დემოსთენე სავრამისი – ბასილი დიდი მემარცხენე ქრისტიანობის პერსპექტივიდან

გერმანულიდან თარგმნა შოთა კინწურაშვილმა

1

bristow-virginia-april-26-detail-260nw-280961663ბასილი კესარიელი (330-379) მრავალი ნიჭის მატარებელ პიროვნებად ითვლება: ის იყო თეოლოგი, მონოზონი, ეპისკოპოსი, ქველმოქმედი, ბერძნული ჰომილეტიკური ხელოვნების ფუძემდებელი, ბიზანტიური მონოზვნობის სოციალური ფორმის წეს-განგების შემოქმედი, სამონასტრო და დიაკონიის ცენტრების დამფუძნებელი. მთელი ცხოვრების მანძილზე იგი  მკაცრ ასკეტად და სოციალური მსახურების უბადლო შემოქმედად დარჩა. ბასილი საკუთარი მდიდარი ნიჭიერებითა და შემოქმედებით მხოლოდ ერთ მიზანს ემსახურებოდა: სახარებისეული სწავლებით იესო ქრისტეში საზოგადოებისა და ადამიანების განახლებას.

თუ ვეცდებით ბასილის განვლილი ღვაწლი დღევანდელი ეპოქის თავლსაწიერიდან შევაფასოთ, შეიძლება იგი სამართლიანად დავინახოთ „მემარცხენე ბანაკის“ წარმომადგენლად, ვინაიდან მთელი თავისი სიცოცხლე საზოგადოების პრივილეგირებული ჯგუფების ე.წ. „ისტაბლიშმენტთან“ წინააღმდეგობაში მყოფ პიროვნებად გვევლინება. იგი მუდამ გამოთქვამდა საზოგადოების ჰუმანიზირებისა და სოციალური სამართლიანობისათვის ბრძოლის მზაობას, იქნებოდა ეს მისი მწყემსთავრული სიტყვა თუ საქმე. „ის რაც განსაკარგავად მოგეცა – წერს კაპადოკიელი მღვდელმთავარი – მასზე შენ პრეტენზიას გამოთქვამ როგორც პირად საკუთრებაზე? ვინც ერთ შესამოსელს მიითვისებს, მას ქურდი ეწოდება.  მაგრამ ის ვინც შიშველს არ შემოსავს, მიუხედავად იმსა რომ ეს შეეძლო, განა სხვა სახელს იმსახურებს? მშიერს ეკუთვნის პური, რომელსაც შენ მალავ! შიშველს შესამოსელი, რომელსაც სკივრში ინახავ! ფეხშიშველს ფეხსაცმელი, რომელსაც შენთან ჩრჩილი ჭამს! გაჭირვებულს ფული, რომელიც მიწაში გაქვს ჩამარხული!“. ამ სიტყვებით, რომლითაც ბასილი მდიდრებს მიმართავს, გვაჩვენებს არა მხოლოდ იმას თუ რატომ არის იგი ღარიბებისადმი განსაკუთრებულად სოლიდარული, ეს და სხვა მსგავსი ქადაგებები კარგად აღგვიწერს მის წინააღმდეგობას უზრუნველი იზოლაციონიზმისადმი და იმას, თუ რატომ ეწინააღმდეგებოდა ქრისტიანების უდაბნოში განმარტოებას, კონკრეტულად კი საზოგადოებრივი ერთობისაგან ქრისტიანთა იზოლირებას და რატომ აკეთებდა არჩევანს მონოზვნობის კინოვიურ (თანაცხოვრებით) ფორმაზე.

პირველი საუკუნეების ქრისტიანებისათვის ჭვრეტითი ცხოვრების ხარჯზე ამქვეყნიური ცხოვრებისათვის, ფართო მნიშვნელობის მინიჭება ერთგვარ საცდურად იყო აღქმული. ეს ნიშნავდა ყოველწამიერ მზაობას უკანასკნელი დღისათვის, შინაგან სულიერ განწმენდას და თავისუფლებას ყოველივე ამქვეყნიური საზრუნავისაგან.  დღევანდელი გადმოსახედიდან „ამასოფლის“ ასეთი რადიკალური უარყოფა ადამიანის მხრიდან ახალი აღთქმისეული გზავნილის არასწორად გაგების შედეგია, ვინაიდან ქრისტოცენტრულობა იმავდროულად ანთროპოცენტრულობასაც მოიაზრებს. ასე რომ ადამიანებისადმი და არსებული საზოგადოებისადმი ინტერესი სადაც თითოეულ ქრისტიანს უწევს მყოფობა მნიშვნელობა დაკარგული ვერ იქნება.

ბასილი დიდი მონასტრულ ერთობაში ჭეშმარიტი ქრისტიანული კომუნის დაფუძნების  შესაძლებლობას  ხედავდა, რომელთა წევრები სრულიად უპოვარები იქნებოდნენ. მათ უნდა შეძლებოდათ თავისივე საქმიანობით მოპოვებული ღარიბებისათვის გაენაწილებინათ.  ამით  კაპადოკიელი ეპისკოპოსი ეკონომიკური ეთოსის სრულიად ახალ, სოლიდარობით განმსჭვალულ საზრისს ანვითარებდა. იგი არის ქრისტიანული შინაარსით გაგებული „კომუნიზმის“ ფუძემდებელი, სადაც ეს ყოველივე ადამიანთა ქრისტიანული სიყვარულის ერთობად არის დანახული. სწორედ ასეთი საზრისის მქონე „კომუნიზმი“ გახდა მონოზონთა გაერთიანების სოციალური სტრუქტურის მთავარი მახასიათებელი. ასე შექმნა მან მონოზვნობისათვის ქრისტიანულ იდეალებზე დაყრდნობილი ეკონომიკური წესრიგი, რომელიც პირველქრისტიანული „სიყვარულის კომუნიზმის“ ახლიდან აღმოჩენას გულისხმობდა. ეს ხედვა სასიკეთო ნაყოფის მომტანია თანამედროვე საზოგადოების ეთიკური მსოფლმხედველობისათვისაც.

ორ ბურჯს, ლოცვასა და შრომას, დაყრდნობილი ღმერთისა და მოყვასის მსახურება ბასილის მიერ გამოჭედილი მონოზვნური სოციალური ეთოსია, როგორც სათნოება „სრულყოფილი სრულყოფილთა შორის“.  ასეთი საზოგადოების აზრს კარგად მაშინ ჩავწვდებით, როდესაც გავაცნობიერებთ საფრთხეებს, რომელიც აღნიშნულ ეპოქაში ქრისტიანობის წინაშე არსებობდა. ქრისტიანობამ  ინსტიტუციონალიზირებულ ფორმაში  იმპერიის ეკლესიად გარდასახვისას თავდაპირველი ღირებულებებიდან ბევრი რამ დაკარგა, ხოლო ამასთანავე ძლიერ საგრძნობი გახდა ეკლესიის წიაღში დაბადებული საპროტესტო მოძრაობები, რომელიც სულიერი საზრისის ძიებაში ყოველგვარ მატერიალურ ღირებულებას უკუაგდებდა.

ბასილი შეიძლება შეფასდეს ზეცასა და მიწას შორის დამაკავშირებელ ადამიანად. მისი მოღვაწეობის უნივერსალური მნიშვნელობა იმაშია, რომ მან ქრისტიანობის, თეოლოგიისა და ეკლესიის საზრისი ამქვეყნიურ სამყაროსთან, არსებულ საზოგადოებასთან თუ კულტურასთან მიმართებაში სრულად დადებითი გავლენით დატვირთა. მანვე მისცა პირველი ბიძგი აქტიურ სამონოზვნო ასკეზას. ამით იგი ერთ-ერთი პირველია შექმნილ სამყაროზე მომართული და არა მისი უარმყოფელი ასკეზის ფორმისა და შინაარსისა, რომელიც თითოეული პიროვნების და გარშემომყოფი სოციუმის განახლებას მოიაზრებს. მოგვიანებით ეს რელიგიური პრაქტიკა საზოგადოებრივ, ეკონომიკურ და კულტურულ განვითარებაში იმდენად აქტიურად გამოიყენებოდა, რომ გარკვეულწილად განსაზღვრა დასავლური სამყაროს მოცემულობა. [1]

2

ბიზანტიურ ღვთისმეტყველებაში სწავლება იესო ქრისტეს შესახებ (ქრისტოლოგია) მჭიდრო კავშირშია ადამიანის შესახებ სწავლებასთან (ანთროპოლოგია). ეს  მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა აღმოსავლეთში ღვთისმოსაობის შინაარსისა და საეკლესიო ცხოვრების ფორმებისათვის.  აქვე აღსანიშნავია აღმოსავლურ თეოლოგიაში განღმრთობის შესახებ სწავლების განსაკუთრებულობა. განღრმთობის (თეოზისი) საზრისი არის ადამიანის მიახლება ღვთაებრივთან და ღმერთთან სულიერ-მისტიური შეერთება. თავდაპირველად სწორედ აქ ვხვდებით  სრულად სულიერზე ორიენტირებულ ასკეზის პრაქტიკას და ამა სოფლის უარყოფას. მატერიალურ სამყაროსთან რადიკალური ფორმით კავშირის გაწყვეტა და თავის გარიყვა ერთგვარი დანაშაულია ღმერთის მიერ შექმნილ სამყაროსთან მიმართებაში. ღმერთის გზავნილი ადამიანისადმი „მოშენდით და მომრავლდით“ თუ „დაამუშავეთ და დაიცავით“ უფლისგან ბოძებული სიცოცხლის სპირიტუალურ მარტოობაში არსებობის სურვილი ანაცვლებს.

ბიზანტიურ ეკლესიაში  ხშირად იჩენდა თავს ამქვეყნიური სამყაროსადმი მტრული დამოკიდებულება. მსგავსი მცდარი მოსაზრება მუდამ გასდევდა აღმოსავლურ ღვთისმოსაობის პრაქტიკას, თითქოსდა ის ქრისტეს სწავლებაში იყო ჩადებული და საბოლოოდ სამყაროსადმი მტრობაში ითარგმნებოდა. ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს, რამაც მსგავსი მოსაზრებანი დაჩქარებული ტემპებით განავრცო  ეკლესიის პოლიტიკური თეოლოგია წარმოადგენს, რომელიც იმპერატორისა და მისი გამარჯვების თეოლოგიურ ლეგიტიმაციას ახდენდა, რისი კარგი მაგალითიც კონსტანტინე დიდის ეპოქაა.

საიმპერატორო კარის მიერ ეკლესიის მმართველი ელიტის აღზევება მრავალი ქრისტიანისათვის იყო პრობლემური, რადგან თეოლოგია და ეკლესია ამქვეყნიურ ძალაუფლებასთან ზავდებოდა. ქრისტიანების ერთი ნაწილისაგან ეს მოქმედება დიდ საფრთხედ იყო აღქმული. მათ დაინახეს მოსალოდნელი შედეგები და გადაწყვიტეს რადიკალური პროტესტის ფორმებით შეწინააღდეგებოდნენ დამკვიდრებულ საეკლესიო წესრიგს, რომელიც მათივე ხედვით ყოველგვარი ნაყოფის გარეშე რჩებოდა. „პროტესტანტები“ უდაბნოში გავიდნენ და დაიბადა მონოზვნობის პირველსახე, ხოლო იმპერიული ქრისტიანობა, თეოლოგია და ეკლესია ბიზანტიურ „ისტაბლიშმენტს“ დარჩა.

არსებულმა საზოგადოებრივმა წესრიგმა ჭეშმარიტი ქრისტიანები მარტოდ დატოვა, შეიძლება ითქვას მიატოვა. ასე აღმოცენდა „ამასოფლის უარყოფის“ თითქოსდა დადებითი ხედვა, რომელიც თავისი თეოლოგიური არგუმენტებით სულიერი თუ ხორციელი ცხოვრებისათვის მისაღებ ნორმად იქცა. გარდა ამისა, ის აღმოსავლურ ხასიათს შეესაბამებოდა, რომელიც უბიძგებდა არა აქტიური ბრძოლისაკენ არსებული უსამართლო ეკონომიკური ან საზოგადოებრივ წესწყობილების წინააღმდეგ, არამედ ძირითადად პასიურ მყოფობას ანიჭებდა უპირატესობას.  შემდგომში ეს ყველაფერი იმედგაცრუებაში, გულის გატეხვასა თუ მატერიალურ სამყაროსთან მარცხში ვლინდებოდა. ასე წარმოიქმნა ხილული (შექმნილი) სამყაროს (ამქვეყნიურობის) ერთგვარი „გაუფასურების“ საღვთისმეტყველო არგუმენტები. ხოლო პასიური და არასოციალური შინაარსის მქონე ასკეზა  ქრისტიანული ცხოვრების უმაღლეს ფორმად გამოცხადდა.

3

ბასილი დიდის მოღვაწეობის პირველი ნაბიჯები იმ ქრისტიანების მსგავსი იყო, ვისაც ამქვეყნიურის უკუგდება, განმარტოება და სიმშვიდეში ლოცვით მოსაგრეობა ცხოვრების იდეალურ წინაპირობად ჰქონდათ მიჩნეული, სადაც თვითმიზნად ქცეული ღვთისადმი მსახურება უპირობოდ და მთელი სისრულით  იქნებოდა შესაძლებელი. აქედან გამომდინარე, იგი თავდაპირველად ეგვიპტელ, პალესტინელ, სირიელ, კესარიელ და მესოპოტამიელ ასკეტებთან ცდილობდა სულიერ განვითარებას, და განდეგილ ცხოვრებას ეწეოდა. „ასე დავადექი პონტოსკენ გზას – ყვება ბასილი – რათა იქ სულიერად მოსასვენებელი ადგილი მომეძია, რომელიც ჩემ ცხოვრებას შეესაბამებოდა“. თუ რატომ აღმოჩნდა მისთვის ეს ადგილი მისაღები, ვკითხულობთ წერილის შემდგომ ეპიზოდში: „აქ მე სახარების კითხვისას გავიაზრე, უმაღლესი ნაბიჯი სრულყოფილებისაკენ, ჩემი ქონების გაყიდვა და გაჭირვებული ძმებისათვის განაწილება. უარყოფა ამქვეყნიური მატერიალური ცხოვრებისა რათა ყოველგვარი შინაგანი დამოკიდებულებისაგან დავხსნილიყავი. მე მქონდა სურვილი  ისეთი ძმა მეპოვნა, რომელმაც ასეთი მოსაგრეობა უკვე აირჩია და ამით მე ამ წუთისოფლის  გზაზე წარმიძღვებოდა.“

მარტოდმყოფობამ და მდუმარებამ ბასილის დაკმაყოფილება დიდხანს ვერ შეძლო. მან მალევე გააცნობიერა, რომ სიყვარული არა მხოლოდ ღვთისადმი მიმართულ ჭვრეტასა და მოუკლებელ ლოცვაში გამოიხატება, აგრეთვე საქმით გამოხატულ მოყვასისის ქმედით სიყვარულში და ამის სისრულეში მოყვანა სწორედ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში არის შესაძლებელი. განმარტოებული იაზრებს, რომ ადამიანის ღმერთთან ვერტიკალური შეხვედრა არ უნდა მოხდეს ადამიანის მოყვასთან ჰორიზონტალური დამოკიდებულების ფასად, რომელიც ყველანაირად უნდა იქნეს მოფრთხილებული. სწორედ ამ თვალსაზრისიდან გამოიჭედა ბასილი დიდისეული აქტიური სამონოზვნო ასკეზის იდეა, რამაც საზოგადოებრივი ცხოვრებისადმი სიყვარულის, შრომის საჭიროებისა და მისი ღირებულების შესახებ სრულიად განსხვავებული შეხედულებები წარმოშვა.

ბასილი ასკეტურ საზოგადეობრივ ცხოვრებას თეოლოგიური და პედაგოგიური არგუმენტებით ამყარებდა. ეგვიპტეში, პალესტინასა და სირიაში დაგროვილი გამოცდილების საფძველზე  იგი მივიდა დასკვნამდე, რომ ანაქორეტული (განდეგილური) ცხოვრება ადამიანის ბუნებას ეწინააღმდეგებოდა და ასეთი სულიერი მოღვაწეობა საზოგადოებაზე პოზიტიური გავლენის შესაძლებლობას არ იძლეოდა. მისი აზრით, არც ერთ ადამიანს არ ძალუძს იზოლირებული ყოფით საკუთარი საჭიროებები დაიკმაყოფილოს, ამასთანავე  მარტოობაში სიყვარულის მცნების სისრულეში მოყვანა ერთობ ძნელია. ასევე, არ უნდა მიეცეს დავიწყებას, რომ საზოგადო სიკეთე ყოველ ადამიანს ეკუთვნის, ეს საერთო სიკეთეებია და  მხოლოდ ერთეულების მიერ მათი მისაკუთრების შემთხვევაში უნაყოფო იქნება. და ბოლოს, მარტოობაში მყოფი ადამიანი, რომელიც არავის ემსახურება და არც სულიერად იცდება, მარტივად შეიძლება ამპარტავნებაში ჩავარდეს, სადაც ის საკუთარ სულიერ სრულყოფილებასაც ირწმუნებს.

ადამიანს შეუძლია იცხოვროს როგორც ჭეშმარიტმა ქრისტიანმა მხოლოდ საზოგადოებრივი სიკეთის შემოქმედებით, ვინაიდან იგი საკუთარი ბუნებიდან გამომდინარე სოციალური არსებაა. არ არსებობს ინდივიდის ცალკეული შრომითი მოქმედება, ყოველი საქმე კონკრეტული საზრისის მქონეა და საერთო სიკეთის მქონე მიზნებისაკენ არის მიმართული. სწორედ ამიტომ მონოზონი სოციალური ერთობის ნაწილი უნდა იყოს, სადაც ის როგორც დანაკარგი არ იქნება საზოგადოებისაგან გამოყოფილი. კორინთელთა მიმართ პირველი ეპისტოლის მეცამეტე თავის მეხუთე მუხლი გვასწავლის: „სიყვარული…არ უხეშობს, თავისას არ ეძიებს, არ მრისხანებს, არ განიზრახავს ბოროტს!“  ბასილისათვის ეს  ხდება საფუძვლიანი არგუმენტი  ასოციალური თუ ანტისოციალური მონოზვნობის ფორმის საწინააღმდეგოდ. ერთმანეთის ტვირთის ზიდვა და სამართლიანი პოლიტ-ეკონომიკური წესრიგი, რომელიც სხვების დახმარების შესაძლებლობას გაძლევს, ღვთის საჩუქარია.

ურთიერთსიყვარული, როგორც უმაღლესი კანონი,  სრულებით უნდა იყოს  მსაზღვრელი როგორც მონასტრული საზოგადოების შიდა ცხოვრებისა ასევე საზოგადოების ნებისმიერი საქმიანობისა. პირველი მცნების, ღვთის სიყვარულის შემდეგ,  მოყვასის სიყვარული ბასილის ეთიკური ხედვის ცენტრში დგას, რომელიც სამართლიანად  იწოდება ქრისტიანულად. მოყვასის სიყვარულის აღსრულებით ვიცავთ ღვთის სიყვარულის მცნებას, ხოლო მეორეთი ისევ პირველს ვუბრუნდებით. „ვისაც უფალი უყვარს, მას მოყვასიც უყვარს“ – ამ ორ მცნებაზეა დაფუძნებული ყოველივე. სიყვარული არის „პირველი და უმშვენიერესი სულიერი ნაყოფი“.

განდეგილი სიყვარულის მცნებას სრულყოფილად ვერ ასრულებს, რადგან ის მხოლოდ საკუთარი საჭიროებებისათვის ზრუნავს, ხოლო მონასტრებში მონოზვნები ახორციელებენ ერთგვარ „სიყვარულის კომუნიზმს“, რასაც ჩვენ ფიქრებით პირველ ქრისტიანთა კომუნებთან მივყავართ.  მონასტერში დამკვიდრებული მიმართვის ფორმა „ძმა ან და“ ნათლად გამოხატავს იქ არსებულ თანასწორობასა და ერთიანობას. აქ კვლავ ბრუნდება ბასილის თვალსაზრისი, რომ ყოველი ადამიანი ერთმანეთის და ან ძმაა, რომელიც ერთი მამისაგან არიან შობილნი.

მოგვინებით ეპისკოპოსად გამორჩეული ბასილი სამართლიანადაა მიჩნეული ბიზანტიური მონოზვნობის მამად და სოციალური შინაარსით დატვირთული სამონასტრო წეს-განგების შემოქმედად. მასში საზოგადოებისათვის კეთილად მსახურების იდეალი განსაკუთრებულადაა ხაზგასმული, ხოლო მონოზონი ქრისტეს მიმბაძველად არის წარმოდგენილი. ეს  მონოზვნის არათუ ამქვეუნიური სამყაროსადმი ნიჰილისტურ დამოკიდებულების ამყარებს, პირიქით გაუცხოებულ, ან თუნდაც მტრულ მიმართებას ერის ადამიანებისა თუ ამსოფლიური ცხოვრებისადმი გარდაქმნის და  მეგობრობის (დიალოგის მოსურნე) შინაარსს სძენს.

აქედან გამომდინარე იკვეთება ბასილისეული მონოზვნობის ორი დიადი მიზანი:

  1. მონოზონი უნდა გახდეს ღვთისმსგავსი, კერძოდ მისი განცხადებული მიზანია სათნოებების აღსრულებით საღვთო სრულყოფილებისაკენ სწრაფვა.
  2. სიყვარული – მონასტრული ცხოვრების ფუნდამენტი და მონოზონის ღვთივბოძებული შესაქმისადმი დამოკიდებულების ერთგვარი საზომია.  მას შემდეგ, რაც ქრისტიანი მონოზვნური ცხოვრების გადაწყვეტილებას იღებს, მისთვის მსახურება უმთავრეს ამოცანად იქცევა. ამ ხედვების გათვალისწინებით მონოზვნობის არა მხოლოდ სოციალური ფორმა გამოიძერწა, არამედ მონასტრები ქრისტიანული ეკლესიის ისტორიაში სოციალური მსახურების წამყვან ცენტრებად იქცნენ. ბასილის თვალთახედვიდან გამომდინარე ნებისმიერი პიროვნება „საზოგადოებრივი ერთობის განუყოფელი ნაწილია“ და იმავდროულად „პოლიტიკური“ არსებაა. ქრისტიანის როლი და მნიშველობა ამ ერთობაში ადამიანისათვის ღვთივბოძებული ტალანტით მსახურებაა, რომელიც ღვთივსათნო ცხოვრების ფუნდამენტურ სათნოებად აღირაცხება. ქრისტიანის ვალდებულებად ცხადდება გაჭირვებაში მყოფი ადამიანების უპირობო მხარდაჭერა.  ამ მიმართულებით კაპადოკიელი ეპისკოპოსი თავად გახდა სოციალური მსახურების საუკეთესო მაგალითი. გრიგოლ ღვთისმეტყველი მას „ქვრივების დამცველად“, „ობლების მშობლად“,  „ღარიბების მეგობრად“ , „უცხოთა ძმად“ და „სნეულთა მკურნალად“ მოიხსენიებდა. ბასილის მსახურება სნეულთა, გაჭირვებულთა, ობოლთა თუ სხვა დაუცველი თანამოქალაქეებისადმი თავის გამოხატულებას ფართო კარიტატიულ აქტივობებში ჰპოვებდა და გულისხმობდა ქალაქ კესარიაში გაჭირვებულთა ცენტრის, მოხუცთა თავშესაფრების და საავადმყოფოებს დაარსებას.

ქრისტეს სიტყვები: „მე მოვედი არა იმიტომ, რათა მემსახურონ, არამედ მე ვემსახურო“ მონოზვნების კანონი უნდა გამხდარიყო, სადაც საღვთო ნება მოყვასის მსახურებას მოითხოვს. მონასტრებისათვის ლოცვასთან ერთად მსახურება გახდა განუყოფელი ღვაწლი, რაც ეკლესიის სოციალურ მსახურებაში გაგრძელდა, მსგავსად მსახურებისათვის მოსული იესო ქრისტესი. მთელი ისტორიის მანძილზე ასე ჩნდებოდნენ მონოზვნები იქ სადაც გაჭირვება და სიღარიბე სუფევდა.

მონასტრების სოციალური მსახურება, ბასილის ქმედითი სწავლების შედეგად, ერთგვარ საშუალებად იქცა საზოგადოებაში ეკონომიკური გაჭირვების შესამცირებლად და დიდი გავლენა იქონია თვით ოფიციალურ ეკლესიასა და  რიგ ეპისკოპოსებზეც. საავადმყოფოები, მოხუცთა თავშესაფრები, ობოლთა სახლები, გაჭირვებულთა გამოკვების ადგილები, მიუსაფართა და დევნილთა სოციალური ცენტრები მონოზვნების სადიაკვნო აქტივობის  ნათელ გამოხატულებად იქცა. რომ არა ათასობით უანგაროდ დასაქმებული მონოზონი, ბიზანტიაში კარიტატიული და სოციალური მსახურების ამ მასშტაბით განხორციელება წარმოუდგენელი იქნებოდა.  გარდა ამისა არსებული საზოგადოებრივი უსამართლობის მისამართით ეკლესიის მამები და მონოზვნები წინასწარმეტყველური გზავნილებითა და სოციალური კრიტიკით გამოირჩეოდნენ. ბიზანტიის იმპერიაში საავადმყოფოების უდიდესი ნაწილი მონასტრებთან იყო დაფუძნებული, თავად მონოზვნები კი სნეულთა მსახურნი და ხშირად მკურნალნიც იყვნენ. შეკითხვაზე, თუ რატომ უნდა გათავისუფლდეს ამასოფლისაგან მონოზონი, პასუხი იყო: vita contemplativa-ს (ჭვრეტის) მიზანი  vita activa-სთვის (საქმიანობისათვის) მომზადებაა. ასე ერთვებოდნენ  კარიტატიულ ღვაწლში მონოზვნები და გაჭრვებული ადამიანების მეგობრის როლს ირგებდნენ. ასე გახდა მონოზვნობა ორგანიზებული სოციალური მსახურების პიონერი და ბიზანტიის იმპერიის სოციალურ ისტორიაში უმნიშვნელოვანესი ადგილი სამართლიანად დაიმსახურა.

4

ბასილი დიდის სწავლებანი, განსაკუთრებით კი მისი მონოზონთა წეს-განგება, როგორც თავად აღნიშნავს, არა მხოლოდ მონოზვნებისათვის, ასევე ერში მცხოვრები ადამიანებისათვისაც არის დაწერილი. ასევე, არ უნდა დავივივწყოთ, რომ მონოზვნებისათვის შექმნილი მსგავსი სახის წეს-განგებანი შეუძლებელია ყველა დროში ერთნაირად იყოს ქმედითი. ვინაიდან ასეთი წესები სხვადასხვა პერიოდში განსხვავებული საზოგადოებრივი წყობილების ჟამს იქმნებოდა, ხშირად დღევანდელობასთან შეუსაბამობაში მოდის. აღმოსავლეთის საეკლესიო ცხოვრებაში იმდენად გამყარდა გვიანი იზოლაციონისტური მონოზვნური ეთოსი, რომ სრულად შეიზღუდა ადგილი სხვა ეთიკური შეხედულებებისათვის.[2] ქრისტიანული ეკლესიის ისტორიის მანძილზე მართლმადიდებელ ეკლესიაში მონოზვნებისათვის გამოძერწილი ეთოსი გაგებულ იქნა როგორც უნივერსალური ქრისტიანული ეთიკა,  მონასტერსა და მის კედლებს გარეთ მყოფი ადამიანებისათვის.  ამ ყოველივემ აღმოსავლეთში ქმედითი სოციალური სწავლებისა და ეთიკის წარმოქმნა-განვითარება დააბრკოლა, რომელიც ადამიანის მიერ ამასოფლის აღქმის პოზიტიურად მიმღებლობასა და სახარებისეულ შუქზე გააზრებისაკენ  იქნებოდა მიმართული, რაც საზოგადოებასა და სოციალურ ცხოვრებაში ქრისტიანების პასუხისმგებლობით სავსე თანამონაწილეობამდე მიგვიყვანდა. იმავდროულად ბასილი დიდის სწავლება მონასტრული ერთობის სოციალური საზრისსა და ამოცანების შესახებ დავიწყებას მიეცა, შემდგომ ისტორიულ პერიოდში აღმოსავლეთში მონოზვნობის და მისი იდეალების გარკვეულწილად დაცემა მოხდა.

თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ბასილის სოციალური სწავლება და ეთიკა სამწუხაროდ აღმოსავლეთში უნაყოფო მიწაზე დაეცა, ხოლო დასავლეთში პირიქით მისი გააზრება და ხორცშესხმა მოხდა. ეს დასავლეთის ეკლესიაში „ლოცვისა და შრომის“ ერთმანეთისაგან მოუცილებელ სამონოზვნო კანონში გამოიხატა. ისტორიკოსები და სოციოლოგები სამართლიანად ხაზს უსვამენ, რომ ცნობილი ფორმულის – ora et labora – ქმედითუნარიანობა ერთ-ერთი მიზეზთაგანია, დასავლური სამყაროს სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული განვითარებისა. კათოლიკური მონასტრული ორდენების გარდა შრომას (კონკრეტულ პროფესიებსაც) გაცილებით  დიდი საზრისი მარტინ ლუთერმა შესძინა. ასევე, კალვინისტურმა მკაცრმა, შინაგანზე ორიენტირებულმა ასკეზამ, როგორც აუცილებელმა ნაწილმა დასავლური ყოველდღიური ყოფისა, მყარად განსაზღვა ადგილობრივი შრომის კულტურა. სწორედ აქედან მომდინარეობს მოსაზრება, რომ მონოზვნური ფორმულა „ლოცვა და შრომა“ უფრო დასავლური ფენომენია და მისი საწყისები ბენედიქტელთა ორდენთან არის კავშირში.  თუმცა დარწმუნებით შეიძლება ითქვას, რომ ის აღმოსავლური ქრისტიანული ღვთისმეტყველების მონაპოვარია და კვლავაც ელოდება გაცოცხლებას ადგილობრივ მართლმადიდებელ ეკლესიებში თუ მორწმუნეთა სოციალურ ერთობაში.


[1] ავტორი ხშირად საუბრობს აღმოსავლეთის ეკლესიაში აღმოცენებულ სოციალურ წესრიგზე, მათ შორის მონოზვნებს შორის. მოგვიანებით ეს დასავლეთმა კარგად შეითვისა, ხოლო თავად აღმოსავლეთის ეკლესიებში სხვადასხვა მიზეზთა გამო დავიწყებულ იქნა.

[2] საკითხი ეხება ბასილი დიდის სოციალურ ეთოსსაც, რომელიც ფაქტიურად გვიანი პერიოდის მართლმადიდებელ ეკლესიებსი დავიწყებას მიეცა.

წყარო: Savramis Demosthenes, Zwischen Himmel und Erde. Die orthodoxe Kirche heute, Stuttgart 1982, 57-66.

(დემოსთენე სავრამისი – მართლმადიდებელი თეოლოგი და რელიგიის სოციოლოგი)

 

Print Friendly

Tags: , , , ,

Comments are closed.