რელიგია და პოლიტიკა

23/04/2019
By

B9316509790Z.1_20150308200633_000_GV2A58VNS.1-0თეიმურაზ ბუაძე

 ( სტატია ჟურნალიდან “გული გონიერი”) 

 

„გული გონიერის“ ამჟამინდელი ნომერი რელიგიის სხვადასხვა ასპექტს ეხება. ადამიანი თვით ყველაზე უფრო ღრმა, შინაგან რელიგიურ განცდებს, რელიგიური ფასეულობებისადმი მისწრაფებას, სულიერ თავისუფლებას, ზნეობრივ პრინციპებს და ა. შ. სხვა ადამიანებთან მიმართებით, და აქედან გამომდინარე, სოციალური ყოფის კონტექსტში ავლენს. შეუძლებელია ეს ასე არ იყოს, რადგან ადამიანი თავისი ბუნებით სოციალური არსებაა, ჩვენი პიროვნული თვითცნობიერება, განვითარება, მსოფლმხედველობრივი ორიენტირების ჩამოყალიბება  სოციალურ გარემოში მიმდინარეობს, სოციალური ყოფა სძენს  შინაარსს  ფუნდამენტურ ცნებებს, რომლებიც ჩვენს რელიგიურ, ინტელექტუალურ და ზნეობრივ ცხოვრებას განსაზღვრავს.

ამ გარემოებიდან გამომდინარე გადავწყვიტეთ, რელიგიური თემებისადმი მიძღვნილი ნომრისათვის დაგვეწერა სტატია „რელიგია და პოლიტიკა“, რომელშიც განვიხილავთ  საკითხს, როგორი უნდა იყოს დამოკიდებულება რელიგიასა და პოლიტიკას შორის ე. წ. „კრეაციონისტული“ ტიპის რელიგიებში, რომლებსაც ქრისტიანობა, იუდაიზმი და ისლამი განეკუთვნება.

სტატიის დასაწყისში ჯერ ვისაუბრებთ ამ ურთიერთობის რომელ ფორმას მოითხოვს რელიგიის კრეაციონისტული ბუნება, შემდეგ კი ვნახავთ,  ისტორიულად როგორი სახით ვლინდებოდა ის   ქრისტიანობაში და როგორ მახინჯდებოდა ე. წ. ტაძრის შემდგომდროინდელ იუდაიზმსა და ისლამში.

სხვადასხვა რელიგიის სისტემური განხილვა „კრეაციონისტული“ და „მანიფესტაციური“ პარადიგმების მიხედვით  რენე გენონმა დაიწყო. ეს მიდგომა შემდგომში მირჩა ელიადემ და სხვა გამოჩენილმა ფილოსოფოსებმა და რელიგიათმცოდნეებმა გამოიყენეს. კრეაციონისტულ პარადიგმაში ყოვლისშემძლე პიროვნული ღმერთი არაფრისგან თავისუფლად ქმნის სამყაროს, მათ შორის, ადამიანსაც, რომელიც ასევე პიროვნულობის მატარებელი თავისუფალი არსებაა. ამ კონტექსტში რელიგია ორ თავისუფალ პიროვნებას შორის კავშირად აღიქმება და ისინი არსებითად, ანუ ონტოლოგიურად განსხვავდებიან ერთმანეთისგან; ღმერთი იმდენად ამაღლებულია სამყაროზე, რომ ამ უკანასკნელში მხოლოდ მისი ძალა, სიბრძნე, განგებულება ანუ ენერგიები ვლინდება და არა მისი არსი.

მანისფესტაციური ტიპის რელიგიების მიხედვით, როგორც თავად ტერმინი „მანიფესტაცია“ მიუთითებს, სამყარო ღმერთის უშუალო გამოვლინებაა; ღმერთი თავად მყოფობს ამ სამყაროში და არსებითად მისი იდენტურია. არაკრეაციონისტურ რელიგიებში მანიფესტაციური პარადიგმა მეტ-ნაკლები სისრულით ვლინდება. სრულყოფილ ფორმას იგი პანთეისტურ რელიგიურ-ფილოსოფიურ სისტემებსა და რელიგიებში იღებს, როგორებიცაა ნეოპლატონიზმი, სტოიციზმი, სპინოზას და ჰეგელის ფილოსოფია, ინდუიზმი და ბუდიზმი. აქ კიდევ რამდენიმე კონკრეტული მაგალითის მოყვანაც შეიძლება. მანიფესტაციურ რელიგიურ სისტემებში ღმერთი არაპიროვნული მეტაფიზიკური პრინციპია, რომელიც მთელ სამყაროს განმსჭვალავს და მასში მიმდინარე პროცესებს განსაზღვრავს. თუ ამ რელიგიებში პიროვნული ღმერთები გვხვდება, ისინი ან უმაღლესი ღვთაებრივი პრინციპის ცალკეული ასპექტების პერსონიფიკაციებია, ან არასრულყოფილი რელიგიური ცნობიერების გამოვლინება.[1]

რადგან მანიფესტაციური ტიპის რელიგიებში ღმერთი არაპიროვნული, მეტაფიზიკური პრინციპია, ის სამყაროს პიროვნული ნებით, განგებულებით კი არ წარმართავს, არამედ მხოლოდ წესრიგში შეიცნობა. რელიგიური თვალსაზრისით „წმინდა“ აღნიშნავს იმას, რაც ღმერთს ეკუთვნის და რადგან მანიფესტაციურ რელიგიებში ღმერთსა და სამყაროს შორის განსხვავება არ არსებობს, იქ წმინდა უბრალოდ  წესრიგთან იგივდება. ამასთან, ვინაიდან სახელმწიფო დედამიწაზე წესრიგის დამყარების ყველაზე ძლიერი, მასშტაბური და ეფექტური ინსტრუმენტია, არააბრამისტული რელიგიების მიხედვით სახელმწიფოც იმას აკეთებს, რასაც ეკლესია, ამიტომ მათ კონტექსტში არა მარტო სიწმინდე იგივდება წესრიგთან, არამედ პოლიტიკურიც – საკრალურთან. ამდენად, შემთხვევით არაა, რომ ყველა წარმართ ხალხში, იქნება ეს გვიანდელი რომის იმპერია, იაპონია, ჩინეთი, ეგვიპტე, ინდოეთი თუ სხვა, -იმპერატორები, ფარაონები, მეფეები და ა. შ., პოლიტიკურ ძალაუფლებასთან ერთად ღვთაებრივ სტატუსს ატარებენ და უმაღლეს საკრალურ ფუნქციას ასრულებენ.[2]

მანიფესტაციური ტიპის რელიგიური მენტალიტეტის, ინტელექტუალური გარემოს ერთ-ერთ გამოვლინებად შეიძლება ჩაითვალოს ის ფაქტიც, რომ სოკრატე, პლატონი არისტოტელე, ციცერონი და სხვა ბევრი ანტიკური ეპოქის ინტელექტუალი პოლიტიკას პირდაპირ აიგივებს  მორალთან. ამას აშკარად აცხადებს არისტოტელე. მისი აზრით, ადამიანს მხოლოდ პოლისში ანუ პოლიტიკურად აქტიური ცხოვრებისას შეუძლია მორალურ არსებად ჩამოყალიბება. საქვეყნოდაა ცნობილი მისი გამონათქვამი, რომლის მიხედვით, ადამიანებისგან განსხვავებით ღმერთები და ცხოველები არ საჭიროებენ პოლისში ცხოვრებას, რადგან პირველებს არ სჭირდებათ მორალური სრულყოფა, მეორეთ კი არ შეუძლიათ; ციცერონის მიხედვით, სახელმწიფო იმ ადამიანთა გაერთიანებაა, რომლებსაც კარგისა და ცუდის, სიკეთისა და ბოროტების საერთო გაგება აქვთ. ციცერონის მიხედვით სახელმწიფო კანონებს იგივე ფუნქცია აქვს, რაც ძველი ებრაელისთვის ღვთივგამოცხადებულ მოსეს სჯულს ჰქონდა: ის სიკეთესა და ბოროტებას განსაზღვრავს, ერთმანეთისგან მკვეთრად განასხვავებს და მათ შორის სწორი არჩევანის კეთებას გვაიძულებს. სწორედ ამიტომ პლატონი თავის „სახელმწიფოში“ აცხადებს, რომ სამართლიანობის სათნოებაზე საუბარი მხოლოდ პოლიტიკურ კონტექსტშია შესაძლებელი და მისეული იდეალური სახელმწიფო ყოვლისმომცველ პატრონალისტურ ხასიათს ატარებს. სოკრატეც „კრიტოში“ სახელმწიფო კანონებისადმი მორჩილების აუცილებლობის დასასაბუთებლად კანონების  მოქმედებას მშობლიურ ზრუნვას ადარებს, რომლებიც, ამ სახელოვან დიალოგში პერსონიფიცირებულნი, პატრონალისტური ტონით მხოლოდ მშობლებისთვის შესაფერი სიტყვებით მიმართავენ მოსაუბრეს. პლატონის მიხედვით, სოკრატე კრიტოსთან საუბარში სახელმწიფოსა და მშობლების ფუნქციას ერთმანეთთან აიგივებს, რაც სათნო მოქალაქის აღზრდასა და ადამიანის გარდაქმნას გულისხმობს. აქედანაც კარგად ჩანს, რომ ძველი ბერძენი სახელმწიფოსა და ეკლესიის ფუნქციებს ერთმანეთთან აიგივებს, რადგან ქრისტიანის მიხედვით ადამიანის შინაგანი გარდაქმნა, მისი გულის ძირეული ცვლილება მხოლოდ ღვთის მადლს, ეკლესიურ, საკრამენტალურ ცხოვრებას ძალუძს.

ქრისტიანობამ პოლიტიკური პრინციპებისა და რეალობების სრულიად ახალი ხედვა, ანუ პოლიტიკური თეოლოგია მოიტანა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ქრისტიანობა კრეაციონისტური ტიპის რელიგიაა და  ამტკიცებს, რომ ღმერთმა სამყარო არაფრისგან შექმნა. ეს ნიშნავს, რომ ღმერთი არსებითად, ონტოლოგიურად  განსხვავდება ქმნილებისგან; სიწმინდის წყარო მხოლოდ ღმერთია და წმინდა მხოლოდ ისაა, რაც მას ეკუთვნის, ხოლო  „სოფელი“, მახარობელის სიტყვებით, „ბოროტსა ზედა დგას“  (I, იოანე 5, 19). პოლიტიკა და სახელმწიფო ცოდვაში ჩაფლული სოფლის საქმეებს წარმართავს და აწესრიგებს, ამიტომ არც წესრიგი შეიძლება ყოველთვის სიწმინდის გამოვლინებად ჩაითვალოს და არც პოლიტიკურის გატოლება შეიძლება საკრალურთან. სწორედ ამას გულისხმობს უფლის სიტყვები: „მიეცით კეისრისაჲ კესარსა და ღმრთისაჲ ღმერთსა (მათ. 22, 21). უფალი მკვეთრად განასხვავებს რა ღმრთისა და კეისრისადმი მორჩილებას, ამით ხაზს უსვამს სიწმინდესა და წესრიგს, საკრალურსა და პოლიტიკურს შორის განსხვავებასა და  ეკლესიასა და სახელმწიფოს ინსტიტუციური გათიშულობის აუცილებლობას; ღმერთი და კეისარი ადამიანისგან სხვადასხვა რამეს ითხოვს, პირველი სიწმინდესა და სულიერ აღორძინებას, ხოლო მეორე – წესრიგს. წესრიგი და დისციპლინა ეფექტური საშუალებაა არა მარტო კეთილი, არამედ ბოროტი მიზნების მისაღწევად და არც წესრიგის მოყვარე კეისარი ნიშნავს ლოგიკური აუცილებლობით ქრისტესმოყვარეს.

ქრისტიანობამ სახელმწიფოსა და პოლიტიკის დესაკრალიზაცია მოიტანა, თუმცა მისი არსებობის აუცილებლობა არ გაუუქმებია. სახელმწიფოს თავისი ფუნქცია აქვს. პავლე მოციქული ერთ-ერთ ეპისტოლეში წერს: „… ყოველი ხელმწიფება ღვთის მიერ დადგენილია… თუ ბოროტს სჩადიხარ, გეშინოდეს, ვინაიდან ტყუილად როდი არტყია ხმალი“ (რომ. 13, 1–4); ანუ მოციქული ამბობს, რომ ღმერთმა ხელისუფალი ბოროტების შესაჩერებლად დააყენა დედამიწაზე, მაგრამ არსად ამბობს, რომ მას ადამიანის ზეცაში აყვანა  შეუძლია. ადამიანის შინაგანი გარდაქმნა, სულიერი აღორძინება და მისი ცათა სასუფეველში დამკვიდრება ღვთაებრივ მადლს ძალუძს, რომელიც განსაკუთრებული, მაცხოვნებელი ძალით ეკლესიის საიდუმლოებებში მოქმედებს.

ქრისტიანული პოლიტიკური თეოლოგიის ღრმად ფილოსოფიური არტიკულაცია პირველად ნეტარმა ავგუსტინემ მოგვცა. წმინდა მამის აზრით, სახელმწიფოს არსებობის საჭიროება ცოდვით დაცემამ გააჩინა. ეს იმას ნიშნავს, რომ სახელმწიფოს არსებობა ისევე არააუცილებელი იყო, როგორც ადამის და ევას ცოდვით დაცემა და ადამიანთა შორის ბოროტების დამკვიდრება. დაცემული ადამიანური ბუნების უმთავრესი გამოვლინებები   ამპარტავნება, სხვაზე დომინაციის სურვილი და ხარბი მომხვეჭელობაა. ღმერთმა სახელმწიფოს არსებობა იმიტომ დაუშვა, რომ ეს ვნებები კანონებს დაქვემდებარებოდა და ამით ადამიანებს გამუდმებული ყაჩაღობა და ძალადობები თავიდან აეცილებინათ. ნეტარი მამის მიხედვით, სახელმწიფო ინსტიტუციები, კერძოდ, ბიუროკრატიული იერარქია და სასამართლო ამ ადამიანური ვნებების ინსტიტუციური ფორმებია და ამით ახერხებს მათი კანონის ფარგლებში მოქცევას. სახელმწიფო ცოდვის შედეგი და თავადაც ბოროტებაა, რადგან ადამიანთა შორის de facto უკვე არსებულ სოციალურ და ქონებრივ უთანასწორობას (რომელიც ღმერთს დასაბამიდან არ შეუქმნია და ცოდვით დაცემის შედეგია)  აკანონებს, რაც უმცირესი ბოროტებაა, რადგან მის გარეშე უფრო უარესი რამ მოხდებოდა.

მართალია, სახელმწიფო ბოროტების შემაკავებელი ძალაა, მაგრამ ეს მხოლოდ ამ უკანასკნელის გარეგანი გამოვლინებების შემთხვევაშია ჭეშმარიტი. სახელმწიფოსა და კანონებს ადამიანის გულის გამოსწორება არ ძალუძს; როგორ გონივრულადაც არ უნდა იყოს შედგენილი სახელმწიფოს კონსტიტუცია და კანონები, მათ არ შეუძლიათ ადამიანის გულის გამოსწორება, მასში დავანებული ეგოიზმის, გულქვაობის, ამპარტავნების, მომხვეჭელობისა და ა. შ. აღხოცვა. ეს სახელმწიფოს კი არა, ეკლესიის მისიაა, რადგან ჩვენი ვნებებისგან განწმენდა მხოლოდ ღვთაებრივ მადლს და მასთან თანამოქმედ ადამიანურ, ასკეტურ ძალისხმევას ძალუძს.

რაც უფრო ძლიერი და გულწრფელია ადამიანში საკუთარი ცოდვების განცდა, მით უფრო სასოებს ღმერთზე, ღვთაებრივი მადლის შინაგან, ცხოველმყოფელ მოქმედებაზე, რომელიც ეკლესიის საკრამენტალურ ცხოვრებაში რწმენისმიერი მონაწილეობით მიიღწევა. მაგრამ როდესაც ადამიანი ან ხალხი საკუთარი ცოდვების განცდას კარგავს, ცოდვისა და ბოროტების მიზეზს მხოლოდ გარეგან ფაქტორებში ხედავს. ადამიანი უაღრესად სოციალური არსებაა, მასთან დაკავშირებული ყველა ბოროტება ბუნებრივად იღებს სოციალურ განზომილებას ან თუნდაც სოციალურ ელფერს. ასეთი გარეგანი ბოროტების წინააღმდეგ საბრძოლველად კი ყველაზე ეფექტური საშუალება კარგად ორგანიზებული, მიზანმიმართული და დისციპლინირებული პოლიტიკური ძალისხმევაა. ასეთი რამ ყველაზე კარგად სახელმწიფოს ხელეწიფება. ამიტომ იქ, სადაც ჯანსაღი რელიგიური ცხოვრება კნინდება, ანუ საკუთარი ცოდვების განცდა იკლებს, მის საპირისპიროდ იზრდება სახელმწიფოს საკრალიზაციის, საკრალურის პოლიტიკურით ჩანაცვლების ტენდენციები.

ეს ასე მოხდა ქრისტიანულ სამყაროში. ადრე, როდესაც ეკლესია რომის იმპერიისგან იდევნებოდა, ქრისტიანებს თვალნათლივი განცდა ჰქონდათ სხვაობისა, რომელიც სულიერსა და საერო ხელისუფლებას, რელიგიურსა და პოლიტიკურს, ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის არსებობს. ამ დროს ეკლესია გაბატონებულ პოლიტიკურ, სოციალურ და კულტურულ ძალებთან ოპოზიციაში ცხოვრობდა, არ შეეძლო საკუთარი სულიერი მიზნების მისაღწევად მათთან ეთანამშრომლა, ამიტომ მთელ საკუთარ ძალისხმევას ქრისტეს ნათელში საზოგადოების შინაგან, სულიერ და ზნეობრივ ფერისცვალებას ახმარდა და ეს შეძლო კიდეც.  ეკლესიის სულიერი ცხოვრება არასოდეს ყოფილა ისეთი ინტენსიური, სულიერი ავტორიტეტი მაღალი, იერარქია სამაგალითო, ხოლო მრევლი მორწმუნე და მოწამეობისთვის მზადმყოფი, როგორც ამ ეპოქაში. მაგრამ როდესაც ქრისტიანობა სახელმწიფოს ოფიციალური რელიგია გახდა, ბევრმა მიწიერი მოტივებით გადაწყვიტა მონათვლა, ეკლესიის ლეგალური, სოციალური და ფინანსური მდგომარეობა შეუდარებლად გაუმჯობესდა, მისი მაღალი იერარქია იმპერიის ბიუროკრატიული ელიტის ნაწილი შეიქნა. ეკლესიის ტრიუმფალურმა სვლამ მრევლის სულიერი სიფხიზლე მოადუნა, საკუთარი ცოდვებისა და არამსოფლიურობის განცდა შეუმცირა და სახელმწიფო ძალაუფლება და პოლიტიკა დედამიწაზე ღვთის საქმის აღსრულების აუცილებელ ელემენტად წარმოიდგინა. ასე ჩამოყალიბდა იმპერიულ ეკლესიებში ცეზაროპაპისტური და პაპოცეზარისტული ტენდენციები.

თეორიულად ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობის როგორც აღმოსავლური, იუსტინიანესეული სიმფონიის,  ისე დასავლური, პაპი გელასისეული მოდელები სასულიერო და საერო ხელისუფლების ერთმანეთის საქმეებში ჩაურევლობას მოითხოვდა. მაგრამ მოგვიანებით აღმოსავლეთში იმპერატორებმა რეალურად დაიწყეს ეკლესიის საქმეებში ჩარევა. ამან მოიტანა ის, რომ არცთუ იშვიათად საიმპერატორო კარი, გაუთვითცნობიერებლობის ან პოლიტიკური მოტივების გამო, გარკვეული დროის განმავლობაში მხარს უჭერდა და აძლიერებდა ერეტიკულ მოძრაობებს, როგორც ეს ხდებოდა არიანელობის, ნესტორიანელობის, მონოთელიზმის, ხატმებრძოლობის და სხვა შემთხვევებში. იმპერატორები ეკლესიის საქმეებში ჩარევას იმით ამართლებდნენ, რომ მათი მოვალეობა იყო იმპერიისა და, აქედან გამომდინარე, მისი ნაწილის, ეკლესიის, წიაღში წესრიგი დაეცვათ და თავს „ეკლესიის გარეშე საქმეების“ ეპისკოპოსებად მოიაზრებდნენ. დასავლეთში რომის პაპებს თავი ადამიანების უმაღლეს სულიერ წინამძღვრად მიაჩნდათ; და რაკი დიდი დროის განმავლობაში აღმოსავლეთში მყოფი საიმპერატორო კარისგან დაშორებულნი თავს უფრო თავისუფლად გრძნობდნენ, ადვილად წარმოიდგინეს, რომ მათ სულიერ ძალაუფლებას საიმპერატორო ხელისუფლებაც უნდა დამორჩილებოდა; მათი აზრით, იმპერატორებიც ისევე საჭიროებდნენ სულიერ ხელმძღვანელობას ცათა სასუფევლის მოსაპოვებლად, როგორც ჩვეულებრივი მოკვდავები. ამას მოჰყვა ე. წ. „ორი მახვილის“ კონცეფცია, რომლის თანახმად, დედამიწაზე როგორც სასულიერო, ისე საერო ხელისუფლების წყარო ეკლესიის ხილული თავი, ანუ რომის პაპია. ამ კონცეფციის უკიდურესი ფორმიდან გამომდინარე, იმპერატორი ეკლესიის საჭურველთმტვირთველია, ანუ მხოლოდ ეკლესიის სახელით და მითითებით შეუძლია თავისი ხელისუფლების აღსრულება, ისევე როგორც საჭურველმტვირთველი ატარებს თავისი ბატონის იარაღს  და მხოლოდ მისი ნებართვით შეუძლია მისი გამოყენება. თუმცა დასავლეთი ცეზაროპაპიზმის მკვეთრ გამოვლინებებსაც იცნობს. ამ ტენდენციების მატარებელი იყო საღვთო რომის იმპერიის არაერთი იმპერატორი. დასავლეთში ცეზაროპაპიზმისა და პაპოცეზარიზმის ტენდეციების კონფლიქტმა იტალიაში გიბელინებისა და გველფების პოლიტიკურ პარტიებს შორის ბრძოლის სახე მიიღო. ცეზაროპაპიზმის უკიდურესი ფორმა მონარქების ე. წ. „ღვთაებრივი უფლებების“ თეორიის სახით გამოვლინდა, რომელიც დასავლეთში პროტესტანტიზმის წარმოშობის შემდეგ ჩამოყალიბდა.

საკრალურისა და პოლიტიკურის ერთმანეთში აღრევისა და მისი სავალალო შედეგების თვალსაჩინო მაგალითებსა და ტენდენციებს ძველი ისრაელის ისტორია, ტაძრისშემდგომი რაბინისტური იუდაიზმის თავისებურებები გვაძლევს. ძველი ისრაელის უდიდესი რელიგიური და ნაციონალური ტრაგედიის მიზეზი მათ მიერ ღვთის მიერ აღთქმული მესიის ძლევამოსილ პოლიტიკურ ლიდერად მოვლინების გაუმართლებელი მოლოდინი იყო. ფარისევლები, სადუკეველები და ისრაელის დიდი ნაწილი მესიისგან ღვთაებრივი ჭეშმარიტების გამოცხადებასა და საკუთარი ცოდვებისგან გამოხსნას არ ელოდებოდნენ, რადგან ფიქრობდნენ, რომ პირველი უკვე ჰქონდათ, მეორეს კი არ საჭიროებდნენ. მათ წარმოედგინათ, რომ დავით მეფის შთამომავალი მესია, წმინდა მეფის მსგავსად, წარმატებული სამხედრო და პოლიტიკური ლიდერი იქნებოდა, რომელიც ღვთის შეწევნით დაამარცხებდა მათ გარშემო მცხოვრებ წარმართ ხალხებს, განსაკუთრებით მათზე გაბატონებულ რომაელებს და ღვთის სახელით გააბატონებდა მათ ყველა ხალხზე. მათ პირდაპირი, პოლიტიკური მნიშვნელობით ესმოდათ ფსალმუნის სიტყვები: “უფალმან მრქუა მე: ძე ჩემი ხარი შენ, და დღეს მიშობიე შენ. ითხოვენ ჩემგან და მიგცნე შენ წარმართნი სამკჳდრებელად შენდა და დაპყრობად შენდა კიდენი ქუეყანისანი. ჰმწყსნე იგინი კუერთხითა რკინისათა და ვითარცა ჭურნი მეკეცეთანი შეჰმუსრნე იგინი“(ფს. 2, 7-9). იუდეველები გულის სიღრმეში ღვთისადმი მსახურებას კი არ ესწრაფოდნენ, არამედ სხვა ხალხებზე პოლიტიკურ გაბატონებას და სინამდვილეში ღვთის მაგივრად საკუთარ სახელმწიფოს, ტაძარს, რჯულის მცნებებს და მამათა გადმოცემებს აღმერთებდნენ. ცხადია, შემთხვევითი არაა, რომ ფარისევლები სწორედ ამათთვის დაუპირისპირდნენ ჭეშმარიტ მესიას. ისინი ქრისტეს ადანაშაულებდნენ იმაში, რომ იგი სიყვარულის გამო არღვევდა შაბათის  გადმოცემებს, თითქოს ტაძრის დანგრევას აპირებდა და აბრაამის შთამომავლობით ვითომდა გარანტირებულ მათ თავისუფლებას არ ცნობდა. წმინდა წერილი გვეუბნება, რომ ფარისევლებმა და სადუკეველებმა უფალი თავიდანვე ქვეყნისა და ხალხის სახელით გაწირეს: „და შეკრბეს მღდელთ-მოძღუართა მათ და ფარისეველთა კრებული და იტყოდეს: რაჲ-მე ვყოთ, რამეთუ კაცი ესე მრავალსა სასწაულსა იქმს? უკუეთუ დაუტეოთ იგი ესრეთ, ყოველთა ჰრწმენეს მისა მიმართ, და მოვიდენ ჰრომნი და მიგჳღონ ჩუენ ადგილიცა ჩუენი და ნათესავიცა (იოან. 11, 47-49).

პოლიტიკური მოლოდინების გამო ვერ დაინახეს იუდეველებმა იესო ქრისტეში მესია, რომელიც საყოველთაო, თვით მტრების სიყვარულსა და მოყვასის თავმდაბლურ, თავგანწირულ სიყვარულს ქადაგებდა და ჯვარს აცვეს იგი, სამაგიეროდ, ადვილად აღიარეს მესიად ბარ-კოხბა, რომელიც მათ რომაელებისგან გათავისუფლებას დაჰპირდა და აჯანყება წამოიწყო 138 წელს. ამას მოჰყვა უზარმაზარი რელიგიური და ნაციონალური კატასტროფა; იუდეველებმა დაკარგეს ყველაფერი, რითაც ადრე იქადოდნენ: აღთქმული მიწა, ტაძარი და ღვთისმსახურების შესაძლებლობა; აჯანყებით განრისხებულმა ადრიანე იმპერატორმა დაანგრია ტაძარი, ქალაქი იერუსალიმი, ამოხოცა უამრავი ებრაელი და ცოცხლად დარჩენილებს იუდეაში ცხოვრება აუკრძალა. ამ დროს დაიწყო ებრაელი ხალხის განბნევა.  მოგვიანებით, XVII საუკუნეში გაფანტულობაში მცხოვრები იუდეველების დიდმა ნაწილმა მესიად აღიარა კაბალისტი საბათაი ცვი, რომელმაც მათ ისრაელის სამეფოს აღდგენა აღუთქვა და მოუწოდა, მთელი ქონება გაეყიდათ და   იუდეაში გაჰყოლოდნენ. საბათაი ცვიმ ბოლოს ისლამი მიიღო, და თავის ადეპტებს ამით უზარმაზარი გულაცრუება და მატერიალური ზარალი მოუტანა. საბათაი ცვიმ დაუდო სათავე ტენდენციებს და მოლოდინებს, რომლებმაც მოგვიანებით სიონიზმში ჰპოვეს სრული და კონკრეტული გამოხატულება. სიონიზმში რაბინული იუდაიზმის რელიგიური მისწრაფებები და მოლოდინები უაღრესად პოლიტიკურ ფორმას იძენს. ისინი იღვწიან და იმედოვნებენ, რომ ებრაული წარმოშობის მსოფლიო პოლიტიკური და ფინანსური ელიტა გააძლიერებს და დაიცავს ისრაელის სახელმწიფოს, აღადგენს მესამე ტაძარს, ღვთისმსახურებას, ყველგან ახალ მსოფლიო წესრიგს გააბატონებს და ადგილს მოუმზადებს მაშიას ანუ წმინდა წერილით აღთქმულ მესიას. იუდაიზმი და სიონიზმი ერთნაირად ფიქრობს, რომ ისრაელთან დაკავშირებულ საღვთო საქმეებს თავად ღმერთი კი არ აღასრულებს, არამედ ღვთის სახელით მოქმედი პოლიტიკური ძალაუფლება. იუდეველებისთვის ეს არის ღვთისგან ცხებული, ძლევამოსილი მონარქი, სიონისტებისთვის კი  მსოფლიო პოლიტიკური და ფინანსური ელიტა.

რაბინული იუდაიზმის ბევრი თანამედროვე მკვლევარი სამართლიანად აღნიშნავს, რომ იუდაიზმი არ არის რელიგია, ამ სიტყვის წმინდად ქრისტიანული გაგებით. იგი უფრო ებრაელი ხალხის სოციალური და პოლიტიკური მოწყობის რელიგიური მოდელია. ქრისტიანული თვალსაზრისიდან გამომდინარე, ამიტომაც ანიჭებენ ისინი ასეთ გადაჭარბებულ მნიშვნელობას სჯულის გარეგანი წესების აღსრულებას. იუდაიზმის მთავარი რელიგიური ინტერესი ღმერთისგან სხვა მიწიერ  პოლიტიკურ მიზნებზეა გადატანილი. ამის გამოვლინებაა ის, რომ მათ მთავარ რელიგიურ ტექსტში, თალმუდში, ვერ ნახავთ ერთ სრულყოფილად ჩამოყალიბებულ სწავლებას ღმერთზე, სულის უკვდავებაზე, ადამიანის საიქიო ბედზე და ა. შ. თალმუდის ფურცლებზე გვერდიგვერდ ვხედავთ ურთიერთგამომრიცხავ კრეაციონისტულ,  პანთეისტურ და კაბალისტურ წარმოდგენებს ღმერთზე; სულის საიქიო ცხოვრებასთან დაკავშირებით ვხვდებით როგორც ქრისტიანულის მსგავს წარმოდგენებს, ასევე რეინკარნაციულ სწავლებებსაც. თალმუდში ამ უკანასკნელის ორი სხვადასხვა ვარიანტიც კი გვხვდება. ამან ძალიან არ უნდა გაგვაკვირვოს, რადგან ანალოგიურ სურათი იყო თალმუდამდეც, ქრისტეს დროინდელ ისრაელშიც. ახალი აღთქმის წიგნებში ვკითხულობთ, რომ ფარისევლებსა და სადუკეველებს, რომელთაგან პირველი ყველაზე გავლენიან და ფანატიკურ რელიგიურ დაჯგუფებას წარმოადგენდა, მეორე კი უმთავრესად სასულიერო დასისგან შედგებოდა, სრულიად საპირისპირო წარმოდგენა ჰქონდათ უმთავრეს რელიგიურ საკითხზე: ინარჩუნებს თუ არა ინდივიდუალური სული არსებობას, ადამიანის გარდაცვალების შემდეგ?

იუდაიზმში საკრალურის გაპოლიტიკურების თვალსაჩინო მინიშნებებს იძლევა ასევე მისი მთავარი რელიგიური დღესასწაულები და რელიგიური ტერმინები. ჩვენი აზრის თვალსაჩინოებისთვის ჯერ მართლმადიდებლობის მაგალითი მოვიშველიოთ. მართლმადიდებლობის მთავარი რელიგიური საეკლესიო დღესასწაულების აბსოლუტური უმრავლესობა უკავშირდება ადამიანის გამომხსნელობითი ღვთაებრივი განგებულების უმნიშვნელოვანეს მომენტებს, და ტერმინით „მართლმადიდებლობის ზეიმი“, რომელიც დიდი მარხვის დასაწყისში აღინიშნება, ეკლესია გულისხმობს არა ქრისტიანული რწმენის გეოგრაფიულ გავრცელებას ან ქრისტიანი თემის სიძლიერეს, მრავალრიცხოვნებას ან მათ ისტორიულ გამარჯვებებს, არამედ გამოცხადებითი ჭეშმარიტების, წმინდა გადმოცემის, საკრალური ტრადიციისადმი ერთგულებას, რომელიც წმინდა მამებმა მსოფლიო საეკლესიო კრებებზე დაყრდნობით განახორციელეს; ხოლო  მართლმადიდებელი ქრისტიანული ცხოვრების ორ უმნიშვნელოვანეს მომენტს – „ღმერთთან ახლოს ყოფნის“ ან მისგან „დაშორებულობის“ განცდას, – მასში შინაგანად ღვთაებრივი მადლის ცხოველმყოფელურ მოქმედებას ან მისგან მიტოვებულობას უკავშირებს. იუდაიზმში კი მთავარი რელიგიური დღესასწაულები სხვა ხალხებზე ებრაელი ხალხის ისტორიულ, ნაციონალურ გამარჯვებებს აღნიშნავს. ამის თვალსაჩინო მაგალითებია პასექი და პურიმი. პურიმი ზეიმობს ებრაელი ხალხის გამარჯვებას, რომელიც „ესთერის“ წიგნშია აღწერილი (9, 20-32). ამ დროს ძველმა ებრაელებმა შეძლეს სპარსეთის სამეფო კარზე ამოეხოცათ სპარსეთის პოლიტიკური ელიტა, რომელიც მათ საშიშროებას უქადდა. პასექის დღესასწაულში კი იუდეველები, ქრისტიანების მსგავსად, მომავალი მესიის სულიერ წინასახეს კი არ ხედავენ, არამედ მას უპირველესად  უყურებენ როგორც მათდამი მტრულად განწყობილი ფარაონისა და ეგვიპტელი ხალხის სასწაულებრივი დასჯის საზეიმო მოგონებას. იუდეველი ღმერთთან ახლო მყოფობის რელიგიურ განცდას აღნიშნავს სიტყვით „ალია“, რომელსაც უაღრესად პოლიტიკური კონოტაცია აქვს. ეს სიტყვა ნიშნავს გაფანტული ებრაელების ერთ ნაციონალურ სახელმწიფოში შემოკრებას, რომელიც, იუდაური რწმენის თანახმად, „მესიანური ერის“ დასაწყისად ითვლება. ღვთისგან, მისი კურთხევისგან დაშორებულობას ისინი გამოხატავენ სიტყვა „გალუშით“, რომელიც, როგორც მოსალოდნელია, ისტორიულ სამშობლოში დაბრუნების შეუძლებლობას გულისხმობს. იუდაიზმში რელიგიურისა და პოლიტიკურის ერთმანეთისგან განუცალკევებლობის კარგი მაგალითია ასევე წმინდად რელიგიური ტერმინის – „ჰოლოკოსტის“ გამოყენება, როგორც ებრაელი ხალხის უაღრესად ტრაგიკული (თუმცა პოლიტიკური) მოვლენის, ნაცისტების მიერ უამრავი უდანაშაულო ებრაელის მასიური მოკვდინების ფაქტის გამოსახატად. იუდეველებისთვის რელიგია არსებითად ებრაელი ხალხის ისტორიულ და პოლიტიკურ პერიპეტიებზე დაიყვანება. იქ უმაღლესი რელიგიური მიზნები მიიღწევა არა მორწმუნის შინაგანი მადლისმიერი გარდაქმნით, არამედ მესიანური პოლიტიკური ძალისხმევით, რომელიც ღვთის სახელით აღესრულება.

იუდაიზმის მსგავსად, ისლამიც ძველი აღთქმის წმინდა წერილის არასწორ ინტერპრეტაციას ეფუძნება და არსებითად ისიც მორწმუნე საზოგადოების პოლიტიკური და სოციალური მოწყობის რელიგიური პროექტია. ისლამის უაღრესად პოლიტიკური ბუნება ჩანს იქიდანაც, რომ მუსულმანები თავიანთ წელთაღრიცხვას იწყებენ არა წინასწარმეტყველ მუჰამედის დაბადების მომენტით ან მისი გამოცხადებების დასაწყისით, რაც ბუნებრივი იქნებოდა ქრისტიანული თვალსაზრისით, არამედ ჰიჯრით, რომელიც მუჰამედის და მისი მიმდევრების მექადან მედინაში გადასვლას და იქ თეოკრატიული სახელმწიფოს დაარსებას აღნიშნავს. ეს გარემოება აშკარად მიუთითებს რომ, ისლამის მიხედვით, საღვთო საქმე თავად ღვთისგან კი არ აღესრულება, რომელიც წმინდანთა გავლით საღვთო ენერგიების, საღვთო მადლის საშუალებით მოქმედებს, არამედ რელიგიურ-პოლიტიკური ორგანიზმის – უმის მიერ, რომელიც ხმალამოღებული იღვწის მუსულმანური რწმენის გეოგრაფიული ექსპანსიისთვის. იუდაიზმის მსგავსად, ისლამიც ორიენტირებულია არა ადამიანის მადლისმიერ შინაგან გარდაქმნაზე, „ძველი კაცის“ სიკვდილსა და „ახალი კაცის“ დაბადებაზე, როგორც ამას პავლე მოციქული ასწავლის, არამედ მთელი ყურადღება გადააქვს გარეგნული ღვთაებრივი წესრიგის დამყარებაზე. ეს გარემოება ისლამისთვის დამახასიათებელ სამ თავისებურებაში პოულობს გამოხატულებას: პირველია ისლამური სამოთხე, მეორე – შარიათის და ჯიჰადის კონცეფციები და მესამე ის, რომ ამ რელიგიაში საეკლესიო საიდუმლოებები არ არსებობს.

რადგან ისლამი ადამიანის შინაგან გარდაქმნას, განღმრთობის პერსპექტივას არ იცნობს, ისლამური სამოთხე მიწიერ სიამოვნებათა დაუსრულებელი, შეუზღუდავი მიღების შესაძლებლობაა. შინაგანი ვნებებისგან გაუწმენდავ მუსულმანს ისლამი სამოთხეში ღვთაებრივ, ანგელოზურ ყოფას კი არ ჰპირდება, არამედ იმას, რაც აქ, მიწაზე მოსწონს, კერძოდ, უაღრესად მდიდარ სექსუალურ გამოცდილებას ამისთვის სპეციალურად შექმნილ, მუდამ ქალწულ, პირმშვენიერ და ეროტიულ ხელოვნებაში გაწაფულ ე. წ. „ჰურიებთან“. სამოთხეში მოხვედრილ მუსულმანს შეეძლება ამოუწურავი რაოდენობის გემრიელი კერძები უსასრულოდ მიირთვას ისე, რომ მოყირჭება არ იგრძნოს და, ამასთან, მუდმივად მოუსმენს მომხიბლავი მუსიკის ჰანგებს.

ისლამში საკრალურისა და პოლიტიკურის აღრევა განსაკუთრებული თვალსაჩინოებით შარიათისა და ჯიჰადის კონცეფციებში ვლინდება. ეს რელიგია ერთმანეთისგან არ განასხვავებს კანონიკურ ანუ სჯულის სამართალს საეროსგან. შარიათი მორწმუნეების არა მარტო სულიერ ცხოვრებას წარმართავს, არამედ თავის თავში სამოქალაქო და სისხლის სამართლის ნორმებსაც შეიცავს. ისლამი საკუთარი ბუნებით თეოკრატიულია, ის  არ განასხვავებს რელიგიურს საეროსგან, საკრალურს პოლიტიკურისა და სოციალურისგან. აქედან გამომდინარე, ყველა მუსულმანის რელიგიური მოვალეობაა შარიათის საყოველთაო გავრცელებას შეუწყოს ხელი. მუსულმანის სწამს, რომ რაკი მთელი მიწა ალაჰს ეკუთვნის, ყველგან მისი შარიათი უნდა ბატონობდეს. ამის გამო ისინი დედამიწას ორ „სახლად“, ორ ტერიტორიად ყოფენ: „ისლამის“ ანუ „მშვიდობის სახლი“ ის ქვეყნები და ტერიტორიებია, სადაც შარიათი ბატონობს; სხვა დანარჩენი კი „ომის სახლად“ იწოდება. ჯიჰადი ანუ „წმინდა ომი“ მიზნად ისახავს  „ომის სახლის“ „მშვიდობის სახლად“ გადაქცევას, ანუ ყველგან შარიათის სავალდებულო გავრცელებას. ჯიჰადი ყოველთვის არ გულისხმობს სისხლის ღვრასა და მოწინააღმდეგის ფიზიკურ განადგურებას, ეს დასაშვებია იქ, სადაც მუსულმანები თავს შევიწროებულად გრძნობენ.

როგორც ვხედავთ, ისლამშიც ისევე, როგორც იუდაიზმში, საღვთო საქმე პოლიტიკური ძალისხმევით აღესრულება. მათ შორის განსხვავება მხოლოდ ისაა, რომ იუდაიზმში ამას პოლიტიკური ელიტა აკეთებს, ისლამში კი ეს ყველა მუსულმანის მოვალეობაა. ეს გარემოება, ცხადია, შემთხვევითი არაა, შემთხვევითი არაა ისიც, რომ, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, როდესაც ეკლესიაში მორწმუნეთა სულიერი ცხოვრება გაუარესებას იწყებდა, ქრისტიანები უფრო მეტად ამყარებდნენ თავიანთ  სასოებას ღვთის სახელით მოქმედ გარეგან პოლიტიკურ ძალაზე, წმინდა იმპერიებზე, ქრისტესმოყვარე მმართველებსა და მხედრობაზე.

დასკვნის სახით კიდევ ერთხელ გავიმეორებთ, რომ რელიგიური მიზნების პოლიტიკური მეთოდებით დაცვისა და განხორციელების მცდელობა სულიერი ცხოვრების დაქვეითების თვალნათელი კრიტერიუმია, ეს ყველაზე ცხადად ქრისტიანულ რელიგიაში ჩანს. ქრისტიანული მოძღვრების თანახმად, ჩვენი უმთავრესი პრობლემა ადამიანური ბუნების დაცემულობაა, რაც ჩვენზე ვნებების ბატონობაში გამოიხატება. ამ ვნებების დამარცხება, ნებელობის ცოდვილი მიდრეკილებებისგან გათავისუფლება,  მხოლოდ ღვთაებრივი მადლის შინაგან მოქმედებას, ანუ ეკლესიურ საიდუმლოებებში მონაწილეობასა და ასკეტურ ცხოვრებას მოაქვს. მაგრამ როდესაც სულიერი ცხოვრება დეგრადირდება, ანუ როდესაც მორწმუნე საკუთარი ცოდვების განცდას კარგავს, იგი ბოროტების სათავეს მხოლოდ მის გარეთ, მის გარემომცველ სოციალურ ყოფაში ხედავს. ასეთი გარეგანი ბოროტების წინააღმდეგ საბრძოლველად კი ყველაზე ეფექტური პოლიტიკურად ორგანიზებული სოციალური ძალაა. ამიტომაც  არასწორი სულიერი ცხოვრებით მცხოვრებ მორწმუნეს მთელი სასოება გადააქვს რელიგიის სახელით მოქმედ პოლიტიკურ ძალაზე.

***

[1] მსგავსი რამ გვხვდება არა მხოლოდ ფილოსოფიური თვალსაზრისით ისეთ დახვეწილ რელიგიურ მოძღვრებებში, როგორიც ბუდიზმი და ინდუიზმია, არამედ ბევრ სხვა წარმართულ რელიგიაში; მართალია, პლატონის და არისტოტელეს ფილოსოფიები წმინდად პანთეისტურ ხასიათს არ ატარებს, მაგრამ პლატონთან ადამიანის სული ღვთაებრივ იდეათა სამყაროს ნაწილია, არისტოტელესთან კი ადამიანის აქტიური ინტელექტია ღვთაებრივი გონების ნაწილი; შემთხვევითი არაა, რომ ნეოპლატონიზმმა, რომელიც პლატონის და არისტოტელეს ფილოსოფიების უაღრესად დახვეწილი სისტემაა, წმინდად პანთეისტური ფორმა მიიღო.

[2] რომის იმპერატორები Pontifex Maximus-ის ტიტულსაც ატარებდნენ, რაც უმაღლეს ქურუმს, ეტიმოლოგიურად კი ღმერთსა და ადამიანებს შორის უმაღლესი ხიდის გამდებს, მაკავშირებელს ნიშნავს, ჰაგიოგრაფიული ტექსტებიდან კარგად ვიცით, რომ რომაელები ქრისტიანებსგან იმპერატორის გამოსახულებისადმი ღვთაებრივ თაყვანისცემას და მსხვერპლშეწირვას მოითხოვდნენ; სხვებისგან განსხვავებით, იაპონელი იმპერატორები უმაღლესი ღვთაების შთამომავლები იყვნენ და უბრალო მოკვდავებს მისი შეხების, ხმის გაგონებისა და თვალებში შეხედვის უფლებაც არ ჰქონდათ; ღვთაებრივი წარმომავლობის მქონე ჩინელი იმპერატორები ჩვეულებრივი მოკვდავებისგან მოშორებულ „აკრძალულ ქალაქში“ ცხოვრობდნენ;  ღვთაებრივი წარმომავლობისა და თავადაც ღვთაებრივი ფარაონებისთვის კი დაუშვებელი იყო უბრალო მოკვდავებთან სისხლის აღრევა, ამიტომ მხოლოდ საკუთარ ოჯახის წევრებთან ქორწინდებოდნენ და ა. შ.

Print Friendly

Comments are closed.