მეცნიერება და შუა საუკუნეების დასავლეთის ქრისტიანული ეკლესია

22/02/2018
By

Did-the-Medieval-Church-Suppress-Scienceავტორი: თეიმურაზ ბუაძე
(სტატია ჟურნალ “გული გონიერიდან”)

რელიგია და მეცნიერება ჩვენი საზოგადოებრივი ყოფის, კულტურისა და ცივილიზაციის განმსაზღვრელი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორებია. სხვადასხვა ეპოქაში, ცივილიზაციასა და კულტურაში ერთმანეთისგან განსხვავებული, მრავალფეროვანი შეხედულებები ჰქონდათ ღმერთზე, ადგილზე, სადაც რელიგიურსა და სეკულარულს შორის არსებულმა ზღვარმა უნდა გაიაროს, მეცნიერული ცოდნის შესაძენად ვარგის მეთოდებზე და, ზემოთქმულიდან გამომდინარე, რელიგიასა და მეცნიერებას შორის არსებულ თუ შესაძლებელ, სასურველ თუ დაუშვებელ ურთიერთზემოქმედების ფორმებზე. ამ მრავალფეროვნების მიუხედავად მიგვაჩნია, რომ რელიგიისა და მეცნიერების ურთიერთმიმართების საკითხის არსებითი განხილვისთვის საკმარისი იქნება თუ სიტყვა „რელიგიაში“ ქრისტიანობას ვიგულისხმებთ, „მეცნიერებაში“ კი – საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს. რადგან, მეცნიერება – ამ სიტყვის თანამედროვე, მოდერნული გაგებით,  XVI-XVII საუკუნეების ქრისტიანულ ევროპაში ჩამოყალიბდა და, რელიგიასა და მეცნიერებას შორის ვითომდა „კონფლიქტური ურთიერთმიმართების“ თეზისის მხარდამჭერები, როგორც წესი, სიტყვა „მეცნიერებაში“ უფრო საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს გულისხმობენ, ვიდრე ჰუმანიტარულს.

პირველი ორი მნიშვნელოვანი შრომა, რომელიც სპეციალურად მიეძღვნა რელიგიისა და მეცნიერების შინაგანი დაპირისპირების თეზისის დასაბუთებას, XIX საუკუნის ბოლოს დაიწერა. აქ მხედველობაში გვაქვს ჯონ უილიამ დრაპერის რელიგიისა და მეცნიერების კონფლიქტის ისტორია და ანდრიუ დიკსონ უაიტის ორტომეული მეცნიერების და თეოლოგიის დაპირისპირების ისტორია ქრისტიანობაში. დრაპერის წიგნი 1874 წელს დაიბეჭდა, უაიტის ორტომეული კი – 1896 -ში. ამ ორი ნაშრომის სათაურებიდანაც კარგად ჩანს, რომ მათი ავტორები თავიანთი შეხედულებების დასაბუთებას არსებითად ისტორიული არგუმენტების საშუალებით ანუ ვითომდა ისტორიული ფაქტების მოხმობით ცდილობდნენ. ზემოხსენებული ავტორების აზრით, ეს ისტორიული ფაქტები თვალნათლივ აჩვენებს, თუ როგორ უშლიდა ხელს ქრისტიანული  ეკლესია მეცნიერების ჩასახვას და მის შემდგომ განვითარებას. ამ წიგნებში მოტანილი ფაქტები ისტორიულ სინამდვილეს რომ შეესაბამებოდეს, მაინც ლოგიკურად გაუმართლებელი იქნებოდა იმ ზოგადი დასკვნების სწორად მიჩნევა, რომლებიც ავტორებს ამ ფაქტებზე დაყრდნობით გამოჰყავთ: ისინი ცდილობენ დაასაბუთონ, რომ ქრისტიანობა და, ზოგადად, რელიგიური რწმენა პრინციპულად შეუთავსებელია მეცნიერებასთან. სინამდვილეში დრაპერის და უაიტის მიერ მოხმობილი „ისტორიული ფაქტების“ აბსოლუტური უმრავლესობა ან მთლიანად ყალბია, ან ძალიან დამახინჯებული.

მიუხედავად იმისა, რომ ორივე ავტორი აკადემიური სამყაროს წარმომადგენლები იყვნენ (ქიმიკოსი დრაპერი ამერიკის ქიმიური საზოგადოების პირველი პრეზიდენტი იყო. მიჩიგანის უნივერსიტეტის ისტორიის პროფესორი უაიტი, მოგვიანებით კორნელის უნივერსიტეტის პრეზიდენტი გახდა), ზემოხსენებული ნაშრომები მოკლებულია აკადემიურ ღირსებას, რადგან მათი წერისას ეს ავტორები მეცნიერული თვალსაზრისით გაუმართლებელ კვლევის მეთოდებს იყენებდნენ: ისტორიული ფაქტების მოხმობისას არც ერთი მათგანი კრიტიკულად არ უდგება საეჭვო ღირსების მქონე წყაროებს; თავიანთი მიზნების შესაბამისად ამახინჯებენ ფაქტების ქრონოლოგიას და მათ გამომწვევ მიზეზებს; თითქმის ყოველთვის შერჩევით და კონტექსტიდან ამოვარდნილ ციტირებებს აკეთებენ და უმართებულოდ აზოგადებენ ცალკეულ შემთხვევებს[1].

ისევე როგორც სხვა ანტიეკლესიური, ანტირელიგიური პოზიციიდან დაწერილ წიგნებში, ამ ნაშრომებშიც გვხვდება ფართოდ გავრცელებული მითები: თითქოს კათოლიკურმა ეკლესიამ კანონგარეშედ გამოაცხადა ციფრი ნულის გამოყენება, და ანატომიური გამოკვლევების მიზნით მიცვალებულთა გვამების გაკვეთა, თითქოს პაპებმა ასევე აკრძალეს ვაქცინაცია და მეხამრიდების გამოყენება; შეაჩვენეს ჰალეის კომეტა; თითქოს შუა საუკუნეების განმავლობაში ეკლესია ყველას აიძულებდა ერწმუნა, რომ დედამიწა ბრტყელი იყო და ა. შ. ცეცხლზე წვავდა ადამიანებს წმინდად მეცნიერული აღმოჩენებისა და იდეების გამო (სინამდვილეში ჯორდანო ბრუნო ერეტიკული რელიგიური შეხედულებების გამო დასაჯეს და არა მეცნიერული აღმოჩენებისთვის, რომელიც მას არ შეიძლება ჰქონოდა, რადგან არც მეცნიერი იყო და არც მეცნიერული ექსპერიმენტი ჩაუტარებია ოდესმე; საკუთარ თავს ყველგან „თეთრი მაგიის მაგისტრად“ წარადგენდა; უარყოფდა ქრისტეს ღვთაებრიობას, შეურაცყოფდა მოციქულებსა და წმინდანებს; იზიარებდა სულთა გადასახლების მოძღვრებას; მზეს ღმერთად აღიარებდა; სწორედ ამიტომ მიემხრო კოპერნიკის ჰელიოცენტრულ სისტემას და არა მეცნიერული მოსაზრებების გამო, ფიქრობდა რა, რომ მზის პლანეტარული სისტემის ცენტრში ყოფნა მისი ღვთაებრიობის დამადასტურებელი ფაქტი იყო. აღსანიშნავია ისიც, რომ ბრუნო რამდენიმე წლით ადრე დასაჯეს, ვიდრე კოპერნიკის ცნობილი შრომა აკრძალულ წიგნთა ინდექსში მოხვდებოდა. ამიტომ, უბრალოდ შეუძლებელი იყო ბრუნო ჰელიოცენტრული მოდელის მხარდაჭერისთვის დაესაჯათ. ამასთან, აღსანიშნავია ისიც, რომ კოპერნიკის წიგნს მეორე კატეგორიის ინდექსაცია შეეხო, რაც იმას ნიშნავდა, რომ მას აკრძალვა მოეხსნებოდა მას შემდეგ, რაც ავტორი მისგან წმინდად თეოლოგიურ ნაწილს და პაპისადმი ნაშრომის მიძღვნის ტექსტს ამოიღებდა. კათოლიკური ეკლესიის მაშინდელი ოფიციალური წარმომადგენლები წინააღმდეგი არ იყვნენ კოპერნიკის ჰელიოცენტრულ სისტემაში პლანეტების მოძრაობისა და მათი ტრაექტორიის გამოთვლის ერთ-ერთი შესაძლებელი მათემატიკური მოდელი დაენახათ; ამასთან, სამართლიანად ფიქრობდნენ, რომ კოპერნიკს არ წარმოუდგენია ახალი ასტრონომიული ფაქტები და არგუმენტები, რომლებიც ცალსახად დაადასტურებდა მისი ჰიპოთეზის ჭეშმარიტებას. ზუსტად ეს პრეტენზია ჰქონდა კათოლიკურ ეკლესიას გალილეის წინააღმდეგაც. ჰელიოცენტრული სისტემის მიმართ, ეკლესიასთან ერთად, კრიტიკულად განწყობილი იყო ასევე იმ ეპოქის უდიდესი ასტრონომი ტიხო ბრაგეც. ცხადია, რომ ბრაგეს კრიტიკული პოზიცია წმინდა მეცნიერული არგუმენტებით იყო განპირობებული. საქმე ისაა, რომ კოპერნიკი და გალილეი შეცდომით ფიქრობდნენ, თითქოს პლანეტები მზის გარშემო წრეწირზე მოძრაობდნენ და არა ელიფსზე, როგორც ეს რეალურად ხდება. ამან ის გამოიწვია, რომ ძველ, პტოლემეოსის მოდელში, უფრო ზუსტად ითვლებოდა იუპიტერის ორბიტა, ვიდრე ჰელიოცენტრულში; ეპიციკლები[2], რომლებსაც კოპერნიკი (შეცდომით) იყენებდა, გაცილებით უფრო რთული იყო, ვიდრე პტოლემეოსის; მაშინ ვერ შეძლეს აღმოეჩინათ ვარსკვლავური პარალაქსის[3] მოვლენა, რომელსაც კოპერნიკის მოდელი წინასწარმეტყველებდა; გალილეის მიერ ვენერას ფაზებზე დაკვირვება საკმარისი არ იყო ჰელიოცენტრული სისტემის ჭეშმარიტების დასამტკიცებლად; ის შეცდომით ცდილობდა დედამიწის მზის გარშემო ბრუნვა ზღვის მიქცევისა და მოქცევის პროცესით დაესაბუთებინა, თუმცა ამ უკანასკნელის ნამდვილი მიზეზი მთვარეა და არა დედამიწის მოძრაობა და ა. შ. გალილეის თეორიის მოწინააღმდეგე ცნობილი თეოლოგი და კარდინალი ბალარმინო ამბობდა, რომ გაუმართლებელი იქნებოდა, ჯერ კიდევ დაუსაბუთებელი მეცნიერული თეორიების გამო ეკლესიას შეეცვალა წმინდა წერილის იმ პასაჟების ტრადიციული ინტერპრეტაცია, რომლებიც ერთი შეხედვით გეოცენტრული მოდელის სასარგებლოდ ლაპარაკობდა. ასე რომ, გალილეის შრომებისადმი ეკლესიის კრიტიკული განწყობა მხოლოდ თეოლოგიური მოსაზრებებით კი არ იყო განპირობებული, არამედ ჰელიოცენტრული სისტემის ჭეშმარიტების დამადასტურებელი საკმარისი არგუმენტების არქონით, რაც მაშინდელი ასტრონომიული კვლევის შეზღუდულობის შედეგი იყო. ბევრი თანამედროვე მეცნიერების ისტორიკოსი ერთნაირად აღნიშნავს, რომ გალილეის წინააღმდეგ მიმართული სასამართლოს ბედი იმდენად მეცნიერულმა მოსაზრებებმა კი არ განსაზღვრა, არამედ მაშინდელმა პოლიტიკურმა სიტუაციამ, ეკლესიის გავლენიან წრეებში არსებულმა დაპირისპირებამ, პაპი ურბან VIII პირადი ღირსების შელახვის განცდამ და თავად გალილეის ხასიათის თავისებურებებმა[4]).

მეცნიერების ისტორიის ცნობილი სპეციალისტი ლაურენს პრინციპი დრაპერისა და უაიტის წიგნებზე საუბრისას სამართლიანად აღნიშნავს: „ეს ავტორები კონკრეტული პოლიტიკური მიზნებით მოქმედებდნენ და მათი ნაშრომების ისტორიული საფუძვლები ნდობას არ იმსახურებს“[5]. ამ ციტატაში უაღრესად მნიშვნელოვანია სიტყვები – „პოლიტიკური მიზნები“. მართლაც, ათეისტურმა და ანტიკლერიკალურმა პოზიციამ ნათლად გამოკვეთილი აგრესიული იდეოლოგიური ფორმა რევოლუციური პოლიტიკური პროექტის კონტექსტში მიიღო. ეს ასე მოხდა საფრანგეთში XVII საუკუნის ბოლოს და XVIII საუკუნის დასაწყისში. ფრანგი განმანათლებლები: დიდრო, დალამბერი, ჰელვეციუსი, ჰოლბახი და ა. შ., თუ მათივე ლიდერის ვოლტერის სიტყვებს გამოვიყენებთ, მტრულად იყვნენ განწყობილი მაშინდელი ფრანგული მონარქიის „პოლიტიკური აბსოლუტიზმის და არისტოკრატიული სოციალური მოწყობის“ წინააღმდეგ. ფიქრობდნენ რა, რომ კათოლიკური ეკლესია აბსოლუტიზმის თანამზრახველი და რეაქციული სოციალური ძალა იყო, პირველად დაიწყეს საუბარი ქრისტიანული რწმენისა და განათლების შეუთავსებლობის შესახებ და ეს პრინციპი იდეოლოგიის ხარისხში აიყვანეს. სწორედ ამიტომ დაირქვეს თუ დაერქვათ მათ „განმანათლებლები“ და „ენციკლოპედისტები“, რადგან იმედოვნებდნენ, რომ თუ ხალხი მათ მიერ შედგენილ ენციკლოპედიას გაეცნობოდა, რომელშიც მეცნიერების იმდროინდელი მიღწევები იყო გაშუქებული, ბუნებრივად უარყოფდა ქრისტიანულ რწმენას და მასთან დაკავშირებულ „ცრურწმენებს“. ამ თვალსაზრისით დრაპერისა და უაიტისეული თეზისი რელიგიისა და მეცნიერების შეუთავსებლობის შესახებ განმანათლებლობის პრინციპის პირდაპირი მემკვიდრეა. ცხადია, ათეისტები ადრეც არსებობდნენ. ამის მოწმობას თვით ფსალმუნშიც ვხვდებით: „თქუა უგუნურმან გულსა შინა თვისსა: «არა არს ღმერთი». განირყუნნეს და ბილწ იქმნეს იგინი უშჯულოებითა“ (ფსალმ. 13.1). თუმცა ძველად, ათეიზმი (ე. ი. უღმერთობა) ინდივიდუალურ მორალურ კატეგორიად აღიქმებოდა, ფსალმუნის მუხლიდანაც კარგად ჩანს, რომ „ათეისტი“ მორალური დეგრადაციის, ურჯულოების, ყველაფერზე წამსვლელი, ღვთის შიშს მოკლებული კაცის აღმნიშვნელი ტერმინი იყო. ათეიზმი მოგვიანებით სოციალურ ფენომენად, იდეოლოგიად რევოლუციურმა მოძრაობებმა აქცია. რევოლუციონერებს უმთავრესად ორი მიზეზის გამო არ მოსწონთ ეკლესიის ავტორიტეტი და ქრისტიანული რწმენა: 1. მათ ახალი მსოფლმხედველობის, ფასეულობებისა და ცხოვრების წესის დამკვიდრება სურთ. ამიტომაც მათ ინტერესებში შედის იმ რწმენისა და ინსტიტუციის, ანუ ეკლესიის განადგურება, რომელზეც ტრადიციული მსოფლმხედველობა, ფასეულობები და ცხოვრების წესი დგას. 2. ისინი იმედოვნებენ, რომ რევოლუციურად განხორციელებული სოციალური რეფორმები დედამიწაზე ახალ, მანამდე არნახულ საყოველთაო ჰარმონიას, ბედნიერებას, კეთილდღეობას, ბოროტებისა და დანაშაულის მოსპობას მოიტანს. ასეთ უტოპიურ ენთუზიაზმს ქრისტიანული რწმენა ეწინააღმდეგება, რადგან ის ბოროტების და სოციალური უთანასწორობის ფუნდამენტურ წყაროს ადამიანური ბუნების დაცემულობაში ხედავს, რომლის გამოსწორება რევოლუციებს არ ხელეწიფებათ. ზემოხსენებული ორი მიზეზის გამო აირჩიეს ფრანგმა რევოლუციონერებმა – რობესპიერის, დალტონის, მარატის და ა. შ. ხელმძღვანელობით, განმანათლებლობის ანტიქრისტიანული, ანტიკლერიკალური და ათეისტური იდეოლოგიის პრინციპები და გაშმაგებით დაუპირისპირდნენ ეკლესიას.

განმანათლებლების: დრაპერის, უაიტის და მათი თეზისის მომხრეების თანახმად, ქრისტიანული ეკლესია მეცნიერების განვითარებას ხელს უშლიდა და რაკი კათოლიკურ ეკლესიას შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპაში დომინანტური პოზიცია ეკავა, მეცნიერების განვითარება ყველაზე მეტად ამ პერიოდში შეფერხდა. ისინი ამტკიცებენ, რომ მეცნიერება ანტიკურ საბერძნეთში ჩაისახა და იქ თავისუფლად ვითარდებოდა; V საუკუნიდან დაწყებული მთელი ათასი წლის განმავლობაში, ეკლესიის უარყოფითი გავლენის გამო, მეცნიერებაში არაფერი მნიშვნელოვანი არ მომხდარა და ხელახალი აღორძინება მხოლოდ მას შემდეგ დაიწყო, რაც ეკლესიის გავლენამ შესუსტება იწყო, ანუ XVI საუკუნიდან. ხსენებული ხალხი მეცნიერების შემაფერხებელ მთავარ ფაქტორად წმინდა წერილის ავტორიტეტს და ქრისტიანული რწმენის დოგებს მიიჩნევს. ეს შეხედულებები კრიტიკას ვერ უძლებს ისტორიული, ფაქტოლოგიური და კონცეპტუალური თვალსაზრისით; რადგან წმინდა წერილის ავტორიტეტი და დოგმები ამ საკითხის ყველაზე არსებითი ნაწილია, ჯერ მათ განვიხილავთ და მერე სხვებსაც შევეხებით.

წმინდა წერილი არ შეიძლება ჩაითვალოს წიგნად, რომელიც სამყაროს შესახებ მეცნიერულ ცოდნას იძლევა. ამ უკანასკნელს ესა თუ ის კონკრეტული მეცნიერება აკეთებს. მეცნიერება გვასწავლის, როგორაა მოწყობილი სამყარო, წმინდა წერილი კი – როგორი უნდა იყოს ჩვენი დამოკიდებულება სამყაროსადმი. საუკუნეების წინ ცნობილი ფრაზის მიხედვით: „მეცნიერება გვამცნობს, როგორაა ცა მოწყობილი, წმინდა წერილი კი ზეცაში მოხვედრის გზას გვიჩვენებს“. თუ ამ აზრის საილუსტრაციოდ კონკრეტულ მაგალითსაც მოვიშველიებთ, ამ მიზნით შეიძლება მატარებლების მოძრაობის განრიგი მოვიყვანოთ. რაც უნდა ზედმიწევნით შევისწავლოთ ეს განრიგი, ის თავისთავად ვერ მიგვითითებს, კონკრეტულად ჩვენ სად უნდა გავემგზავროთ. გადაადგილების მიმართულებას, მიზანს – ჩვენი ნება განსაზღვრავს, განრიგი კი ჩვენგან დამოუკიდებელ წესრიგს გამოხატავს. ამის ანალოგიურად, წმინდა წერილი ღვთაებრივ ნებაზე საუბრობს, რომელსაც ჩვენი ნება უნდა დავუქვემდებაროთ, მეცნიერება კი სამყაროში გაბატონებული წესრიგის აღმოჩენას ცდილობს. აქედან გამომდინარე, წმინდა წერილი და მეცნიერება ერთმანეთს კი არ ეწინააღმდეგება, არამედ ერთმანეთს ავსებს. ამ აზრის გამოხატულებაა „ერთი ჭეშმარიტების“ და „ორი წიგნის“ კონცეფცია, რომლებსაც ნეტარ ავგუსტინესთან ვხედავთ. პირველის თანახმად, არ შეიძლება ჭეშმარიტება, რომელსაც წმინდა წერილი აცხადებს, წინააღმდეგობაში მოდიოდეს ჭეშმარიტებასთან, რომელსაც მეცნიერება და ფილოსოფია ეძიებს. მათ შორის თანხმობის დადასტურება რწმენით განათებული რაციონალური გონების მოვალეობაა. ეს მიზანი ყოველთვის მიღწევადია, რადგან ჭეშმარიტება მხოლოდ ერთი შეიძლება იყოს. მეორე კონცეფციის მიხედვით, სამყაროს შემოქმედი ღმერთი ორი ურთიერთდამატებითი გზით უცხადებს თავს ადამიანს. ესენია: წმინდა წერილი, რომელიც მაცხოვრის ნებას, განგებულებას გვიცხადებს, და „სამყაროს წიგნი“, რომელიც გვეხმარება შემოქმედის სიბრძნე დავინახოთ, რაც მის მიერ შექმნილი კანონზომიერებების მეცნიერულ აღმოჩენებში ვლინდება. შეგვიძლია კიდევ ერთი მაგალითი მოვიყვანოთ: წარმოვიდგინოთ ადამიანი, რომელმაც ყავის მოდუღება გადაწყვიტა. ამ პროცესის აღწერა ორნაირადაა შესაძლებელი. პირველი ისაუბრებს თავისუფალ ნებაზე, რომელიც ყავის მოდუღების მიზეზი გახდა, მეორე კი თერმოდინამიკის კანონებზე, რომლებიც ამ პროცესს მიზეზ-შედეგობრივი ფიზიკური მოვლენების ჯაჭვად წარმოადგენს. პირველი აღწერა არ ეწინააღმდეგება, არ გამორიცხავს მეორეს. ადამიანს შეუძლია გააგრძელოს ან შეამციროს, გაამარტივოს ან გაართულოს, ან სულაც შეწყვიტოს ყავის მოდუღების პროცესი, მაგრამ ამ დროს ის წინააღმდეგობაში არ შევა თერმოდინამიკის კანონებთან. ამის ანალოგიურად, სამყაროში მოქმედი თავისუფალი ღვთაებრივი ნება და განგებულება არ გულისხმობს სამყაროში არსებული ღვთის მიერვე შექმნილი კანონების გაუქმებას. ზუსტად ამ აზრის გამოხატულებაა შუა საუკუნეებში გავრცელებული ზომიერი ნატურალიზმის პრინციპი, რომელიც ე. წ. „პირველი და მეორე კაუზალობის“ ანუ მიზეზობრიობის პრინციპს ეფუძნება. ამ მოძღვრების თანახმად, სამყაროს პირველადი მიზეზი ღმერთია და ის მის ნებას, მოქმედებას ამ სამყაროში მის მიერვე დადგენილი კანონების საშუალებით აღასრულებს. ეს იმას ნიშნავს, რომ ყველაფერი, რაც სამყაროში ხდება, ჩვენ შეგვიძლია ერთდროულად დავახასიათოთ, როგორც ერთი მხრივ, ღვთის ნების ან დაშვების გამოხატულება და, მეორე მხრივ, როგორც სამყაროში არსებული კანონების შედეგი. აქედან გამომდინარე, ეკლესია მეცნიერებაში წმინდა წერილის მოწინააღმდეგეს კი არ ხედავდა, არამედ ღრმად იყო დარწმუნებული მათი თანხმობის შესაძლებლობაში. ავტორიტეტულ თეოლოგებს თავიდანვე მიაჩნდათ, რომ ყოველთვის შეიძლებოდა წმინდა წერილის ისეთი ინტერპრეტირება და მეცნიერული ფაქტების ისეთი ფორმულირება, რომ გამოცხადებითი ჭეშმარიტება და მეცნიერება ერთმანეთთან წინააღმდეგობაში არ მოსულიყო. ამ თანხმობის შესაძლებლობის რწმენას განამტკიცებდა ორი რამ: წმინდა წერილის ენის თავისებურება და მეცნიერების ე. წ. ინსტრუმენტალისტური გაგება, რომელიც შუა საუკუნეებში იყო გავრცელებული და რომელსაც ახლაც ბევრი წამყვანი თანამედროვე მეცნიერი იზიარებს. იმისთვის, რომ უფრო გასაგები გახდეს, ახლა ამ ორ საკითხს მოკლედ შევეხებით. მიუხედავად იმისა, რომ წმიდა წერილი, მითებისგან განსხვავებით, რეალურ ფაქტებსა და მოვლენებზე საუბრობს, რეკომენდირებული არაა ყოველთვის მისი პირდაპირი გაგება. მაგალითად, არ შეიძლება პირდაპირ გავიგოთ წმინდა წერილის სიტყვები, რომ ღმერთმა ადამიანების შექმნა „შეინანა“ და ადამს სამოთხეში მოსეირნე ღმერთის ფეხის ხმა ესმოდა და ა. შ. ეს სიტყვები სიმბოლური, სულიერი აზრის მატარებელია და ისინი ასეც უნდა იყოს გაგებული. პავლე მოციქულიც გვაფრთხილებს კორინთელთა მიმართ მეორე ეპისტოლეში: „… ასო კლავს, ხოლო სული აცოცხლებს“ (კორ. 3.6). წმინდა წერილის მრავალმხრივი ინტერპრეტაციის საშუალებას იძლევა ისიც, რომ მისი ტექსტი უმეტეს წილად სამი ტიპის პასაჟისგან შედგება, რომლებიც მორალურ, პრეფიგურაციულ და ანაგოგიურ აზრს ატარებს. პირველი ტიპის პასაჟები მორალური სრულყოფის გზას გვიჩვენებს, მეორე ბიბლიური პერსონაჟების (ისუ ნავე, ისააკი, იოსები და ა. შ.) ისეთ ისტორიებს გადმოგვცემს, რომლებიც წინასწარ განასახიერებს მომავალ მესიას და მესამე ნათელს ჰფენს ცათა სასუფევლის საიდუმლოებებს. რაც შეეხება მეცნიერების ინსტრუმენტალისტურ გაგებას, ამ კონცეფციის მიხედვით, მეცნიერების უმთავრესი ფუნქცია მეცნიერული ფაქტების ახსნა, პრაგმატული თვალსაზრისით ეფექტურ ინსტრუმენტად ქცევაა და არა აბსოლუტური ჭეშმარიტების ფლობა. ამ კონცეფციის თანახმად, რაც უნდა ზუსტად იყოს დადგენილი მეცნიერული ფაქტები, არც ერთ მეცნიერულ თეორიას არ შეიძლება აბსოლუტური ჭეშმარიტების პრეტენზია ჰქონდეს. ფაქტები რჩება, მაგრამ გამუდმებით იცვლება თეორიები, ერთი ძველდება და მის ადგილს ახლი იკავებს. აქედან გამომდინარე, წმინდა წერილის განმარტებისას თეოლოგი უნდა ესწრაფოდეს, მისი ინტერპრეტაცია პირდაპირ წინააღმდეგობაში არ შედიოდეს ცნობილ მეცნიერულ ფაქტებთან, მაგრამ იძულებული არაა დაეთანხმოს ან უაპელაციოდ უარყოს რომელიმე კერძო მეცნიერული თეორია. რაკი ყველა კონკრეტული მეცნიერული თეორია რეალობასთან მხოლოდ მეტ-ნაკლებად მიახლოებულ მოდელს გვთავაზობს და არც ერთ მათგანს აბსოლუტური ჭეშმარიტების ფლობის პრეტენზია არ შეიძლება ჰქონდეს, შეუძლებელია ვინმემ ამტკიცოს, რომ მეცნიერება ზოგადადაა წინააღმდეგობაში გამოცხადებით ჭეშმარიტებასთან, იმ შემთხვევაშიც კი, როცა კონკრეტული მეცნიერული თეორია სრულ თანხმობაში არაა წმინდა წერილის გარკვეული ადგილის რომელიმე კონკრეტულ ინტერპრეტაციასთან. არსებითად ასეთ პოზიციაზე იდგა პაპი ურბან VIII, რომელსაც გალილეისთან ხანგრძლივი მეგობრობა აკავშირებდა. ის პაპად არჩევიდან მალევე შეხვდა გალილეის და სთხოვა, თავის წიგნში ხაზი გაესვა სწორედ იმ ფაქტზე, რომ ახალ, ჰიპოთეტურ ჰელიოცენტრულ მოდელს არ შეიძლება აბსოლუტური, საბოლოოდ დადგენილი ჭეშმარიტების პრეტენზია ჰქონდეს. გალილეიმ შეასრულა პაპის მოთხოვნა, მაგრამ ეს აზრი თავის ნაშრომში დიალოგი სამყაროს ორ მთავარ სისტემაზე ათქმევინა პერსონაჟს, სახელად სიმპლიციოს. სიტყვა „სიმპლიციო“ ქართულად სულელს, მარტივს ნიშნავს. როგორც მოსალოდნელია, დიალოგის პერსონაჟს, რომელიც სიმპლიციოს სახელს ატარებს, უმეტესწილად სულელური არგუმენტები მოჰყავს. ის პერსონაჟი კი, რომელსაც გალილეო საკუთარი მეცნიერული შეხედულებების პროპაგანდისთვის იყენებს, დაუნდობლად, დამცინავად და ქედმაღლურად ანადგურებს სიმპლიციოს თითქმის ყველა არგუმენტს. პაპი ძალიან განაწყენდა და თავი შეურაცხყოფილად იგრძნო იმის გამო, რომ მისი შეხედულება გალილეიმ ყოველგვარი განხილვის გარეშე სულელ სიმპლიციოს გამოათქმევინა დიალოგის ბოლოს. ასევე გასათვალისწინებელია ისიც, რომ „ოცდაათწლიანი ომის“ დროს ესპანური მხარე პაპ ურბანს მკაცრად აკრიტიკებდა საფრანგეთისადმი მისი ლოიალური დამოკიდებულების გამო და გალილეისადმი ლიბერალური დამოკიდებულება კიდევ უფრო მეტ საბაბს მისცემდა მის კრიტიკოსებს. როგორც ადრე აღვნიშნეთ, არაერთი თანამედროვე ისტორიკოსის აზრით, სწორედ ამ პიროვნულმა და პოლიტიკურმა გარემოებებმა უბიძგა პაპს გალილეოს წინააღმდეგ სასამართლო პროცესის მოწყობისკენ და არა წმინდად მეცნიერულმა არგუმენტებმა. ამ მოსაზრების სასარგებლოდ ლაპარაკობს ისიც, რომ გალილეის შემდეგ ჰელიოცენტრული სისტემის მხარდაჭერისთვის არავინ არ დაუსჯიათ (საზოგადოდ, დიდი ქრისტიანული ღვთისმეტყველება არა მარტო შუა საუკუნეების განმავლობაში, არამედ ყოველთვის და ყველგან იქმნებოდა ქრისტიანული რწმენის მიერ ფილოსოფიური და მეცნიერული ცოდნის სათანადო ასიმილაციის შედეგად. ეს ასე იყო არა მარტო დასავლეთში, არამედ აღმოსავლეთშიც. დიდი ქრისტიანი ღვთისმეტყველები: ბასილი დიდი, გრიგოლ ღვთისმეტყველი, გრიგოლ ნოსელი, მაქსიმე აღმსარებელი და ა. შ. თავიანთი საღვთისმეტყველო აზრის ჩამოყალიბებისას პლატონის, არისტოტელესა და ნეოპლატონური ფილოსოფიების ასიმილირებას ახდენდნენ. ისინი ქრისტიანული რწმენის დოქტრინალური მოძღვრების გადმოსაცემად სისტემატურად იყენებდნენ მათი თანამედროვე ფილოსოფოსების და ნატურფილოსოფოსების (წინამოდერნული მეცნიერება) ნააზრევს, ფილოსოფიურ ტერმინებსა და ინტუიციას. ბასილი დიდი და გრიგოლ ნოსელი შესაქმის კომენტირებისას ცდილობდნენ მაშინდელი ნატურფილოსოფიური ცოდნის შეთავსებას გამოცხადებით ჭეშმარიტებასთან. შუა საუკუნეების განმავლობაში პლატონის წიგნთაგან ყველაზე პოპულარული ტიმეოსი იყო, რომელშიც პლატონური კოსმოლოგიაა გადმოცემული. დიდი ქრისტიანი ღვთისმეტყველები არასდროს უარყოფდნენ ფილოსოფიასა და მეცნიერებას იმ საბაბით, რომ ეს უკანასკნელნი ყველაფერში ზუსტად არ ეთანხმებოდა წმინდა წერილის პირდაპირ, სიტყვასიტყვით ინტერპრეტაციას. ასეთ რიგორისტულ, ობსკურანტისტულ და იზოლაციურ პოზიციას ეკლესია გნოსომახიურ (ცოდნისმოძულეობა, მეცნიერებათმოძულეობა) ერესად მოიხსენიებს).

არასწორია ბრალდებაც, თითქოს ქრისტიანობა, თავისი დოგმატური ბუნების გამო, ეწინააღმდეგება მეცნიერების განვითარებას. მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტიანული რწმენა დოგმებს ეფუძნება, ქრისტიანული რელიგია არაა დოგმატური ამ სიტყვის უარყოფითი გაგებით. ეკლესიას დოგმის ხარისხში მხოლოდ ისეთი ჭეშმარიტება აჰყავს, რომლის მიღწევა ადამიანის გონებას დამოუკიდებლად არ შეუძლია და მხოლოდ გამოცხადებით მიიღება. ქრისტიანული დოგმები არსებითად მრწამსის მუხლების ფილოსოფიურ ტერმინებში პერიფრაზირებაა, რადგან მათ არ შეუძლიათ გამოცხადებით ჭეშმარიტებას რაიმე დაამატონ. ქრისტიანული რწმენის სიმბოლო და დოგმები არ ზღუდავს კერძო მეცნიერული კვლევის თავისუფლებას, ისინი ისეთ სფეროს ეხება (სწავლება ყოვლადწმინდა სამების, ქრისტეს, ეკლესიის, მომავალი ცხოვრების და ა. შ.), რომლებიც პრინციპულად შეუძლებელია წმინდად მეცნიერული კვლევის საგანი გახდეს.

არასწორია ზემხსენებული შეხედულებაც, რომლის თანახმად, მეცნიერება ანტიკურ სამყაროში დაიბადა და იქ თავისუფლად ვითარდებოდა, შემდგომში კი ეკლესიამ ათასი წლის განმავლობაში შეაფერხა მისი წინსვლა. სინამდვილეში, ანტიკურ სამყარო, იქნება ეს ძველი საბერძნეთი, ეგვიპტე, ინდოეთი თუ ჩინეთი, არ იცნობს მეცნიერებას ამ სიტყვის თანამედროვე გაგებით, მიუხედავად იმისა, რომ იმ ეპოქაში ბევრი მეცნიერული ფაქტის აღმოჩენა შეძლეს (გამონაკლისი მხოლოდ მათემატიკაა, რადგან ის ლოგიკას ეფუძნება და არა ექსპერიმენტს). ანტიკურ სამყაროში მხოლოდ ნატურფილოსოფია არსებობდა. თავად ეს სიტყვა მიუთითებს მის არსზე. ის ბუნებაზე დაკვირვებას და მერე მასზე ფილოსოფოსობას ნიშნავს. ნატურფილოსოფია ეფუძნება არა მეცნიერულ ექსპერიმენტს, არამედ ფილოსოფიურ სპეკულაციას, არისტოტელეს სილოგისტურ ლოგიკას, რომლის ფუნდამენტალური წანამძღვრები, ანუ პოსტულატები, თეოლოგიური ხასიათისაა. მაგალითად, ანტიკურ სამყაროში ასტრონომია თეოლოგიის ნაწილი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ იმ ეპოქაში მდიდარ ასტრონომიულ ცოდნას ფლობდნენ და კარგად ეხერხებოდათ მისი პრაქტიკული მიზნებისთვის გამოყენება, იქ ასტრონომია მაინც ვერ ჩამოყალიბდა მეცნიერებად. ამას ხელი მსოფლმხედველობრივმა ფაქტორებმა შეუშალა. მაშინ ყველას, თვით არისტოტელესა და პტოლემესაც კი სწამდათ, რომ ციური სხეულები ღვთაებები იყვნენ და მათ მოძრაობას ობიექტური, ფიზიკური კანონები კი არ განაგებდა, არამედ ღვთაებათა ნება და თეოლოგიური პრინციპები. სწორედ ეს შეხედულებები გახდა ასტროლოგიური ცრურწმენების საფუძველი. ცხადია, ამ პირობებში შეუძლებელი იყო ასტრონომიის მეცნიერებად ჩამოყალიბება ამ სიტყვის თანამედროვე გაგებით. ქრისტიანობამ მოიტანა იმის სწავლება, რომ ამ სამყაროში ყველაფერი ქმნილებაა, რომ ამ თვალსაზრისით მზე, მთვარე, პლანეტები და ვარსკვლავები არ განსხვავდებიან საგნებისაგან, რომლებსაც დედამიწაზე ვხედავთ და რომ ყველგან ღვთისგან დადგენილი ფიზიკური კანონები მოქმედებს. სწორედ ამან მისცა საშუალება კოპერნიკს, გალილეის, ნიუტონს და სხვ. ასტრონომია მეცნიერებად ექციათ.

ელინისტურ ეპოქაში და თვით შუა საუკუნეების მუსულმან ფილოსოფოსებსა და მეცნიერებს შორის გაბატონებული იყო არისტოტელეს „ფიზიკის“ ნატურფილოსოფიური პრინციპები. არისტოტელეს უზარმაზარი ავტორიტეტის გამო, სწორედ მისი შეცდომები აფერხებდა მეცნიერების განვითარებას. მაგალითად, ის მხოლოდ ფილოსოფიურ სპეკულაციებზე დაყრდნობით ამტკიცებდა, რომ მძიმე საგნები უფრო სწრაფად ვარდება მიწაზე, ვიდრე მსუბუქი, რომ ვაკუუმი არ არსებობს, „ბუნებას სიცარიელის ეშინია“, საგნები მხოლოდ მაშინ მოძრაობენ, როცა მათზე გარეგანი ძალა მოქმედებს და ა. შ. XIII საუკუნეში დასავლეთის ეკლესიამ ოფიციალურად დაგმო არისტოტელეს მეტაფიზიკის გარკვეული პრინციპები, ამან მკვეთრად შეასუსტა დიდი ფილოსოფოსის ავტორიტეტი, ეჭვის ქვეშ დააყენა მისი ნატურფილოსოფიის დებულებები და ბიძგი მისცა კვლევის ექსპერიმენტული მეთოდის ანუ მოდერნული მეცნიერების დაბადებას (ექსპერიმენტული მეთოდი თანამედროვე მეცნიერების პიონერებს არისტოტელესეული ნატურფილოსოფიური დებულებების უარსაყოფად სჭირდებოდათ). თანამედროვე, მოდერნული საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები ექსპერიმენტს და მათემატიკურ მოდელირებას ეფუძნება. ისევე როგორც მეცნიერული ექსპერიმენტი, ასევე მათემატიკის ბუნების შესასწავლად გამოყენება ქრისტიანულ ევროპაში დაიწყეს (პლატონი პრინციპულად უარყოფდა მათემატიკის მიწიერი ფენომენების შესწავლისთვის გამოყენებას. მისი აზრით, მათემატიკური ენის სარგებლობა მხოლოდ ზეციურ სხეულებსა და იდეალურ სამყაროზე საუბრისასაა მიზანშეწონილი). ეკლესია არათუ მტრად ეკიდებოდა ახალ მეცნიერებას, არამედ პირიქით, ხელს უწყობდა მის განვითარებას, რადგან მასში მოკავშირეს ხედავდა ანტიკური სამყაროდან შემორჩენილი ოკულტიზმის, მაგიის, ასტრონომისა და ალქიმიის წინააღმდეგ საბრძოლველად. ნატურფილოსოფიური და მეცნიერული ტექსტების შესწავლა შუა საუკუნეების საუნივერსიტეტო თეოლოგიური განათლების აუცილებელი შემადგენელი ნაწილი იყო. ამან გამოიწვია ის, რომ იმ ეპოქაში მეცნიერების დიდი ნაწილი სასულიერო დასს მიეკუთვნებოდა. მაგალითად, სასულიერო პირები იყვნენ როჯერ ბეკონი და კოპერნიკი, გალილეი და კეპლერი კი სასულიერო პირად გახდომაზე ოცნებობდნენ, მაგრამ ცხოვრებისეულმა გარემოებებმა ამაში ხელი შეუშალათ. მოდერნული მეცნიერების ფილოსოფიურმა და მეთოდოლოგიურმა საფუძვლებმა სრული სახე XVI საუკუნეში მიიღო. ეს შემთხვევითი არაა, რადგან ამ დროს ეკლესია დიდი ძალისხმევით ებრძოდა რენესანსის მიერ რეანიმირებულ წარმართობასა და მასთან დაკავშირებულ ოკულტიზმს. ეს ის პერიოდია, როდესაც კათოლიკური ეკლესიის კონტრრეფორმაცია ლუთერის პროტესტანტიზმს უპირისპირდება, რამაც რელიგიური საკითხებისადმი ინტერესი და რელიგიური აზრის გამოცოცხლება მოიტანა. ამიტომ არასწორია აზრი, თითქოს მეცნიერების დაბადება რწმენის შემცირების პირდაპირი შედეგი იყო.

ახლა, როცა თანამედროვე მეცნიერებამ ჩამოყალიბებული, ტრადიციული ფორმა მიიღო, ის შეიძლება ყველგან განვითარდეს, მაგრამ მისი წარმოშობისას განსაკუთრებული მსოფლმხედველობრივი გარემო იყო საჭირო. აუცილებელი გახლდათ, რომ იმ ეპოქაში გაბატონებულ შეხედულებებს და ინსტიტუციებს სანქცია მიეცათ მისი განვითარებისთვის. მეცნიერება მხოლოდ იქ შეიძლება კულტურის ნაწილად, ძლიერ სოციალურ ძალად იქცეს, სადაც მეცნიერული კვლევა დისიდენტურ მოქმედებად არ აღიქმება. ასეთი გარემო ქრისტიანული კრეაციონიზმის სწავლებამ მოიტანა, რომლის თანახმად, სამყარო თავისუფალი ნებით, სიყვარულით შექმნა არაფრისაგან ერთმა, პიროვნულმა ღმერთმა. ეს სწავლება თავისთავში გულისხმობს, რომ სამყარო რეალურია, განსხვავებულია თავად შემოქმედისგან და ობიექტურ კანონებს ექვემდებარება. რაკი შემოქმედი ერთადერთი, მოყვარული ღმერთია, სამყარო სხვადასხვა ღვთაების კაპრიზულ ნებაზე კი არაა დამოკიდებული, არამედ უნივერსალურ, უცვალებელ, გონივრულ კანონებს ექვემდებარება, ამასთან, ადამიანები ისეთი უნარებით არიან აღჭურვილი, რომ მათ ამ კანონების აღმოჩენა ძალუძთ (ქრისტიანობისგან განსხვავებით ბუდისტები და ინდუისტები სამყაროს ილუზიად მიიჩნევენ; გნოსტიკოსებისთვის მატერიალური სამყარო ბოროტების განსახიერებაა. ამ კონტექსტში ძალიან ძნელია, შეუძლებელი თუ არა, ობიექტური, უცვალებელი, მეცნიერული კანონის კონცეფციის გაჩენა; რაკი პანთეისტები ერთმანეთთან აიგივებენ სამყაროს და მის შემოქმედს, ტრადიციულ პანთეისტურ კულტურაში მეცნიერული ექსპერიმენტი მკრეხელობად უფრო აღიქმება, ვიდრე კვლევის მეთოდოლოგიად; არაქრისტიანული მისტიციზმი (შამანიზმი, კაბალა და ა. შ.) ასწავლის, რომ ყველა საგნის ან არსების უკან დამოუკიდებელი სული ან ანგელოზი დგას, რომელიც მის ბედს განაგებს. ცხადია, ასეთი ტრადიცია ხელს არ უწყობს მეცნიერების წარმოშობას, რადგან იქ ფიზიკა, ზოოლოგია, ბიოლოგია და ა. შ. ანგეოლოგიის ან დემონოლოგიის განშტოება გამოდის). ამასთან, რაკი ყოვლისშემძლე ღმერთმა თავისუფალი ნებით შექმნა სამყარო, ეს უკანასკნელი პრინციპში შეიძლება სხვაგვარიც ყოფილიყო. ეს ნიშნავს, რომ სამყაროს შესწავლა მხოლოდ მასზე დაკვირვებით, ექსპერიმენტებითაა შესაძლებელი და არა უმაღლესი მეტაფიზიკური პრინციპებიდან მხოლოდ ლოგიკური დასკვნების გაკეთებით, როგორც ამას ნატურფილოსოფია აკეთებს. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სწორედ ზემოთ ჩამოთვლილი გარემოებების გამოა, რომ თანამედროვე მეცნიერება მხოლოდ ქრისტიანულ ევროპაში დაიბადა და არა სხვაგან, მიუხედავად იმისა, რომ მაშინ ქრისტიანული ევროპა თითქმის არ გამოირჩეოდა სხვა ცივილიზებული ხალხებისგან მეცნიერული ფაქტების ცოდნის თვალსაზრისით.

სტატიის დასასრულს, გვინდა შევნიშნოთ, რომ რელიგიისა და მეცნიერების დაპირისპირება არც ერთი მათგანისთვის არაა სასურველი. თუ მორწმუნე მეცნიერულ ცოდნას უპირისპირდება, ის ფანატიკოსად, ობსკურანტისტად იქცევა. მეორე მხრივ, რელიგიის მიერ ინსპირირებული ზნეობრივი ფასეულობების გარეშე, ტექნოლოგია შეიძლება უაღრესად საშიშ ძალად მოგვევლინოს. ამის მაგალითად ატომური ბომბის გამოყენების ისტორიაც გამოდგება. ამ თვალსაზრისით შეიძლება სხვა, ძალიან მეტყველი მაგალითიც მოვიყვანოთ. დენთი ჩინელებმა ევროპელებზე თითქმის ათასი წლით ადრე აღმოაჩინეს, მაგრამ იქ არავის აზრად არ მოსვლია მისი სამხედრო მიზნებით გამოყენება, რადგან ჩინური საზოგადოება რელიგიური ფასეულობების მიხედვით ცხოვრობდა. ჩინელები დენთს მხოლოდ ფეიერვერკების მოსაწყობად იყენებდნენ რელიგიურ დღესასწაულებზე, მაშინ როდესაც, ცოცხალ რელიგიურ რწმენას მოკლებულმა ევროპულმა საზოგადოებამ დენთში, უპირველეს ყოვლისა, მტრის განადგურების ეფექტური იარაღი დაინახა.

[1] Lawrence M. Principe, Science and Religion, The Teaching Company, Chantilly, 2006, p. 7.

[2] ანტიკურ ეპოქაში და შუა საუკუნეების დროს (კეპლერამდე) პლანეტების მოძრაობის აღწერისას, ამტკიცებდნენ, რომ თითოეული პლანეტა პატარა წრეწირზე (ეპიციკლზე) ბრუნავს, რომლის ცენტრი თავისთავად უფრო დიდ წრეწირზე (დეფერენტზე) გადაადგილდება.

[3] დედამიწის მზის გარშემო ბრუნვის გამო, წლის სხვადასხვა დროს ვარსკვლავების პოზიცია, ურთიერთგანლაგება, განსხვავებულად აღიქმება.

[4] Maurice A. Finocciaro, The Galileo Affair: A Documentary History, Berkley, CA: University of California Press, 1989, p. 200-202, 204-226, 229 – 293.

[5] Lawrence M. Principe, Science and Religion, The Teaching Company, Chantilly, 2006, p. 7.

Print Friendly

Comments are closed.