გაცილებით აკადემიურნი და დიდი თვალსაწიერის მქონენი იყვნენ, ვიდრე საუკუნეთა გამოცდილების მქონე თანამედროვე ზიგიერთი საღვთისმეტყველო სკოლის წარმომადგენლები.

ადგილობრივი ტრადიციისადმი პატრისტიკული დამოკიდებულების გადასააზრებლად, ნეტარი ავგუსტინესეული ერთი მაგალითით შემოვიფარგლებით: “როგორც ზემოთაც ვთქვი, სახარებასა და მოციქულთა ნაწერებში, რომელნიც წარმოადგენენ ახალი აღთქმის ნაწილს, არ არის გაწერილი თუ ზუსტად რომელ დღეებში ეგების მარხვა, რამდენადაც ეს პრაქტიკაც ჰპოვებს თავის ადგილს მეფის ასულის, ანუ ეკლესიის ფერადი სამოსლის მრავალსახეობაში, როგორც სხვა უამრავი [ტრადიცია, პრაქტიკა], რომელთა რიცხოვნების გამო ჩამოთვლა შეუძლებელია. ამიტომაც მსურს მოგითხრო, მილანის ეპისკოპოსის, უღირსეულესი ამბროსის, რომლის მიერაც მოვინათლე, პასუხი ჩემს მიმართ, როდესაც მას მივმართე ამ შეკითხვით[…] დედაჩემი შეწუხებული იყო და არ იცოდა, უნდა ემარხულა შაბათ დღეს, როგორც ჩვენს ქალაქშია მიღებული, თუ უნდა ეჭამა, როგორც მილანის ეკლესიაშია მიღებული, მისი მწუხარების გამო მივმართე ხსენებულ ღვთის კაცს, რომელმაც მომიგო: ‘რა შემიძლია ვასწავლო სხვებს, იმაზე მეტი, რასაც მე თავად ვიქმ? […] როდესაც ვარ აქ [მილანში], შაბათობით არ ვმარხულობ, ხოლო როდესაც ვარ რომში, შაბათობით ვმარხულობ. რომელ ეკლესიაშიც არ უნდა იყოთ, დაიცავით ადგილობრივი წესი, რომ არ იქცეთ დაბრკოლების მიზეზად[2].

ყურადღება მივაქციოთ იმ ფაქტს, რომ მოცემული მონაკვეთის სამივე პროტაგონისტი წმინდანია და სამივე მათგანი თანაბრად აღიარებს სხვა გეორგრაფიულ-კულტურულ არეალში არსებულ განსხვავებულ საეკლესიო ფორმათა ლეგიტიმურობას, ამდენად, როდესაც საკუთარისაგან განსხვავებულ ტრადიციებზე ვსაუბრობთ, უნდა მოვახერხოთ მაქსიმალურად გავთავისუფლდეთ სტერეოტიპებისაგან, ამისთვის კი დასახული საკითხის საფუძვლიანი, აკადემიური შესწავლაა საჭირო, მთელი რიგი გარეშე ფაქტორების გათვალისწინებით. თუმცა ამ ეტაპზე არ გვსურს სტატიაში მოცემულ ორ ძირითად თეზისსა და კვლევის მეთოდოლოგიის დეფექტებზე ვრცლად საუბარი, რადგან შესაძლოა აღქმული იქნეს, როგორც ლათინური და სომხური ეკლესიების აპოლოგია. მხოლოდ ნაშრომის შესავალით შემოვიფარგლებით, რამდენადაც პირველივე გვერდი მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის ლიტურგიული მეცნიერებისადმი სტატიის დამოკიდებულებაზე. ძირითადად სამ პუნქტზე გავამახვილებთ ყურადღებას:

  1.            პირველივე აბზაცში ავტორი თვითწინააღმდეგობრივად აცხადებს, რომ “ევქარისტიული მღვდელმოქმედების წმინდა წეს-განგება, რაც მოციქულთა დროსვე განისაზღვრა და დადგინდა, დღემდე უცვლელია”. სავარაუდოდ ავტორს სურდა ეთქვა, რომ წმ. ევქარისტიის არსი, ეკლესიას დღემდე ისევე ესმის, როგორც მოციქულთა ეპოქაში და დღემდე წმინდა მართლმადიდებელი ეკლესია იმავე რწმენით, იმავე მანდატითა და შეგნებით აღასრულებს წმინდა ევქარისტიას, როგორც ამას იესო ქრისტეს მოწაფეები აღასრულებდნენ. ამ გაგებითა და ევქარისტიის ზედროული, ესქატოლოგიური ბუნების ძალით, ფორმათა ცვალებადობის მიუხედავად, ეკლესიის მიერ ნებისმიერ ეპოქაში აღსრულებული ევქარისტია, იგივე არის იესო ქრისტეს აღსრულებული ევქარისტიისა. თუმცა ავტორი “წეს-განგებაზე” საუბრობს, ეს კი გაიგება როგორც ფორმათა (ტექსტები, ჟესტები, ინსტრუმენტები) იგივეობრიობა, რაც ისტორიულ სიმართლეს არ შეესაბამება, საკმარისია ვიფიქროთ თავად პოსტაპოსტოლური ეპოქის ლიტურგიულ მოწმობათა დიდ სხვაობრიობაზე, რომ მსგავსი დებულება აბსოლუტურად გაუმართლებელი აღმოჩნდეს[3].
  2.            მეორე აბზაცი პირველ აბზაცთან თვითწინააღმდეგობრივი განცხადებით იწყება: “მოგვიანებით სხვადასხვა ადგილობრივი ეკლესიის ღვთისმსახურებაში გაჩნდა მეტ-ნაკლებად განსხვავებული ტრადიციები” თუმცა, სამწუხაროდ, არც მოცემული აბზაცის აზრი შეესაბამება მეცნიერულ მოცემულობას. რობერტ ტაფტმა სწორედ შენიშნა სხვაობა XIX და XX საუკუნის მიდგომებს შორის: “XX საუკუნემდე განსხვავებული ლიტურგიული წესების შესახებ არსებულ თეორიებში დომინირებდა აზრი ე.წ. ‘რიტუალების დივერსიფიკაციაზე’, გერმანელი მკვლევარის, ფერდინანდ პრობსტის მიერ ფორმულირებული. ამ თეორიის თანახმად დასაწყისში არსებობდა საერთო სამოციქულო ლიტურგია, რომელიც ეტაპობრივად გადაიზარდა სხვადასხვა წესის ლიტურგიებში. […] ანტონ ბაუმშტარკმა კი დაამტკიცა, რომ პირველი სამი საუკუნის განმავლობაში ქრისტიანობა იცნობდა ადგილობრივი ლიტურგიების დიდ სიმრავლეს. […] საეკლესიო ადმინისტრაციული ერთეულების, შემდგომში საპატრიარქოების, განვითარებასთან ერთად კი ქრისტიანობა განიცდიდა რიტუალთა უნიფიკაციის მუდმივად მზარდ პროცესს, არსებული საეკლესიო ადმინისტრაციების საზღვრებში[4], და მართლაც, ანტონ ბაუმშტარკის ფუნდამენტურ ნაშრომში “კომპარატიული ლიტურგია” წარმოდგენილი სამი კანონიდან, რომელნიც ლიტურგიული კვლევის პრინციპულ მეთოდებს წარმოადგენენ თანამედროვე მეცნიერისთვის, პირველივე სწორედ ამ კანონზომიერებას ამტკიცებს: რიტუალები ადგილობრივი თემებიდან ნელ-ნელა უნიფიცირდებიან ცენტრისკენ და არა პირიქით[5]. ალბათ ნიშნეულია, რომ პირველივე ბიბლიოგრაფიული ერთეული, რომელსაც სტატიის ავტორი ეყრდნობა, სწორედ XIX საუკუნეში, 1855 წელსაა გამოცემული, კიევის აკადემიის ნაკლებად ცნობილი პროფესორის, ივანე ბობროვნიცკის მიერ.
  3.           მომდევნო აბზაციც ისტორიულ რეალობასთან შეუსაბამო მტკიცებით იწყება: “IV საუკუნიდან ბიზანტიის ეკლესიაში და მართლმადიდებლურ აღმოსავლეთში ერთიანი სახის ღვთისმსახურება მკვიდრდება…” ცალკე კვლევის საგანია რას გულისხმობს ავტორი, როდესაც IV საუკუნესთან მიმართებაში იყენებს ისეთ მყიფე დეფინიციებს, როგორიცაა “ბიზანტიის ეკლესია” და “მართლმადიდებლური აღმოსავლეთი”, მაგრამ რასაც არ უნდა გულისხმობდეს, მოცემული მტკიცებაც რომ არ შეესაბამება ისტორიულ სიმართლეს, ამის მაგალითად ისიც კმარა, რომ ვიდრე XI საუკუნემდე საქართველოში აღსრულებული ლიტურგია და კონსტანტინოპოლში აღსრულებული ლიტურგია არათუ ერთიანნი იყვნენ, არამედ განსხვავებულ ლიტურგიული ოჯახებს წამოადგენდნენ: კონსტანტინეპოლში დასავლურ-ანტიოქიურ მოდელზე ყალიბდებოდა ბიზანტიური ოჯახი, საქართველო კი ვიდრე XI საუკუნის ბიზანტინიზაციამდე, რჩებოდა იერუსალიმურ ლიტურგიულ ოჯახში[6].

როგორც უკვე ვთქვით, ჩვენი პუბლიკაციის მიზანი დასახელებული სტატიის შესავლისათვის სამი ფუნდამენტური შენიშვნის დართვა იყო. ვფიქრობთ მოცემული შენიშვნების წყალობით მკითხველს გარკვეული წარმოდგენა შეექმნება სტატიაში გამოთქმულ ზოგიერთ გაუმყარებელ დებულებაზე, მეორეს მხრივ ისიც არ უნდა დავივიწყოთ, რომ შეცდომებისგან დაზღვეულნი არავინ ვართ, მითუმეტეს კვლევისთვის საჭირო ინსტრუმენტების არარსებობის პირობებში.

 

[1] იხ. სუარიშვილი, ლ., ევქარისტიული ცთომილებანი ლათინთა და სომეხთა ეკლესიებში, ჟურნ. თბილისის სასულიერო აკადემიის საღვთისმეტყველო-სამეცნიერო შრომები, 7 (2017), გვ. 485-497.

[2] Aurelius Augustinus Hipponensis, Epistola 36 (14:32), In CSEL 34 (1), Wien 1895, 61-62.

[3] იხ. Siniscalo, P., L’eucaristia nei padri apostolici, In Dizionario di Spiritualità Biblio-Patristica, L’Eucaristia nei Padri della Chiesa, Vol 20, Roma 1998, გვ. 12-61.

[4] Taft, R.F., The Byzantine Rite, A Short History, Collegeville 1992, გვ. 24-25.

[5] Baumstark, A., Litutgie comparée, Chevetogne 1934, გვ. 16-32.

[6] Tarchnišvili, M., Georgia, In Enciclopedia Cattolica VI, Città del Vaticano 1951, გვ. 74, (= თარხნიშვილი, მ., წერილები, თბილისი 1994, გვ. 241).

 

Print Friendly

Tags: , ,

Comments are closed.