სადიაკვნე ორარი და ე.წ. შემოსვის ლოცვასთან დაკავშირებული ერთი გაუგებრობა

ΔΙΑΚΟνοσავტორი: იეროდიაკვანი ლეონიდე ებრალიძე

სადიაკვნე ორარი და .. შემოსვის ლოცვასთან დაკავშირებული ერთი გაუგებრობა

 

როგორც მკვლევართა უმრავლესობა თანხმდება, დაახლოებით პირველი ოთხი საუკუნის განმავლობაში ლიტურგიული სამოსი არ გამოირჩეოდა სამოქალაქო სამოსისაგან. შეგვიძლია მხოლოდ ვივარაუდოთ, რომ ლიტურგიისთვის ერთხელ გამოყენებული სამოქალაქო სამოსი შემდეგ ისევ მისთვის გამოიყენებოდა და ყოველდღიურ საქმიანობაში აღარ იხმარებოდა [1]. ეს კი იმას ნიშნავდა, რომ სალიტურგიო შესამოსელი სამოქალაქო მოდის ცვლილებებს არ მისდევდა და კონსერვატიული რჩებოდა; რაც უფრო იზრდებოდა მათ შორის სხვაობა, მით უფრო მეტ საკრალურობას იძენდა კლიროსისათვის ეკლესიაში გამოყენებული შესამოსლები და ყალიბდებოდა ექსკლუზიურად კლერიკალურ, სალიტურგიო ინსიგნიებად.

სალიტურგიო შესამოსელში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დეტალია ორარი (სტოლა, ეპიტრახილი), კისერზე ან მხარზე ჩამოსაკიდებელი ერთ ან ორფრთიანი ორნამენტირებული ლენტი, რომელიც თითქმის ყველა ლიტურგიული ოჯახის შესამოსელში მოიპოვება. თუ ერთნი მიიჩნევენ, რომ ორარი იუდაური ეფოდის ერთგვარი მოდიფიკაციაა, მეორენი მას უკავშირებენ ბერძნულ-რომაულ ტუნიკას, მხრებიდან დაშვებული ორი, ოქრონაქარგი  ზოლით. მას დიდგვაროვნები და წარჩინებულები იყენებდნენ. სავარაუდოდ, ორარი ამ ოქრონაქარგი ზოლების ტუნიკიდან ცალკე გამოყოფის შედეგად უნდა ჩამოყალიბებულიყო[2].

ტერმინი ორარი (ბერძ.: ράριον; ლათ.: orario), რაც ქართულად ხშირად გინგილად იწოდება, ლათინური წარმომავლობისაა. სავარაუდოდ, მის ფუძეში ლათინური სიტყვა oro (ლოცვა, თხოვნა) ან  orarium (პირსახოცის მნიშვნელობით, იგივეა, რაც sudarum), ან  ora (ზღვარი, მიჯნა) მოიაზრება, ზოგიერთი კი ბერძნულ ზმნა ράω-ზე (ხედვა, ყურება) მიუთითებს. დანამდვილებით არ შეგვიძლია ვთქვათ, გამოთქმული მოსაზრებებიდან რომელია მართებული, მაგრამ რამდენადაც ლიტურგიული ისტორიის კვლევისას გასათვალისწინებელია ეკლესიის ცხოვრების პრაქტიკული საჭიროებანი, ჩვენთვის უფრო მისაღებია ორარის წარმომავლობის ლათინურ სიტყვა orarium-თან დაკავშირება. პირველი რვა საუკუნის განმავლობაში ორარი რომის ეკლესიაში აღნიშნავდა სამღვდელო და სადიაკვნე სამოსს (რადგან ორივე მათგანი წარმოადგენდა ლენტს, რომელსაც მღვდელი (ეპისკოპოსი) კისერზე, ხოლო დიაკვანი მხარზე იკიდებდა), ისევე როგორც დღემდე ლათინურ ეკლესიაში სადიაკვნე და სამღვდელო ორარს ერთნაირად ჰქვია სტოლა. ქართულში, სომხურის მგავსად (p’orurar), ორარი (ოლარი) სამღვდელო ეპიტრახილის აღმნიშვნელად დამკვიდრდა.

საეკლესიო მწერლობაში სადიაკვნე ორარის შესახებ ცნობებს სწორედ მეოთხე საუკუნიდან ვხვდებით. ლაოდიკიის კრების დადგენილებათა თანახმად: „მსახურმა ორარი არ უნდა ატაროს და არც კარები დატოვოს“ (კანონი 22), ასევე: „წიგნისმკითხველს ან მგალობელს არ აქვს უფლება, ორარით შემოსილმა იკითხოს წიგნი ან იგალობოს“ (კანონი  23);  ხოლო ტოლედოს IV კრება (633) დიაკვნებს ავალდებულებს მხოლოდ ერთი ორარის ტარებას და კრძალავს მის მორთვას ოქრონაქარგობითა და სხვა ძვირფასეულობით[3].

იოანე ოქროპირი, გერმანე კონსტანტინოპოლელი, სვიმეონ თესალონიკელი და სხვები ორარში ანგელოზთა ფრთების სიმბოლოს ხედავდნენ. სავარაუდოდ, სწორედ ამიტომ დამკვიდრდა ორარები სიგრძეზე ამოქარგული ანგელოზთა გალობით „წმიდა არს, წმიდა არს, წმიდა არს“ (ისაია 6:3). აღნიშნული მისტაგოგიური განმარტება იქცა ორარის მნიშვნელობის კლასიკურ და შეუცვლელ ინტერპრეტაციად.

თანამედროვე პრაქტიკაში სალიტურგიო შესამოსლის შემოსვის პროცესს ერთვის შესამოსლის თითოეული ნაწილისათვის განკუთვნილი მოკლე ლოცვათა წარმოთქმა, რომლებიც წმინდა წერილის, ძირითადად კი – ფსალმუნთა სხვადასხვა ციტატით არის შედგენილი და მიგვანიშნებს შესამოსლის შესაბამისი დეტალის მისტაგოგიურ მნიშვნელობაზე.

შემოსვის პროცესზე დაკვირვებისას ყურადღებას იქცევს ერთი უცნაური ფაქტი: მიუხედავად იმისა, რომ ორარი დიაკვნის განმასხვავებელი ნიშანია, ე.წ. შემოსვის ლოცვა მას არ გააჩნია. სამღვდელო კონდაკის გამოცემათა უმრავლესობაში გვხვდება მხოლოდ სტიქარის (გრძელი, ფართომკლავიანი, ხშირად მოქარგული სამოსი), მარჯვენა და მარცხენა საბუხარების (მკლავებზე დასამაგრებელი მოქარგული ნაჭრები) ლოცვები, რომლებიც სამღვდელო და სამღვდელმთავრო შესამოსლის შესაბამისი დეტალების ლოცვების იდენტურია. ამავე გამოცემებში ორარის ლოცვა უგულებელყოფილია.

საგულისხმოა, რომ ე.წ. შემოსვის ლოცვები  საკმაოდ გვიანდელი ლიტურგიული დანართია და სხვადასხვა ლიტურგიულ ოჯახში სხვადასხვაგვარად ვითარდებოდა. შემოსვის ლოცვის არსებობის ერთ-ერთი უძველესი მოწმობა იაკობის ჟამისწირვის სირიულ რედაქციაში (VI ს.) გვხვდება და წარმოადგენს ერთადერთ მოკლე ლოცვას (განმძარცვე მე, უფალო, არაწმიდა სამოსელი, რომელიც შთამაცვა სატანამ), რომელსაც მღვდელი წარმოთქვამს შემოსვისას. შემდეგ პერიოდში შემოსვის ლოცვას იაკობის ჟამისწირვის ბერძნულ და, შესაბამისად, ქართულ თარგმანებშიც ვხდებით (X-XII სს.), ასევე – სომხური ლიტურგიის ძველ რედაქციებში, მაგრამ სირიულის მსგავსად, აქაც ის მხოლოდ ერთ ლოცვას წარმოადგენს.

რაც შეეხება ბიზანტურ ღვთისმსახურებას, ისეთ უძველეს ბიზანტიურ წყაროებში, როგორებიცაა – VIII საუკუნის ბარბერინი ევქოლოგიონი (Barberini gr. 336) და კონსტანტინოპოლური წარმომავლობის X-XII საუკუნეების ევქოლოგიონთა სერია, შემოსვის ლოცვას ვერსად ვხვდებით. ცხადია, ბიზანტიურ წყაროებს ქართული ლიტურგიული მოწმობებიც შეესაბამება, მაგალითად, ბასილი დიდის ლიტურგიის ძველ ქართულ ხელნაწერში (მე-12 ს.) ვკითხულობთ: „შერავიდეს დიაკონი და შეიმოსოს სადიაკონესა შინა სტიხარი და ოლარი თვისი, მიიღოს სეფე და ჯუარი დასწეროს, ამისა შემდგომად აღიღოს ლახუარი და აღმოჰკუეთოს“[4]. მოცემული რუბრიკიდან ვიგებთ, რომ  დიაკვანი წირვის დაწყებამდე სადიაკვნეში შედიოდა და ყოველგვარი რიტუალური პასაჟების გარეშე იმოსებოდა სტიქარითა და ოლარით, შემოსვის შემდეგ კი აღასრულებდა კვეთას (პროსკომიდიას). რუბრიკას მოსდევს სეფეს კვეთის დროს საკითხავი ლოცვები, მაგრამ, როგორც ვნახეთ, არც თავად რუბრიკაში და არც მის შემდეგ როგორც დიაკვნის, ასევე მღვდლის შემოსვის ლოცვებზე, მინიშნებ არ არის. სავარაუდოდ, ბიზანტიურ ღვთისმსახურებაში შემოსვის ლოცვა XII-XIII საუკუნეებიდან იწყებს დამკვიდრებას.

საინტერესოა დიაკვნის შემოსვის წესის განვითარებაც. განვიხილოთ, როგორ უკავშირდება ზემოხსენებულ ორარს ჩვენს ხელთ არსებულ რამდენიმე წყაროში მოცემული რუბრიკები და შემოსვის ლოცვები და რა გაუგებრობები არსებობს მათ შორის. დღეს ხშირად გამოყენებულ სამღვდელო კონდაკთა ყველა განსხვავებულ რედაქციაში ერთმნიშვნელოვნად ვკითხულობთ, რომ ლიტურგიის დაწყებამდე დიაკვანი უნდა მივიდეს შესამოსლით ხელში მღვდელთან და უთხრას: „აკურთხე, მეუფეო, სტიქარი ორარითურთ“. ამდენად, ასევე გაუგებარია – თუ დიაკვანი მღვდელს სტიქარისა და ორარის კურთხევას სთხოვს და საბუხარებს არ ახსენებს, რატომ კითხულობს საბუხართა შემოსვისას შესაბამის ლოცვას, ორარს კი მდუმარედ იცვამს?!

1730 წელს, ძველ ხელნაწერებზე დაყრდნობით, ბერძნული ევქოლოგიონის პირველი კრიტიკული გამოცემა და ლათინური თარგმანი შეასრულა დომენიკანელმა ბერმა იაკობ გოარმა (1601–1653 წწ.), მისი გამოცემა საუკუნეების განმავლობაში კვლავაც რჩება ბიზანტიური ლიტურგიის მკვლევართათვის უმნიშვნელოვანეს წყაროდ. გოარის ევქოლოგიონში მოცემულია შემოსვის წესი (p=მღვდელი, d=დიაკვანი):

„[1d] დიაკვანი მოუდრეკს თავს მღვდელს, მარჯვენა ხელში მპყრობელი სტიქარისა და ორარისა, და ეტყვის: აკურთხე, მეუფეო, სტიქარი ორარითურთ.

[2p] მღვდელი აკურთხებს ხელითმეტყველი: კურთხეულ არს ღმერთი ჩვენი ყოვლადვე აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე, ამინ.

[3d] დიაკვანი საკურთხეველში განზე გადგება და ჩაიცვამს სტიქარს მეტყველი: იხარებს  სული ჩემი უფლისა მიმართ…

[4d] დიაკვანი ემთხვევა ორარს და დაიმაგრებს მარცხენა მხარზე.

[3p] მღვდელი კი მიიღებს სტიქარს, აკურთხებს, ემთხვევა და ჩაიცვამს მეტყველი შესავალი ფსალმუნისა, მსგავსად დიაკვნისა.

[5p] ხოლო შემდეგ მღვდელი ჩაიცვამს მარჯვენა საბუხარს მეტყველი: მარჯვენა შენი, უფალო, დიდებულ არს…

[6p] ხოლო მარცხენა საბუხარზე იტყვის ამას: ხელთა შენთა შემქნეს  მე და დამბადეს მე…“[5]

გოარის გამოცემის მიხედვით, დიაკვანი შემოსვისას მხოლოდ ერთ ლოცვას კითხულობს – „იხარებს სული ჩემი“. მდუმარედ იმაგრებს ორარს მხარზე, ხოლო საბუხარებს საერთოდ არ იხმარს.

1710 წელს ვახტანგ მეექვსის მეცადინეობით გამოიცა პირველი ქართული ბეჭდური კონდაკი, „შრომითა და წარსაგებელითა საფასეთათა განმგებელისა მისისა ბატონის შვილისა უფლისა ვახტანგისსა, გაიმართა ხელითა გერმანე მღდელმონაზონისათა, ხელითა მესტამბე მიხაილ სტეფანეშვილისა უნგროვლახელისა, ქალაქსა ტფილისისასა“. ვახტანგისეული კონდაკი ნაწილობრივ მისდევს გოარის სქემას: 1d, 2p, 3d, 4d, რის შემდეგაც გოართან მხოლოდ მღვდლისთვის გათვლილ 5p და 6p ნაწილებსაც ასრულებს:

„[5p] და მოიღებს სამკლავესა ერთსა და შთაიცვამს მარჯვენესა ხელსა და იტყვის: მარჯვენე შენი, უფალო, დიდებულ არს…

[6p] და მარცხენისასა და იტყვის ესრეთ: ხელთა შენთა შემქმნეს მე…“[6].

ამდენად, გოარის ევქოლოგიონისგან განსხვავებით, ვახტანგისეულ კონდაკში სადიაკვნე შესამოსელს ემატებიან საბუხარები თავისი ლოცვებით, თუმცა ორარს დიაკვანი აქაც მდუმარედ იცვამს. ამავე სქემას მისდევს ქართულად გამოცემულ კონდაკთა უმრავლესობა.

2010 წელს იღუმენმა ათანასე სვანიძემ გამოსცა „ლიტურგიკის“ კომისიის მიერ ნებადართული კონდაკი, რომელიც „ექვთიმე ხელაძის მიერ 1899 წელს დაბეჭდილი კონდაკის მცირედ გამშვენებულ გამოცემაა“. აღნიშნული კონდაკი ექვთიმე ხელაძის გამოცემის გადამუშავებული ვარიანტია, მასში ამოღებულია რუსეთის სინოდისა და იმპერატორის მოხსენიება კვერექსებიდან და სხვადასხვა ლოცვიდან, თუმცა შემოსვის ლოცვებიც, ისევე როგორც ყველა სხვა ლოცვისა და რუბრიკის განლაგება და რაოდენობა, ექვთიმე ხელაძის გამოცემის იდენტურია, კერძოდ: 1d, 2p, 3d, 4d, 5d, 6d[7].

შედარებისთვის უნდა ითქვას, რომ ჩვენს ხელთ არსებულ სხვადასხვა ენაზე გამოცემულ კონდაკებში (1905 წელს პეტერბურგში წმინდა სინოდის ნებართვით გამოცემული საეკლესიო სლავურ ენაზე შესრულებული სამღვდელო კონდაკი[8], 1754 წელს რომში გამოცემული ბერძნული ევქოლოგიონი[9], 1767 წელს არქიმანდრიტ სპირიდონის მიერ ვენეციაში გამოცემული ბერძნული ევქოლოგიონი[10], ასევე არქიმანდრიტ სპირიდონის მიერ გამოცემული ევქოლოგიონის 1869 წლისა[11] და 1891 წლის[12] ვენეციის ბერძნული ტიპოგრაფიის მიერ შესწორებული გამოცემები, 1803 წელს კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ტიპოგრაფიაში გამოცემული ბერძნული ევქოლოგიონი[13], 1873 წელს რომში პოლიგლოტთა ტიპოგრაფიის მიერ გამოცემული ბერძნული ევქოლოგიონი[14], 1899 წელს არქიმანდრიტ იოანე მარტინუს მიერ ათენში გამოცემული ევქოლოგიონი[15], 2008 წელს ათენში საგამომცემლო სახლ ΑΣΤΗΡ-ის მიერ გამოცემული დიდი ევქოლოგიონი[16] – 1862 წელს ბერძნული ტიპოგრაფია ΦΟΙΝΙΚΟΣ-ის გამოცემული დიდი ევქოლოგიონის რეპრინტი) ზედმიწევნით მეორდება დიაკვნის შემოსვის  1d, 2p, 3d, 4d, 5d, 6d, სქემა.

მართალია, 1967 წელს იტალო-ბერძნული ტიპოგრაფია S.NILO-ს მიერ გამოცემული იოანე ოქროპირის ჟამისწირვა მისდევს ჩვენს სქემას, მაგრამ დიაკვნის შემოსვისას რუბრიკაში საყურადღებო შენიშვნას ამატებს: „[4d] ემთხვევა ორარს და მდუმარედ(!) (μηδν λέγων; senza dire nulla)  დაიმაგრებს მარცხენა მხარზე[17].

ნიუანსურ სქემას გვთავაზობს 2007 წელს თბილისში გამოცემული სამღვდელო კონდაკი, რომელშიც არც რედაქტორი და არც საგამომცემლო სახლი მითითებული არ არის (შეიცავს მწუხრის, ცისკრისა და იოანე ოქროპირის განგებებს, თხელი ყდით, 136/102 ფორმატი), მოცემული რედაქცია სტრუქტურულად მისდევს ჩვენს სქემას, მაგრამ სხვა განხილული რედაქციებისგან განსხვავებით, შეიცავს ორარის (გამოიყენება სიტყვა გინგილა) ლოცვასაც:

„[4d1]  და ემთხვევა გინგილასა და დაიდებს მარცხენასა მხარსა ზედა და იტყვის: წმიდაო, წმიდაო, წმიდაო უფალო საბაოთ, სავსე არიან ცანი და ქვეყანა დიდებითა შენითა, ოსანა მაღალთა შინა“[18].

როგორც დასაწყისში აღვნიშნეთ, ორარში ანგელოზთა ფრთების სიმბოლოს დანახვა ეკლესიისთვის უცხო არ იყო და მასზე ხშირად იქარგებოდა და იქარგება ანგელოზთა ცნობილი საგალობელი  „წმიდაო, წმიდაო, წმიდაო“ (ისაია 6:3). ისაიას წიგნის ამ მონაკვეთს ხშირად წარმოთქვამენ დიაკვნები შემოსვისას, მიუხედავად იმისა, რომ საღვთისმსახურო წიგნთა უმრავლესობა მას არ შეიცავს.  როგორც ჩანს, ეს ძველი სლავური ჩვეულების გაგრძელებაა, რადგან ანალოგიური წესი მოიპოვება მოსკოვში 1651 წელს პატრიარქ იოსების მიერ გამოცემულ კონდაკში: მას შემდეგ, რაც დიაკვანი მღვდელს აკურთხებინებს სტიქარს და კითხულობს მისი შემოსვის ლოცვას, იგი კითხულობს ორარის ლოცვასაც 4d1[19].

რუსეთში აღნიშნულ კონდაკს მართლმადიდებელი ეკლესია პატრიარქ ნიკონის რეფორმის (დაახ. 1650–1660 წწ.) შემდეგ აღარ ეყრდნობა, მაგრამ ის დღემდე გამოიყენება მეძველწესეთა (старообрядцы) ეკლესიებში.

2009 წელს ათენში ποστολική Διακονία-ს მიერ გამოცემული კონდაკი (1960 წელს ათენში გამოცემული კონდაკის შესწორებული ვარიანტი და ჩვენი შეფასებით საუკეთესო გამოცემა, თანდართული სქოლიოებითა და შენიშვნებით) დიაკვნის შემოსვის წესს შემდეგნაირად გვთავაზობს:

1d, 2p, 3d, 4d2: „ორარზე: რომელსა უნდეს დიდ-ყოფა თქვენ შორის, იყოს იგი თქვენდა მსახურ“ , 5d, 6d[20].

მოცემულ კონდაკში ციტირებულ რუბრიკასთან მითითებულ შენიშვნაში გამომცემელი, პროტოპრესვიტერი კონსტანტინე პაპაგიანისი განმარტავს, თუ რატომ შეაჩერეს არჩევანი ორარის შემოსვის მოცემულ ლოცვაზე: „ჩვენი გამომცემლობის მცირე კონდაკის მიხედვით, ორარის შემოსვა ხდება სიტყვებისას: „რომელსა უნდეს დიდყოფა თქვენ შორის, იყოს იგი თქვენდა მსახურ (მთ. 20:26)“, ხოლო 1995 წლის კონდაკი მიუთითებს, რომ „წმიდაო, წმიდაო, წმიდაო უფალო საბაოთ, სავსე არიან ცანი და ქვეყანა დიდებითა შენითა, ოსანა მაღალთა შინა“ – სიტყვებზე ხდება შემოსვა[21]“. ორი მოცემული ვარიანტიდან პროტოპრესვიტერი კონსტანტინე ამჯობინებს პირველს, რადგან, ერთი მხრივ, ის მოიპოვება მე-16 საუკუნის ხელნაწერში, მეორე მხრივ კი, ორარი არის დიაკვნის სამოსი, მისი მსახურების (დიაკონიის) განსაკუთრებული მახასიათებელი და ამ მახასიათებელს ყველაზე უკეთ სწორედ მათესეული ციტატა წარმოაჩენს.

ბოლოს გვსურს შევეხოთ 2013 წელს დეკანოზ ზაქარია მაჩიტაძის მიერ, თბილისის სასულიერო სემინარიისა და აკადემიის ლიტურგიისა და სამოძღვრო ღვთისმეტყველების კათედრის დაკვეთით, კათედრის სახელმძღვანელოდ გამოცემულ სამღვდელო კონდაკს. აქ დიაკვნისათვის წარმოდგენილი სქემა მხოლოდ 1d და 2p ნაწილებისგან შედგება, რასაც პირდაპირ მოსდევს მღვდლის შემოსვის განგება. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ დიაკვანი მღვდელს აკურთხებინებს შესამოსელს, მაგრამ შემოსვისას საერთოდ არ წარმოთქვამს ლოცვებს[22]. ზოგადად, დეკანოზ ზაქარიას რედაქტირებული კონდაკი, რომელიც, შეიძლება ითქვას, ქართულ რეალობაში საუკეთესოდ გამართული ლიტურგიკული წიგნია, ავლენს არქაისტულ ტენდენციას და, შესაძლოა, სწორედ ამ ტენდენციით აიხსნება სადიაკვნე შესამოსლის განგების ნაკლებობაც.

ადვილი შესამჩნევია, რომ მოხმობილი წყაროები არაერთგვაროვან ინფორმაციას გვაწვდის:

  1. უძველეს წყაროებში საერთოდ არ არსებობს დიაკვნის შემოსვის რიტუალი.
  2. XIII-XIV საუკუნეებიდან გვხვდება დიაკვნის შემოსვის რიტუალური ელემენტები: 1d, 2p, 3d, 4d.
  3. XIV საუკუნიდან სადიაკვნე შესამოსელს ემატება საბუხარები; შესაბამისად, იზრდება შემოსვის რიტუალიც: 1d, 2p, 3d, 4d, 5d, 6d.
  4. თუ XV საუკუნემდე ორარის შემოსვის მხოლოდ რუბრიკა არსებობდა, XVI საუკუნიდან გვხვდება 4d1 და 4d2 ლოცვები ორარისთვის, თუმცა ვერც ერთი მათგანი ფართოდ ვერ ვრცელდება, რადგან გამოცემათა უმრავლესობა 4d-ს კვლავ რუბრიკად, ლოცვის გარეშე ტოვებს.

რა თქმა უნდა, არ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ რომელიმე პრაქტიკა მცდარია, მაგრამ ორი პრიორიტეტი აშკარაა: ან უნდა დავბრუნდეთ რიტუალის ჩამოყალიბების სათავეებთან, ან რიტუალს დასრულებული სახე უნდა მივცეთ. პირველი პრიორიტეტის გათვალისწინებით, დიაკვანი საერთოდ არ უნდა კითხულობდეს შემოსვის ლოცვებს, ხოლო მეორე პრიორიტეტის მიხედვით – უნდა კითხულობდეს თითოეული სამოსის ლოცვას, როგორც ეს სამღვდელო სამოსის შემთხვევაში ხდება.

როგორც ვხედავთ, წყაროთა უმრავლესობაში სტიქარისა და საბუხარების ლოცვები გაურკვევლობას არ იწვევს, ხოლო 4d2 ძველის 4d1-სა და ისტორიულ მნიშვნელობასთან უფრო ახლოს დგას. აქედან გამომდინარე, ποστολική Διακονία-ს მიერ გამოცემული კონდაკის მიხედვით, დიაკვნის შემოსვის დამოწმებული სტრუქტურა ყველაზე გამართლებულად მიგვაჩნია.

 

[1] იხ. Martinez-Fazio., L.M., L’Eucaristia nell’iconografia paleocristiana, Roma 1978, 57;

[2] იხ. Kunzler., M., La liturgia della chiesa, Milano 20032, ტ.10, გვ. 203;

[3] იხ. Le Brun., P., Spiegazione letterale, storica e dogmatic delle preci e delle cerimonie della Messa, Verona 1752, ტ.10, გვ. 24;

[4] ქაჯაია ნ., ბასილი კესარიელის თხზულებათა ძველი ქართული თარგმანები, თბილისი 1992, გვ. 298;

[5] ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ SIVE RITUALE GRAECORUM, Vnetiis 1730, გვ. 48;

[6] კონდაკი, თბილისი 1710, გვ. 57-58;

[7] კონდაკი, თბილისი 2010, გვ. 101-102;

[8] იხ. Служебник, Санкт-Петербург 1905, გვ. 74-75;

[9] იხ. ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ ΣΥΝ ΘΕΩ ΑΓΙΩ, ΡΩΜΗ 1754, გვ. 24-25;

[10] იხ. ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ ΕΝ Ω ΠΕΡΙΕΧΟΝΤΑΙ ΚΑΤΑ ΤΑΞΙΝ ΑΙ ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΜΥΣΤΗΙΩΝ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΙ, ΒΕΝΕΤΙΑ 1767, გვ. 28;

[11] იხ. ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ ΕΝ Ω ΠΕΡΙΕΧΟΝ ΤΑΣ ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΜΥΣΤΗΙΩΝ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΙΣ, ΒΕΝΕΤΙΑ 1869, გვ. 36;

[12] იხ. ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ ΕΝ Ω ΠΕΡΙΕΧΟΝ ΤΑΣ ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΜΥΣΤΗΙΩΝ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΙΣ, ΒΕΝΕΤΙΑ 1891, გვ. 36;

[13] იხ. ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ ΕΝ Ω ΠΕΡΙΕΧΟΝΤΑΙ ΚΑΤΑ ΤΑΞΙΝ ΑΙ ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΜΥΣΤΗΙΩΝ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΙ, ΚΟΝΣΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩ 1803, გვ. 26-27;

[14] იხ. ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ ΣΙΝ ΘΕΩ ΑΓΙΩ, ΡΩΜΗ 1873, გვ. 32;

[15] იხ. ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ ΠΕΡΙΕΧΟΝ ΤΑΣ ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ, ΑΘΗΝΑΙ 1899, გვ. 37;

[16] იხ. ΕΥΧΟΛΟΓΙΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ, ΑΘΗΝΑΙ 2008, გვ. 36;

[17] La Divina liturgia del santo nostro padre Giovanni Crisostomo, Roma 1967, გვ. 15

[18] სამღდელო კონდაკი, თბილისი 2007, გვ. 89-91;

[19] იხ. Служебник, Москва 1651, გვ. 92;

[20] ΙΕΡΑΤΙΚΟΝ, ΑΘΗΝΑ 2009, გვ. 98;

[21] ΙΕΡΑΤΙΚΟΝ, ΑΘΗΝΑ 2009, გვ. 340;

[22] კონდაკი სამღდელო, თბილისი 2013, გვ. 88-91.

 

 

Print Friendly

Tags: , , , , ,

Comments are closed.