„სიცოცხლის ხე“ და თეისტური ევოლუცია

24/05/2021
By

125469133_3379741252121258_4094702518017020330_n„სიცოცხლის ხის“, „სიშიშვლის“ ბიბლიური გაგებისა და თეისტური ევოლუციის პერსპექტივაში ბოროტების პრობლემის შესახებ

(ბიბლიური ჰერმენევტიკული პერსპექტივა XXI საუკუნეში თეისტური ევოლუციის თვალსაზრისით)

ავტორი: იოანე კაზარიანი

«Γνθι σεαυτόν» („შეიცანი თავი შენი“)

წარწერა აპოლონის ტაძარში, დელფოსში

 

ბიბლიური კოსმოგონიის წმინდა მამათა ეგზეგეტიკაში, „სიცოცხლის ხის“ ბიბლიური გაგება ერთ-ერთი ცენტრალური თემაა. ეკლესიის მამები ამ სახეს უბრუნდებოდნენ, როგორც ბიბლიური ჭეშმარიტების სიმბოლურ მხარეს. არა ერთ წმინდა მამისათვის ეს სამოთხისეული მოვლენა სიმბოლურ ხასიათს ატარებდა.
თუ ამ საკითხს მეცნიერული ისტორიოგრაფიის კუთხით განვიხილავთ, დავინახავთ, რომ შუმეროლოგიაში ცნობილია, რომ ბიბლიური კოსმოგონია გენეტიკურად უფრო ძველი მესოპოტამური კოსმოგონური მითებიდან მოდის (მაგ., „ენუმა ელიში“ ან „ატრაქასისი“, შუმერულ-აქადური მითოლოგია, რომელიც წარღვნის ისტორიას უკავშირდება). სამოთხის ბაღის შესახებ ბიბლიური თხრობის ტექსტოლოგიური შედარება ძველ მესოპოტამურ კოსმოგონურ მითებთან პირდაპირ პარალელებს გვიჩვენებს. განსხვავება იმაშია, რომ ბიბლიური თხრობა მონოთეისტურ პერსპექტივაშია გააზრებული, მესოპოტამური ტექსტები კი პოლითეისტური ლიტერატურული კულტურის ხასიათს ატარებენ. ეს არც არის გასაკვირი, რადგან მესოპოტამური ტექსტების მსგავსად, „დაბადების“ წიგნი დაწერეს ავტორებმა, რომლებიც მითების კატეგორიებით აზროვნებდნენ. გარკვეული რელიგიური კულტურის ფონზე ძველ ავტორებს ის მითოლოგიურ-პოეტური და სიმბოლური სტილი უყალიბდებოდა, რომელიც ძველ კოსმოგონურ ტექსტებში აისახა. ეს იმდროინდელი კოსმოგონური ტექსტების მახასიათებელი იყო. ამ ტექსტებში სამყაროს შექმნის შესახებ აზრს ღრმა სიმბოლური ხასიათი აქვს. ეს იმ დროინდელი კანონიკური ტექსტების თავისებურებას წარმოადგენდა. მაშინ, სამყაროს შექმნის შესახებ აზრს ღრმა სიმბოლიზმით გამოხატავდნენ. ეს იმდროინდელი ავტორების ადექვატური რეაქცია იყო. მათ ესმოდათ კოსმოლოგიის სიღრმე; ესმოდათ, რომ კოსმოლოგიის საფუძვლებს „ღმერთები“ ან სტიქიები ქმნიდნენ და ადამიანი სამყაროს შექმნის პროცესს ვერ დააკვირდებოდა. აქედან გამომდინარე, ძველი ავტორები თავიანთ აზრებს პოეტურად და სიმბოლოების კატეგორიებით გამოხატავდნენ. ძველი ახლო აღმოსავლეთის მენტალიტეტისთვის ასეთი ჟანრული თავისებურებები დამახასიათებელი იყო. ამიტომაც ვხედავთ მრავალ პარალელს „დაბადების“ წიგნის ტექსტსა და ძველი მესოპოტამიის (კოსმოგონიური) ლიტერატურულ ძეგლებს შორის. „დაბადების“ წიგნისა და მესოპოტამური კოსმოგონიების ლიტერატურული კავშირის მორწმუნე და მოკრძალებულ მკითხველს არ უნდა ძაბავდეს, რადგან უზენაესი განგების ნება ჩვენთვის მიუწვდომელია  (იოანე. 3, 8). ამიტომ, წმინდა წერილი, როგორც „მარადიული აწმყოს“ წიგნი, ყოველთვის აქტუალური იქნება, მაგრამ ამ წიგნში ჩაწერილი ჭეშმარიტება ყოველ ეპოქაში თავისებურად უნდა გავიგოთ. წერილის ტექსტის ეს (ნეო)ეგზეგეტიკური თავისებურება გვიჩვენებს მის სიღრმეს, რომელიც ადამიანში, მისი თანამედროვე კულტურის ფონზე, სრულყოფილებას აღზრდის. სრულყოფილებისკენ (სულიერებისკენ, აღმატებული ადამიანობისკენ) სწრაფვა ადამიანს ცხოველთა სამყაროსგან განასხვავებს გონიერებით, რომელიც ჰომო-საპიენსს ზუსტად იმისთვის მიეცა, რომ მან თავის თავში ცხოველური ბუნება დაძლიოს; გონებამ გამოყო ჰომო-საპიენსი ცხოველთა სამყაროსგან და ყოველ ქმნილებაზე მაღლა დააყენა იგი. პიროვნების მაღალი სტატუსის არსი ზუსტად ამაში მდგომარეობს. ვ. ლოსკის თანახმად, პიროვნებას: „მისი ბუნება არ უნდა განსაზღვრავდეს, არამედ თავად პიროვნება უნდა განსაზღვრავდეს ბუნებას და ამსგავსებდეს მას თავის ღვთაებრივ წინასახეს“ (1).

ძველი კოსმოგონური ტექსტების ანალიზისას, ცნობილ რუს შუმეროლოგს, ვ. ემელიანოვს, ბიბლიურ სამოთხისადმი მიძღვნილ ერთ-ერთ თავის სტატიაში, ამერიკელი აღმოსავლეთმცოდნისა და შუმეროლოგის, ს. კრამერის, შენიშვნა მოჰყავს:   „პირველ რიგში, გვაქვს საფუძველი, ვივარაუდოთ, რომ სამოთხის (ღმერთების ბაღის) იდეა შუმერში წარმოიშვა“ (2). ს. კრამერის ეს მოსაზრება ცნობილმა კათოლიკე ღვთისმეტყველმა და შუმეროლოგმა, იან ვან დეიკმა, განავრცო: «შუმერული კოსმოგონიის, კერძოდ კი, მისი იმ ნაწილის შესახებ, რომელშიც უძველესი შუმერული კოსმოგონური ფრაგმენტის შედარებაა“; „(Gen. 2:6) ორთქლით დედამიწის მორწყვის შესახებ. ამ ფრაგმენტის პირობითი სახელწოდებაა Ukg. 15 (ურუკაგინა № 15). ის XXIV საუკუნეშია შედგენილი, უკურაგინ ლაგაშელის მეფობის დროს (დაახლ. 2318–2312 წწ.). ის 14 ხაზისგან შედგება. პირველი ოთხი ხაზის ინტერპრეტაცია ჯერ-ჯერობით შეუძლებელია; მეორეში, გაურკვეველ კონტექსტში გველია მოხსენებული; მეხუთე სტრიქონიდან კი ტექსტი ამბობს: „/ჭაბურღილმა წყალი ამოუშვა/. / ანი — მეუფე — თავისი ვაჟკაცობით დადგა. / ანი და კი ერთი მეორეს უყვიროდნენ (ანუ, გამოეყვნენ ერთმანეთს — ვ. ე.). / მაშინ ენკი-ნინკა არ იყო, / ენლილს არ უცხოვრია, / ნინლილს არ უცხოვრია, / (ორი გაურკვეველი ხაზი), / დღე არ გადიოდა, / ახალი მთვარე არ ამოდიოდა» (Ukg. 15 I 5– II 5, III 3–4)“ (3). ამ მცირე კოსმოგონურ ფრაგმენტში (ერთ-ერთი უძველესი მესოპოტამური კოსმოგონური ტექსტი), დაბადების წიგნის პირველი თავების პარალელებს ვხედავთ. გველის ფიგურა, დედამიწის ორთქლით მორწყვა, სამყაროს დასაწყისის აღწერა და სტიქიები, რომლებისგანაც დედამიწა ყალიბდება: „მაშინ არსებობდა მხოლოდ წყარო, რომელიც მიწიდან ამოდიოდა და მანამდე განუყრელი ანისა (ცა) და კის (მიწა) კონფლიქტი ხდებოდა; მაშინ არ იყვნენ სამყაროს მბრძანებელი ღმერთები, არც დროის ათვლა იყო, რადგან არც ახალი თვე არსებობდა“ (4) – ეს ყოველივე ბიბლიური და მესოპოტამური კოსმოგონური ტექსტების ერთიან წყაროზე მიუთითებს.  ს. კრამერის აზრი შუმერული სამოთხის შესახებ („ღმერთების ბაღი“) ეხმიანება ბიბლიის აზრს იმის თაობაზე, რომ სამოთხეში არსებული პირველი ადამიანები (და საერთოდ, ყველა ადამიანი) მოწოდებულნი იყვნენ იმისკენ, რომ ღმერთთან ერთობაში ღმერთები გამხდარიყვნენ  (შეად. ფსალ. 81, 6). ამ აზრს თავად ქრისტეს ავტორიტეტი ამყარებს (იოანე. 10, 34). საინტერესოა, რომ ბიბლიური სამოთხის სახელწოდებას (ედემი ან ედენი) რამდენიმე ინტერპრეტაცია აქვს, თვითონ სამოთხის ადგილმდებარეობა კი, შუმერული ტექსტების თანახმად, დილმუნის კუნძულზეა, რომელიც დღევანდელი ბაჰრეინის ტერიტორიაზეა. ბიბლიიდან ცნობილია, რომ სამოთხეში უხვად იყო მდინარეები, ანუ წყაროები, რომლებიც სამოთხიდან მოედინებოდნენ. ამ თვალსაზრისით კიდევ უფრო საინტერესოა, რომ „იემენის დედაქალაქს, რომელიც მიწის ქვეშა წყლების წყაროს რაიონში მდებარეობს, და 500 კმ-ით არის მოშორებული ბაჰრეინიდან, – არაბულად „ადენი“ ეწოდება (ეს ძველი სახელწოდება ძველი წელთაღრიცხვის I ათასწლეულის სამხრეთ არაბულ წარწერებშია დაფიქსირებული)“ (5). აღსანიშნავია, რომ შუმერული ტექსტების თანახმად, შუმერის დროინდელი დილმუნი აყვავებული მხარე იყო, რადგან იქ ბევრი წყარო არსებობდა. ვ. ემელიანოვი აღნიშნავს: „გასაგები ხდება ედემისა და შეოლის დაკავშირება გვიან ბიბლიურ ტრადიციაში (კერძოდ, იეზეკიელთან (31:16) ედემის ხეების ხსენება, რომლებიც მიწის ქვეშეთიდან სვავდნენ წყალს). იმის ხსენება, რომ სამოთხის ბაღის მკვებავი წყლები რომ მიწის ქვეშა იყო, აჩენს აზრს, რომ სამოთხის ბაღის წყაროების მიცვალებულთა სამყაროს უკავშირდება, სადაც ისინი სიკვდილის შემდეგ ნეტარებას ეზიარებოდნენ“ (6). სიკვდილის შემდგომი ნეტარებისა და წყაროების კავშირზე მიცვალებულთა სმყაროსთან ი. შიფმანი და ი. ტანტლევსკიც წერენ (7). სამოთხის სახელწოდების ეტიმოლოგიასთან დაკავშირებით ვ. ემელიანოვი აღნიშნავს: „არაბულ ენაში შესაძლებელია პარალელების გავლება ძველ ებრაულ ‘ēden-სა და არაბული ‘dn -ს შორის, შემდეგ კი განვიხილოთ მისი ბიბლიური მნიშვნელობა ევოლუციის კუთხით; შედეგად, მივიღებთ სემანტიკურ ჯაჭვს: „მტკნარი წყლის ჭაბურღილი, – საამო მტკნარი წყალი, – ხეები ბაღში, – გრილი ბაღი, – ტკბობა, ნებივრობა“.  თუ ტერმინ ‘ēden-სა და მის პირველად მნიშვნელობას შუმერულ წყაროებს მივუსადაგებთ (რომლებიც შეილის, კრამერისა და ვან დეიკის აზრით) სამოთხის შესახებ ბიბლიურ თხრობას დაედო საფუძვლად, ვნახავთ სიტყვა ki-buru-სთან მსგავსებას, რომელიც „წყაროს“, „ჭაბურღილს“ ნიშნავს. ძველი ბაბილონური ხანიდან 12 ჯერ დაფიქსირებულია უცნობი წარმომავლობის შუმერული სიტყვა idim, რომელიც ასევე „მტკნარი წყლის წყაროს“ ნიშნავს (idim < *e-dim2 „გაყვანილი არიყი“ ანუ < ‘ēden?) ანუ, საუბარია მიწისქვეშა მტკნარი წყლის წყაროზე, რომლიდანაც, ბიბლიური წარმოდგენების თანახმად, მსოფლიო პირველი ოთხი მდინარე გამოედინებოდა და რომელიც აღმოსავლეთით –  მზის ამოსვლისა და სიცოცხლის ყოველდღიური განახლების ადგილას – მდებარეობდა“  (8). ეს მეცნიერული დასკვნა (სავსებით რეალისტური) ახლო აღმოსავლეთში ბიბლიური სამოთხის ტერიტორიულ ადგილმდებარეობას უკავშირდება. ის გვიჩვენებს, რომ დაბადების წიგნის მიწიერი სამოთხის აღწერა მესოპოტამურ ლიტერატურულ ორიენტირებზეა დამოკიდებული. ბიბლიური სამოთხის ისტორიის რელიგიურ-ეგზეგეტურ ასპექტს რაც შეეხება,  ცნობილია, რომ ეკლესიის მამები, მაგ., გრიგოლ ნოსელი, ბიბლიური სამოთხე ზეციურ პერსპექტივად განიხილავდნენ (PG. 44, Col. 761).

„სიცოცხლის განახლების“ შესახებ ვ. ემელიანოვის ხსენებული შენიშვნის შესახებ უნდა აღვნიშნოთ, რომ თავად სამოთხე ადამიანის განახლების შესაძლებოლას წარმოადგენდა. ეს განახლება საბოლოო განღმრთობას უკავშირდებოდა, რომლის სიმბოლოც „სიცოცხლის ხე“ გახლდათ, რომელიც, თავის მხრივ, სიმბოლურად ღვთაებრივ ლოგოს – ქრისტეს, როგორც სიცოცხლის წყაროს – განასახიერებდა (იოანე. 1, 3-4; 4, 10). წმინდა მამები განღმრთობის ასეთ რეალობას სხვადასხვაგვარად უყურებენ. მაგალითისათვის რამდენიმე მათგანი მოვიყვანოთ. წმ. მაქსიმე აღმსარებელი († 662) „სიცოცხლის ხის“ ანაგოგიურ განმარტებას გვთავაზობს, უწოდებს რა მას: „სულის გონებას, რომელშიც სიბრძნე მკვიდრობს“; ხოლო სიკეთისა და ბოროტების ხეს შემდეგნაირად განმარტავს: „სხეულის გრძნობა, რომელშიც … უგუნურება მოძრაობს. წმ. მაქსიმე წერს: „თუ ადამიანის სიცოცხლე მხოლოდ სიამოვნებისა და ტანჯვის ხორციელ განსხვავებაში მდგომარეობს, მაშინ, ის, არღვევს რა ღვთის მცნებას, სიკეთისა და ბოროტების შეცნობის ხიდან ჭამს, ანუ უგუნურებას ჭამს გრძნობის მიერ… ხოლო თუ მისი სიცოცხლე მთლიანად სულიერი გარჩევით განსხვავდება, რომელიც განარჩევს წარმავალს მარადიულისგან, მაშინ, ის, იცავს რა ღვთის მცნებას, სიცოცხლის ხიდან ჭამს “ (PG. 90, Col. 409-413). წმ. ანდრია კესარიელს (VI-VII სს.) „სიცოცხლის ხეში“ ქრისტე ესმის. ის თავის მოსაზრებას ძველი აღთქმის ტექსტებით ამყარებს: „სიცოცხლის ხეში, სიმბოლურად, მარადიული სიცოცხლე იგულისხმება, რომელიც არის ქრისტე, რის შესახებ საუბრობენ სოლომონი და იოანე ღვთისმეტყველი. სოლომონი, სიბრძნეზე საუბრისას, „სიცოცხლის ხეს“ უწოდებს მას (იგავ. 3, 18), მოციქული კი ამბობს: „ის არის ჭეშმარიტი ღმერთი და მარადიული სიცოცხლე“ (1 იოანე. 5. 20)“. (PG. 106, Col. 233). ზოგიერთი მამა „სიცოცხლის ხის რეალურ“ არსებობასაც არ გამორიცხავდა, თუმცა სიმბოლურად განმარტავდნენ მას.  ანუ, ზოგადად, „სიცოცხლის ხის“ სახეს სხვადასხვაგვარად განმარტავდნენ – ალეგორიულად, ტიპოლოგიურად და ა. შ.; ასევე, ახლო აღმოსავლეთში „სიცოცხლის ხის“ გამოსახვა მარტივად ესმით, როგორც ღვთაების ადამიანთა სიახლოვეში ყოფნისა და ნაყოფიერების სიმბოლო (9). ძველი დროის წმინდა მამებს ესმოდათ, რომ საუბარია ძალიან ძველ ამბებზე და ამიტომაც ხშირად იყენებდნენ განმარტების არაისტორიულ მეთოდს. წმინდა მამების „სიცოცხლის ხისადმი“ ამგვარი დამოკიდებულება მიანიშნებს იმაზე, თუ რამდენად ფაქიზად ეპყრობოდნენ ისინი ამ ტექსტს. მათი განმარტებები სულიერ სახეებს ეხებოდა და მათი განმარტებები ქრისტეზე იყო ორიენტირებული. რის თქმა შეგვიძლია ჩვენ ამ სახეზე თეისტური ევოლუციონიზმის კონტექსტში? წმინდა მამები არ ფლობდნენ დღევანდელ მეცნიერულ მონაცემებს. მათ წერილის ტექსტისადმი შინაგანი ინტუიცია გააჩნდათ. ამიტომ, ამ სახის სულიერ პერსპექტივაში განმარტება მათ მიერ სწორი და ღრმად გააზრებული იყო. ჩვენ ამაში „წინაპართა მეხსიერებას“ ვხედავთ. რას ნიშნავს ეს ჩვენთვის? ჩვენ არ ვინტერესდებით, თუ რატომ აირჩია ქრისტემ საიდუმლო სერობაზე ერთობლივად ჭამა, როგორც ღმერთისა და ადამიანებს ერთობის ფორმა. საერთო ტრაპეზი არ არის მხოლოდ ადამიანთა ეკლესიური ერთობა, რომელიც მის წევრებს შორის სიყვარულით არის გამყარებული, არამედ, ამასთანავე, ეს არის, სულიერის გარდა, ხორციელი ცხონების სიმბოლოც. ჩვენ სულის ცხონებას ევოლუციის კონტექსტში არ განვიხილავთ, რადგან ბიოლოგიური ევოლუცია არის ფიზიკური სხეულის ევოლუცია. ბიოლოგიური ევოლუცია არ განიხილავს სულის საკითხს. ეს, როგორც მეტაფიზიკური საკითხი, მისი კომპეტენციის ფარგლებს სცდება. თუმცა, ჩვენ შეგვიძლია ამ საკითხის განხილვა თეისტური ევოლუციის კონტექსტში. ევქარისტიული ტრაპეზი, ანუ ჭამა, რომელიც სულიერ ცხონებას გვანიჭებს (თუ ტრაპეზს მხოლოდ პურის ფიზიკურ ჭამად განვიხილავთ) ადამიანს ხორციელი გადარჩენის საშუალებასაც აძლევს. ქრისტიანობაში მოხდა ევქარისტიული ტრაპეზის ხელახალი გააზრება, როგორც სულიერი ცხონების ფორმისა, მაგრამ ამის გამო მისი ფიზიკური ასპექტი ხომ მაინც არ ქრება. პრეისტორიულ ხანაში ჩვენს წინაპრებს გადარჩენისთვის ბრძოლა უწევდათ. როგორ გადარჩება ადამიანი ჭამის გარეშე? ჩვენი წინაპრები საკვებს მხოლოდ იმიტომ ჭამდნენ, რომ როგორც სახეობა შენარჩუნებულიყვნენ, ეარსებათ ფიზიკურად და გაეგრძელებინათ გვარი. საკვები ისტორიამდელ ადამიანს გადარჩენის საშუალებას აძლევდა, საერთო ტრაპეზი კი, რომელზეც ჰომო-საპიენსების ჯგუფის წევრები იკრიბებოდნენ, უნარჩუნებდა მათ ერთობას, რათა ერთობლივად გადარჩენილიყვნენ. ამგვარად ჩამოყალიბდა სიყვარულის გაგებას. ჩვენს ერთ-ერთ წინა სტატიაში ვეხებოდით ზუსტად ძველი ადამიანების მიერ სირთულეების ერთობლივად გადალახვის საკითხს (10). იმ შორეულ ისტორიამდელ ხანაში ჩვენ უნდა გადავრჩენილიყავით, ამისათვის კი უნდა გვეჭამა და ჩვენი წინაპრების მთავარი მიზანი საკვების მოპოვება იყო კაცობრიობის ევოლუციური განვითარების ყველა სტადიაზე. საკვები არის ძალა, ენერგია, რომელიც სირთულეების გადალახვის შესაძლებლობას გვაძლევდა. ამიტომ, გასაკვირი არ არის, რომ ხელახალი გააზრების შემდეგაც ჩვენთვის კვების წყარო გახდა ქრისტე, რომელმაც, როგორც ადამიანის შემოქმედმა იცოდა, რომ ადამიანი გადარჩენას ყოველთვის საკვებსა და მის მოპოვებაში ეძებდა. ქრისტემ სრულყო  საკვები და მისი მოპოვება და ხელახალი გააზრებით მოგვაწოდა ეს. რაღატომ უნდა ვეძიოთ, თუკი ქრისტე თავად მოვიდა დედამიწაზე, ადამიანის სახით მოგვევლინა? ამ კენოტიკური აქტით, მარადიულმა ლოგოსმა ჭეშმარიტების ძიება გაგვიმარტივა. ჩვენს ნახევრად ველურ წინაპრებს გადარჩენა ფიზიკურად ესმოდათ, ხოლო ქრისტეს ეს გაგება ახალ – სულიერ  და მეტაფიზიკურ –  საფეხურზე აჰყავს (ესქატოლოგიურ პერსპექტივაში კი ხორციელი აღდგომაც გველის). ახლა ჩვენ ერთმანეთს კი არ ვებრძვით ფიზიკურად, როგორც ჩვენი ისტორიამდელი წინაპრები, არამედ ვიბრძვით სულიერად, ვანვითარებთ და ვსრულყოფთ რა ჩვენს ბუნებას ქრისტეს წყალობით. ეს ყველაფერი დაბადების წიგნის პირველ თავებში ინტუიციურად გადმოგვეცა.

საინტერესოა, რომ შუმერულ მითში პირველი ადამიანის – ადაპას  – შესახებ, ნათქვამია, რომ შუმერთა უზენაესი ღვთაება, სახელად ანუ (ზეცის პერსონიფიცირებული სახე) შესთავაზა ადამიანს „სიცოცხლის საკვებსა“ და „სიცოცხლის წყალს“, ანუ ღვთაებრივი საკვების მიღებით ადამიანს უკვდავება ეძლეოდა. ადაპა ამ ღვთაებრივ ძღვენს უარყოფს (11). თუ ბიბლიურ თხრობას იმის გათვალისწინებით გავიგებთ, რაც ზემოთ ვთქვით, გასაგები ხდება, რომ „წინაპართა მეხსიერება“, ადამიანის გადარჩენისა და ცხონების თვალსაზრისით, ძალიან ძლიერ როლს თამაშობდა. ეს, გარკვეულ წილად, ღმერთის მიერ იყო შთაგონებული, რომელმაც სამოთხეში „სიცოცხლის ხე“ და სიკეთისა და ბოროტების შეცნობის ხე დარგო. ამ ხეებს თავისი ნაყოფი ჰქონდა. რისთვის იყო საჭირო ეს ნაყოფი? რა თქმა უნდა, ტრაპეზისთვის, რომლის მიერაც ადამიანი ცხონდებოდა. ამ ალეგორიას ისტორიამდელი სინამდვილე გააჩნია, რომელიც ყოველ ადამიანში არსებულ „წინაპართა მეხსიერებას“ ასახავს. „წინაპართა მეხსიერება“ ყოველთვის თამაშობს თავის როლს. ძველად, ის სიმბოლურად გვესმოდა, დღეს კი ის შეგვიძლია მეცნიერულად გავიგოთ. „სიცოცხლის ხე“, როგორც ქრისტეს სიმბოლო, მხოლოდ ცხონებასა და გადარჩენას როდი ნიშნავდა. ის გარკვეულ ღვთაებრივ ინფორმაციასაც შეიცავდა. თუ „სიცოცხლის ხე“ გაღმერთების საშუალებაა, მაშინ ამ გაღმერთებაში ღმერთისა და ღმერთთან ერთობის შესახებ სიტყვა გვეცნობება. ამ ინფორმაციის აზრს ჩვენ ორი მიმართულებით განვმარტავთ: რელიგიურად და მეცნიერულად. რელიგიური ინფორმაცია სიტყვაა. ვინ არის ლოგოსი? ეს არის ღმერთი-სიტყვა. ქრისტე არის ლოგოსი, რომელიც „გაანათლებს ყველა კაცს, მომავალს ქვეყნად“ (იოანე. 1, 9). განათლება, პირველ რიგში, სიტყვით და საქმით ხდება. ქრისტე არის ღვთაებრივი ლოგოსი (იოანე. 1.1), ანუ ჰიპოსტასური ინფორმაცია (უხეშად რომ ვთქვათ). ლოგოსი მუდამ არსებობს. ეს ინფორმაცია მუდამ იყო და მუდამ იქნება. ის მარადიულია. მასში არ არის დროის მიერ მომენტები და მოვლენები, რადგან ლოგოსი მარადიული ყოფაა. ზუსტად ამიტომ აფიქსირებს თავისი თავის შესახებ ინფორმაციას ქრისტე, როდესაც ფარისევლებს ეუბნება, რომ ის არამც თუ აბრაამამდე არ იყო, არამედ ის აბრაამის უწინარეს არის (πρὶν ’Αβραὰμ γενέσθαι ἐγὼ εἰμί) (იოანე. 8, 58). ამასთან, ორჯერ ამატებს, რომ ეს ჭეშმარიტებაა (ἀμὴν ἀμὴν) (იოანე. 8, 58), რაც ღვთაებრივი ავტორიტეტით მტკიცდება. გენეტიკის ენაზე რომ ვთქვათ, ჩვენი პრეისტორიული წინაპრები, ევოლუციის ყველა სტადიაზე (ჯერ ინსტინქტურად, შემდეგ კი გონივრულად) ცდილობდნენ, „გადაეცათ“ თავისი თავი მომავალ თაობებში; ისინი გამრავლებისკენ ისწრაფოდნენ და ეს ცხოვრებისეული ნორმა და ცხოვრების საფუძველი იყო. ბუნებრივი გადარჩევა, სხვადასხვაგვარი ფიზიკური ადაპტაციები მიმართული იყო ინფორმაციის გადაცემისა და თავის გადარჩენაზე. თითოეული მამრი თავისი თავის შესახებ ინფორმაციას გადასცემდა. დნმ და რნმ მიკრომოლეკულები არის პიროვნებისა და მისი წინაპრების შესახებ გარკვეული ინფორმაციის შენახვა და თაობებში გადაცემა. ქრისტემ, თავისი სრულყოფილებით, ინფორმაციის გაგების განახლებულ საფეხურზე აგვიყვანა. აწ უკვე ინფორმაცია ღვთაებრივი და მაცხოვნებელია, რომლის (ანუ ღვთაებრივი ცხონების) გარანტი მარადიული ლოგოსია, სამყაროს მაცხოვნებელი. ადამიანები, შევდგებით რა ორი ბუნებისგან, ცხონების ორივე ფორმას ვსაჭიროებთ – როგორც სულიერს, ისე ხორციელს. ამიტომ, ევქარისტიული ტრაპეზის, როგორც ცხონების ფორმის, გააზრება გულისხმობს როგორც სულიერ, ისე ხორციელ ცხონებას, რაც პურის ჭამითა და ღვინის დალევით აღესრულებ. ჩვენი უნიკალური ონტოლოგიური ფსიქოსომატიკა ტრპაეზის ამგვარ გაგებას საჭიროებს. ქრისტეს, როგორც ადამიანს, არ სჭირდებოდა გამრავლება, რადგან 1) მას ღვთაებრივი მისია აქვს. ქრისტე ჩვენში სულიერად „მრავლდება“, როდესაც სახარებისეულად ვცხოვრობთ და მას მივიღებთ და მის მარადიულობაში ვმონაწილეობთ და 2) ჩვენ მისი გვარისანი ვართ – „რჩეული მოდგმა (γένος ἐκλεκτόν), სამეფო სამღვდელოება, წილხვედრი ხალხი“ (1 პეტრე. 2, 9). პავლე მოციქულის თანახმად კი: „ვინაიდან მასში ვცოცხლობთ, ვიძვრით და ვარსებობთ; როგორც ამბობდა ზოგიერთი თქვენი პოეტი: მისი მოდგმა ვართ (γένος ἐσμέν)“ (საქმე. 17, 28)

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, გასაგები ხდება იმ სახეთა აზრი, რომლებსაც ბიბლიაში ვხვდებით სამოთხეში მომხდარი მოვლენების აღწერისას, განსაკუთრებით კი იმ მოვლენებისას, რომლებიც „სიცოცხლის ხის“ (რომელიც სამოთხის ცენტრალურ მოვლენათ იქცა) გარშემო მოხდა (დაბ. 2, 9). აღსანიშნავია, რომ ეს არის ადამიანის ხსნის საუკეთესო აღწერა (ძველ ლიტერატურაში), რომელიც ასე ინტუიციურად გადმოგვეცა დაბადების წიგნის ტექსტებში.  ჩვენ ამ ცხოვრებაში მოწოდებული ვართ, რომ მასში აზრი ვიპოვოთ. ამ აზრს ღრმა ღვთაებრივი საფუძველი აქვს. უნდა ვაღიაროთ, რომ ადამიანის ბიოლოგიური ჩამოყალიბების გზა უკიდურესად მძიმე, რთული, დრამითა და ტრაგედიით დატვირთულია, ზოგჯერ, ის სრულიად გაუგებარია, მაგრამ ლოგოსის ესქატოლოგიაში მას ღვთაებრივი აღსასრული აქვს. ჩვენ ღვთის გონებასა და ჩანაფიქრს ბოლომდე ვერ მივწვდებით (1 კორ. 2, 16), მაგრამ ობიექტურობის გამო ისიც ხომ უნდა ვაღიაროთ, რომ ევოლუციური ისტორიამდელი ადამიანის არსებობის დრამატიზმი  ლოგოსმა თავის თავში განახორციელა, მიიღო რა ჩვენი ფიზიკური ბუნება და დაექვემდებარა დაცემული ბუნების კანონს, ჯამში კი ცხონება და მარადისობა გვიბოძა. განკაცებული ლოგოსი თავისთავად გახდა სამყაროს სისასტიკის მონაწილე (მან თავის თავზე გადაიტანა მთელი ეს სისასტიკე და მისი გავლენა იგრძნო). თუ ჩვენ სამყაროს სისასტიკეს იძულებით ვიღებდით, ლოგოსმა ეს ნებაყოფლობით მიიღო, ჩვენი ცხონებისთვის.

ზემოთ ჩვენ სამოთხისეული გველიც ვახსენეთ.  მისი წინასახე იყო სამოთხისეული დრაკონი ან მფრინავი გველი, რომელიც, სანამ ღვთისგან განჩინებას მიიღებდა –  „მუცლით იხოხე… მთელი სიცოცხლე“ (დაბ. 3, 14) დაფრინავდა (ეს იგულისხმება ბიბლიურ თხრობაში).  ამა თუ იმ ხალხურ მითოლოგიაში დრაკონი ფრთებითა და ბრჭყალებით გამოისახება. ეს სახე გვხვდება წმინდა წერილის ბოლო წიგნშიც. ის აქ ბოროტების ძალას განასახიერებს. მას აქ პირდაპირ „დასაბამიერი გველი“, ანუ დრაკონი ეწოდება, რომელის არის ეშმაკი: «ὁ δράκων ὁ μέγας ὁ ὄφις ὁ ἀρχαι̃ος ὁ καλούμενος Διάβολος καὶ ὁ Σατανα̃ς» (გამოცხ. 12, 9) (შეად. ესაია 14, 29: „რადგან გველის ფესვიდან გამოვა უნასი და მისი ნაშიერი მფრინავი გველეშაპი იქნება“). ამ შემთხვევაში, ბოროტების ძალების ამ აღწერაში კაცობრიობის „წინაპართა მეხსიერება“ კარგად აისახება. ჯერ კიდევ პრეისტორიულ ხანაში, როდესაც ჩვენი წინაპრები გარკვეულ ევოლუციურ სტადიაში იმყოფებოდნენ (ძველი არაგონივრული ჰომინიდების სახით), ისინი მრავალ საფრთხეს განიცდიდნენ დანარჩენ ცხოველთა სამყაროსგან, როგორც გადარჩენასა და თავის გატანაში კონკურენტისგან. ჩვენი უგუნური წინაპრების მუდმივი კონკურენტები ხის გველები იყვნენ –  დიდი მტაცებელი ფრინველები; ასევე, კატისებრთა ოჯახის ველური წარმომადგენლები. ზუსტად ამ თვალსაზრისით არის ურჩხულის სახე კრებსითად განასახიერებს მთელ იმ საფრთხეს, რომელიც ჩვენს პრეისტორიულ წინაპრებს ემუქრებოდა – არწივის, ველური კატის, გველისა და ცეცხლის სახით. ცეცხლი, რომელსაც მითიური გველები პირიდან უშვებენ არის სიმბოლო იმ ვულკანური ლავების, რომლებიც პლანეტის ევოლუციის პირველ ეტაპებზე მეტად აქტიურობდნენ. ამ აქტივობის მიზეზით, ჩვენს პლანეტაზე უამრავი ფლორა და ფაუნა იღუპებოდა და კლიმატური პირობებიც კი იცვლებოდა. ურჩხული სახემ თავადაც განიცადა ევოლუცია ჰომინიდების წარმოდგენებში. ათასობით წლის მანძილზე ეს იყო მტაცებლის სახე. სავსებით შესაძლებელია, რომ „წინაპართა მეხსიერებამ“ ბუნების საფრთხეები ბოროტების განსახიერებად გადმოგვცა.   შეიძლება თუ არა, ისტორიამდელ პერსპექტივაში, თავად ბოროტების გაგება განვსაზღვროთ? შეიძლება თუ არა იმის თქმა, რომ ცხოველთა სამყაროში ბოროტების გაგება არსებობს? ჩვენი აზრით, სიკეთისა და ბოროტების განსაზღვრა მხოლოდ გონივრული ადამიანური დაკვირვებით არის შესაძლებელი. ცხოველთა სამყაროს „ენაზე“, ბოროტება (როგორც ეს ადამიანებს გვესმის) აღიქმება როგორც ბუნებრივი საფრთხე, რომელიც გადარჩენას ემუქრება (ამ საფრთხის არ არსებობა კი სიკეთეა (ადამიანური გაგებით). შესაძლოა, ჩვენს უგუნურ წინაპრებს ასევე ესმოდათ ბოროტება, ანუ როგორც სიცოცხლის საფრთხე. გონივრული არსებობის პერიოდში კი, ჩვენ, „წინაპართა მეხსიერების“ ეს მხარე გავიაზრეთ, როგორც ბუნებრივი საფრთხე ბოროტების გაგების ფარგლებში, ხოლო ამ საფრთხის არ არსებობა, გავიგეთ, როგორც სიკეთე. პატრისტიკული ლიტერატურიდან ცნობილია, რომ წმინდა მამების თანახმად, ბუნებაში ბოროტება არ არსებობს. ბოროტებას არ გააჩნია ჰიპოსტასი. მას არ გააჩნია ბუნება. ბოროტება რეალობას იძენს მხოლოდ თავისუფალი ნების საფუძველზე, ხოლო იმისათვის რომ ნება თავისუფალი იყოს, მას გონივრული საფუძველი უნდა გააჩნდეს და არა ბუნებრივ-ინსტინქტური, როგორც ეს ცხოველების სამყაროშია (ადამიანის თავისუფალი ნების საფუძვლის საკითხი (ნეირობიოლოგიის კუთხით) სამეცნიერო წრეებში კამათის საგანია. ჩვენ თავისუფალი ნებას სხვაგვარ კონტექსტში განვიხილავთ).  სიკეთისა და ბოროტების განსაზღვრება და შეფასება მხოლოდ გონებას შეუძლია.  ამ თავისებურებათა გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ არ გვაქვს იმის საფუძველი, რომ ბუნებრივი გადარჩევის ბოროტებად მიჩნევის საფუძვლები არ გვაქვს (როდესაც საუბარია ევოლუციის იმ ეტაპებზე, როდესაც ჯერ გონივრულობა არ იყო). ბოროტების გააზრება მხოლოდ სინდისის გაცნობიერების ფარგლებში შეიძლებოდა, რაც ჰომინიდების ევოლუციის მხოლოდ იმ სტადიაზე გახდა შესაძლებელი, როდესაც ღვთაებრივი ნიჭი მიიღეს გონების სახით. ამგვარად, ბოროტების გააზრება და მისთვის განსაზღვრების მიცემა მხოლოდ გონიერი დამკვირვებლის პოზიციიდან შეიძლება, ხოლო თუ არ არის დამკვირვებელი, ვინც ამ მოვლენას გონებით აცნობიერებს და აფასებს, ე. ი. არც ეს მოვლენა არსებობს.  აქ, ბოროტების განსაზღვრისთვის, შეგვეძლო მეცნიერული ტერმინის გამოყენება – „ანთროპული პრინციპი“. ანთროპული პრინციპი, მეცნიერული, კოსმოლოგიური გაგებით, გვეუბნება, რომ ჩვენ სამყაროს ასეთად ვხედავთ, იმიტომ, რომ დამკვირებელი, ადამიანი, შეიძლებოდა ასეთ სამყაროში გაჩენილიყო. „ძლიერი ანთროპული პრინციპი“ გვეუბნება, რომ სამყაროს უნდა გააჩნდეს თვისებები, რომლებიც გონივრული ცხოვრების განვითარების საშუალებას მოგვცემდა.  „მონაწილეობის ანთროპული პრინციპი“, რომელიც 1983 წელს ამერიკელმა ფიზიკოსმა, ჯონ უილერმა, ჩამოაყალიბა, გვეუბნება, რომ: „დამკვირვებელი აუცილებელია იმისათვის, რომ სამყარომ ყოფიერება შეიძინოს“ (12). ამგვარად, თუ ბოროტების გაგებისადმი ანთროპულ პრინციპს გამოვიყენებთ, შემდეგ დასკვნამდე მივალთ: ბოროტების რეალურად გააზრება შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს გარე დამკვირვებელი ადამიანის სახით, რომელიც აფასებს, ანუ ეს უნდა იყოს გონიერი არსება (საინტერესოა, რომ დაახლოებით ასეთივე პრინციპს იზიარებს წმ. ბასილი დიდი, როდესაც დაბ. 1, 2 განმარტავს და ამბობს: „მიწა იყო უსახო და უდაბური“, რადგან: «არ იყო ჯერ დედამიწის დამკვირვებელი – ადამიანი», რითიც აშკარად მიგვითითებს გონიერ დამკვირვებელზე (PG. 29, Col. 29). ბოროტება, როგორც ადამიანის თავისუფალი არჩევანის შესაძლებლობა ობიექტურობას იძენს ადამიანთა სამყაროში მხოლოდ გონიერი დაკვირვების საფუძველზე. ადამიანები ბოროტებას ჩვენს თავში ვაძლევთ რეალური არსებობის შესაძლებლობას. ამიტომ, როდესაც ევოლუციურ ბუნებრივ გადარჩევაზე, ისტორიამდელი ხანის ცხოველთა სამყაროს სიკვდილზე, ტანჯვაზე ვსაუბრობთ, ამ ყოველივეს ვერ განვსაზღვრავთ, როგორც ბოროტებას.  ჩვენ ავადმყოფობაც ბოროტებად მიგვაჩნია. კლასიკური (შუა საუკუნეების) ეგზეგეტიკური გაგებით, ავადმყოფობა ცოდვის, ანუ ბოროტების, შედეგია, მაგრამ ადამიანის გაჩენამდეც ხომ ავადმყოფობოდნენ ცხოველები; მაგალითად, ზოგიერთი კვლევის თანახმად, დინოზავრები კიბოთი ავადდებოდნენ (13) და ეს დაავადება, ისევე, როგორც ცხოველთა სხვა მრავალგვარი ტანჯვა ადამიანის დაცემასთან კავშირში არ იყო, რადგან ადამიანი მაშინ ჯერ არ არსებობდა.  ბოროტების გააზრება და მისი განსაზღვრება ჰომინიდების არსებობის გონიერ ეტაპზე იწყება. ეს გაცნობიერება გამოიხატება ბოროტებისგან გაფრთხილებით, რასაც ჩვენი სინდისის ბუნებრივი კანონი იძლევა, რაც შემდგომში უკვე წერილობითი კანონითაც (ძველი აღთქმით) გადმოგვეცა (შეად. რომ. 5, 13, 20), რომელიც, თავის მხრივ, კიდევ უფრო სრულყოფილი სახით, ქრისტეს მიერ, ახალ აღთქმაში მოგვეცა (შეად. რომ. 6, 11-14). ამიტომ, ბოროტება რეალობას ადამიანში იძენს, რომლის სულიერი და გონიერი თვითშემეცნების შედეგად, იძენს განსაზღვრებასა და მიმართულებას, სიტყვითა და საქმით გამოიხატება: ბოროტების შემთხვევაში ეს არის უარყოფითი ინფორმაცია, სიკეთის შემთხვევაში კი დადებითი. აქ აღსანიშნავია, რომ თავად რეალობასაც რამოდენიმე მხარე, ფენა გააჩნია, რაც მეცნიერებმა კვანტური ფიზიკის მაგალითებზე გვიჩვენეს,  კორპუსკულარულ-ტალღური დუალიზმის საფუძველზე, სადაც ფოტონი რეალობის ორ ფენაში იჩენს თავს.  შვეიცარიელი ღვთისმეტყველის, ჰანს კიუნგის, ცნობით, გერმანელი ფიზიკოსი, ვერნერ გეიზენბერგი: „“რეალობის ფენების თეორიაზე““ მუშაობდა. ის რეალობაში უმდაბლეს ფენაზე საუბრობდა, სადაც დროსა და სივრცეში მიმდინარე მოვლენებისა და პროცესების მიზეზობრივი ურთიერთკავშირი ობიექტურობას იძენდა; ასევე, „რეალობის ზედა ფენაზე“  <…>, სადაც სამყაროს ისეთი ნაწილები გამოჩნდება, რომელთა შესახებაც მხოლოდ იგავურად თუ ვისაუბრებთ“:  რეალობის ბოლო საფუძველი“ (14).

გონიერად და ევოლუციურად გაცნობიერებულმა სიკეთემ და ბოროტებამ ადამიანი მორალისა და ზნეობის პრობლემის წინაშე დააყენა. საინტერესოა, რომ პირველი ადამიანების სიშიშვლის შესახებ ბიბლიური თხრობა მათ ღმერთისგან განშორების შედეგად წარმოიშვა. ბოროტებამ, უფრო ზუსტად კი, ბოროტმა არჩევანმა (სიკეთისა და ბოროტების ხის ნაყოფის ჭამამ), ადამიანის ცხოვრებაში სიშიშვლის გაგება და მასთან დაკავშირებული მორალისა და ზნეობის მოვლენები შემოიტანა. ჩვენ შევეცდებით, ეს საკითხები განვიხილოთ, როგორც ევოლუციური, ისე ბიბლიური გაგებით.

წმინდა მამათა ტრადიციაში, სიშიშვლე სულიერი სიღატაკის, მადლისგან დაცარიელების სიმბოლოა. ეს სიმბოლური აზრი ბიბლიურ თხრობაშია. აღსანიშნავია, რომ  წერილში სიშიშვლე პირდაპირი გაგებითაც არის მოხსენიებული, ანუ საუბარია ფიზიკურ სიშიშვლეზე, რომელიც ადამმა და ევამ თავის თავში დაცემის შემდეგ აღმოაჩინეს. საინტერესოა, რომ ადამიანმა, რომელიც ევოლუციური განვითარების სტადიებზე, პირდაპირი გაგებით შიშველი იყო, მაგრამ დროთა განმავლობაში გონება (შედეგად კი მორალი და ზნეობა) შეიძინა, ტანისამოსის კულტურა შექმნა.  თუმცა, ეს არ ყოფილა ერთადერთ მიზეზი იმისა, რომ ადამიანმა ჩაიცვა. მიზეზი იყო პლანეტის ჩრდილოური განედების (ევროპა) ცივი კლიმატური პირობებიც, საითკენაც ჰომო-საპიენსის წინაპრები, ჰომო-ერეკტუსები, ჯერ კიდევ ისტორიამდელ ხანაში, ცხელი აფრიკიდან გადავიდნენ. ამიტომ, ტანისამოსის შექმნის მიზეზები შეიძლება სხვადასხვა იყოს. საინტერესოა, რომ ზოგიერთი აფრიკული, პოლინეზიური ან მელანეზიური და სამხრეთ ამერიკული ტომები, რომლებიც თემებად ან ტომებად ცხოვრობენ, არ განიცდიან სირცხვილს ან უხერხულობას, არადა, შიშვლები არიან და არაფრით არ იფარავენ და ეს არის მათი ყოველდღიური ყოფა-ცხოვრების უძველესი კულტურული ნორმა. ამიტომ, ბიბლიური გაგებით სირცხვილის საკითხი, რომლის მიზეზიც ცოდვით დაცემაა, მხოლოდ ერთ-ერთია ადამიანის გონიერების გამოვლინების ასპექტებიდან (კერძოდ, ახლო აღმოსავლური), რადგან არსებობს სიშიშვლის კულტურული გამოვლინებები და ამ კულტურებისთვის უცნობია ადამიანის დაცემის შესახებ ბიბლიური თხრობა და სირცხვილისა და მორალის ქრისტიანული გაგება. თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ ოკეანეთის, სამხრეთ ამერიკის და აფრიკის ტომებს წესრიგი და კულტურა არ გააჩნიათ. ეს კულტურა, თავისი ფორმით, განსხვავდება კულტურის შესახებ იმ კლასიკური წარმოდგენისგან, რომელსაც ჩვენ ბავშვობიდანვე მივეჩვიეთ და რომელიც ჩვენი წინაპრებისთვისაც ჩვეული იყო. ამიტომ, ნებისმიერი ძველი კულტურული ფორმა გაგებასა და პატივისცემას იმსახურებს. პირველი ადამიანების დაცემის შესახებ ბიბლიურ თხრობაში სიშიშვლის სირცხვილმა მიიღო ის ფორმები, რომლებიც ახასიათებდა ახლო აღმოსავლეთის რელიგიურ-კულტურულ საზოგადოებას.  ეს გაგება შემდგომი თაობებისთვის ნორმად ჩამოყალიბდა. რაც შეეხება წმინდა მამების მიერ სიშიშვლის გაგებას, მათ შორისაც ვნახავთ სხვადასხვა წარმოდგენებს ამ საკითზე და პირველი ბიბლიური ადამიანების სირცხვილის შესახებ. მაგალითად, წმ. ათანასე დიდი, ცოდვით დაცემის არსის განმარტებისას, პირველქმნილ ადამიანზე ამბობს: „სანამ მისი გონება ღმერთისკენ და ღმერთისკენ ჭვრეტისკენ იყო მიმართული, ის სხეულს არ უყურებდა. როდესაც, გველის რჩევით, ღმერთზე ფიქრს დაუტია და თავის თავზე ცქერა დაიწყო, მაშინ დაეუფლა მას ხორციელი ვნება. „და მიხვდნენ, რომ შიშველნი იყვნენ“ (დაბ. 3, 7), და როცა მიხვდნენ, შერცხვათ. თავის სიშიშვლეს არა მხოლოდ ტანისამოსის უქონლობიდან მიხვდნენ, არამედ იმიტომაც, რომ ღვთის ჭვრეტას მოწყდნენ და საპირისპიროსკენ მიაქციეს აზრი. რადგან, ერთიანისა და არსებულისკენ (ღმერთისკენ) გონებრივ მისწრაფებას და სიყვარულს აცდენილნი სხვადასხვანაირ … ხორციელ სურვილებს მიეცნენ„ (PG. 25, Col. 9-10). ანუ, ცოდვით დაცემის შემდეგ, ადამიანი ღვთაებრივის მუდმივ ჭვრეტას მოცდა. ის კარგავს ღვთაებრივ მადლს და შიშვლდება, განიმოსება მადლისგან და მხოლოდ თავის შიშველ ხორცს და ღმერთისგან მიტოვებულ სულს ხედავს. ამგვარად, წმ. ათანასეს თანახმად,  სიშიშვლე, პირველ რიგში, ადამიანის ცხოვრების სულიერ ასპექტს უკავშირდება, შემდეგ კი ხორციელს. აი, რას წერს წმ. ირინეოს ლიონელი († 202): ადამი და ევა, რამეთუ ეს არის დედაკაცის სახელი, შიშვლები იყვნენ და არ სცხვენოდათ, რადგან მათში უცოდველი და ჩვილური აზრები იყო და (ეს აზრები) არ მიდიოდა იმ აზრსა და შეგონებამდე, რომელიც ბოროტებასთან (չարութեամբ), ერთად ვნებიანი და სამარცხვინო სურვილების მეშვეობით სულში იბადება (յոգւոջ ծնանի). იმ დროს (ისინი) თავის ბუნებას სრულად ინახავდნენ, რადგან ქმნილებაში შთაბერილი იყო სიცოცხლის სუნთქვა. შესაბამისად, იმყოფებოდნენ რა ამგვარ მდგომარეობაში, სულისთვის, რომელიც ძალასა და ღირსებაში მდგომარეობს, მანკიერება მიუწვდომელ უგუნურებას წარმოადგენდა. ამიტომ, მათ არ სცხვენოდათ, როდესაც ერთმანეთს ჩვილებივით კოცნიდნენ (համբուրելով) და ეხუტებოდნენ სისუფთავით“ (15). ძალიან საინტერესოა წმ. ირინეოსის შენიშვნა, რომ ადამი და ევა „შიშვლები იყვნენ და არ სცხვენოდათ“, ანუ სიშიშვლე მათში სირცხვილის გრძნობას არ აჩენდა, რადგან მათი გონება ჩვილურად უბრალო იყო. ადამიანის დაცემა ბოროტ ზრახვას უკავშირდება, რომელიც სულში იბადება (რაც ნების თავისუფალ არჩევანზე უთითებს), ანუ ზუსტად ბოროტმა ზრახვამ გამოიწვია ადამიანებში სირცხვილი და წუხილი. კიდევ უდრო საინტერესოა, რომ წმ. ირინეოსი, სამოთხეში, ნაზ (ჰეტერო) სექსუალურ ხვევასა და კოცნას უშვებს, თუმცა სიწმინდით, ჩვილთა მსგავსად, რაც, ასევე, მათ მორალურ უბრალოებაზე მიანიშნებს. ასეა თუ ისე, წმ. ირინეოსი სხვა წმინდა მამებთან შედარებით უფრო „თავისუფალია“ სამოთხეში მამაკაცისა და ქალის სქესობრივი ურთიერთობების  საკითხში. მისი აზრი უფრო ახლოს არის სქესთა შორის ურთიერთობებზე ევოლუციურ წარმოდგენებთან. თუმცა, ისიც საუბრობს ადამიანის ცოდვით დაცემაზე და მის მიერ მადლის დაკარგვაზე. წმ. იოანე ოქროპირის  თანახმად: „ქალაქები, ხელოვნება, სამოსი და მრავალი სხვა საჭიროება… სიკვდილმა მოიტანა“ (РG.  48, Col. 545), ანუ სამოსი, როგორც დაცემის შემდგომი ადამიანთა კულტურის ნაწილი, ცოდვით დაცემის პირდაპირი შედეგია (ცოდვით დაცემისა, რომელმაც პირველ ადამიანებს სიკვდილი მოუტანა). ეს გასაგებიცაა, თუ ბიბლიურ ყაენს გავიხსენებთ, რომლის შთამომავალთაგან ცივილიზაცია წამოვიდა. ანუ, წმ. იოანე ბიბლიური ტრადიციის სივრცეში იმყოფება. საერთოდ, წმ. იოანეს თანახმად, მთელი კულტურა შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ადამიანში ღმერთის არ არსებობის მოწმობა. ამ სიცარიელეს ადამიანი კულტურით, მათ შორის, სამოსით ავსებდა, რათა თავისი სირცხვილი დაეფარა.

ცხოველები არ გრძნობენ სირცხვილს.  ეს ბუნებრივია, რადგან ისინი ხომ არ არიან გონიერები. მაგრამ, რა შეიძლება ვთქვათ პოლინეზიელებსა და სხვა ტომებზე? ისინი ხომ არ არიან ცხოველები, არამედ ისინი გონიერი ადამიანები არიან, მაგრამ სიშიშვლის გამო სირცხვილს არ გრძნობენ მაშინაც კი, როდესაც მათთან ევროპელი და ამერიკელი მკვლევრები ჩადიან. ანუ, სამოსის შემქნის მიზეზი მხოლოდ კლიმატური პირობები ან სირცხვილი და მორალი არ არის. მიზეზი კიდევ არის ადამიანის კულტურული მენტალობა და ამ სირცხვილს რელიგიური საფუძველი ყოველთვის როდი აქვს. ცხოველები სიცივისგან თავშესაფარს ინსტინქტურად ეძებენ (ნაპრალები, ბუდეები, ბუნაგები და ა. შ.), ადამიანი კი ამას გონებით აღწევს. ი. მოლთმანი ზუსტად შენიშნავს,  რომ: „ადამიანს, ცხოველებისგან განსხვავებით, სუსტი ინსტინქტები აქვს. ადამიანს არ გააჩნია ბინადრობის მუდმივი არეალი, როგორც სიცოცხლის სფერო; მას გარე სამყაროსგან ბუნებრივი დაცვა არ გააჩნია; მის რეაქციაში არ არის ინსტინქტური დარწმუნებულობა; ადამიანმა თავისი გარემო ჯერ უნდა შექმნას ენისა და კულტურის მეშვეობით“ (16). ქალაქური კულტურის ადამიანს, გონიერების გამო, ცხოველური ინსტინქტურობის დონე დაუქვეითდა (ცხოველებს კი მთელი სიმძაფრით შეუნარჩუნდა). ამის მიუხედავად, მრავალი პოლინეზიური, სამხრეთ ამერიკული და სხვა ტომების მაგალითები მოწმობს (მათი რეგიონალური განლაგებისა და ცხელი კლიმატის გამო), ერთის მხრივ, რომ ისინი გონებას ჩვენს მსგავსად არ იყენებენ და მეორეს მხრივ, მათ, ჩვენგან განსხვავებით, ბუნების მიმართ ინსტინქტები შეუნარჩუნდათ, რაც მათ კულტურულ თავისებურებას შეადგენს. იმის შესახებ, რომ ადამიანს, ცხოველებთან შედარებით, ფიზიკური ძალა შეუმცირდათ, ჯერ კიდევ წმ. ბასილი დიდი წერდა: „ჩვენი სხეული უფრო სუსტიაა, ვიდრე ცხოველებისა… ადამიანის ხორცი უფრო მეტად მოწყვლადია, ცხოველების ხორცთან შედარებით“ (17). ამას ადასტურებს პალეოანთროპოლოგიის მონაცემები. ადამიანის ევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ადამიანი ცხოველთა სამყაროს გონებით გამოეყო, სხეულით დასუსტდა, მაგრამ მისმა გონებრივმა პოტენციალმა ცხოველურს ბევრად გადააჭარბა.

გონება არის ფენომენი, რომელიც ზნეობის კრიტერიუმია და თუ ადამიანი სცოდავს (სინდისს ეწინააღმდეგება), ის ამით ადამიანურ ბუნებას, მის ღირსებას ამცირებს და იმ ცხოველურ ინსტინქტებს ემონება, რომლებიც ჩვენშია მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ჩვენი გონებით უნდა დავძლიოთ. ამ თავისებურებამ ადამიანი მთელს ქმნილებაზე მაღლა უნდა დააყენოს, რადგან ის თავის თავს, თავის მიზნებსა და აღსასრულს აცნობიერებს ამ სამყაროში. აღსანიშნავია, რომ გონების შეძენასთან ერთად ადამიანში ეთიკის გაგებაც ჩნდება. ჰანს კიუნგი, მიუთითებს რა მოლეკულარული მედიცინის ცნობილი სპეციალისტზე, ჰერდ კემპერმანზე, ამბობს: „ეთიკა მხოლოდ ადამიანებს გააჩნიათ“ (18). ეს გასაგებიცაა, რადგან სისტემურად აგებული ეთიკა მხოლოდ მისი გონებრივი გააზრების შედეგია. ცხოველთა სამყარო არსებობის ეგოისტურ პრინციპზეა ორიენტირებული, ადამიანმა კი, რომელიც ცხოველთა სამყაროდან გამოვიდა, თავისი გონებით დაძლია ცხოველური ეგოიზმი, ალტრუიზმის პრინციპი ღრმად გაიაზრა (რომელიც ასევე არის ბუნებასთან ადაპტაციის ინსტრუმენტი) და იგი თემური ცხოვრების წესში გააფორმა.  ამიტომაც აღნიშნავენ სოციოლოგები სოციალურ-კულტურულ ფაქტორებს, რომლებიც ჰომო-საპიენსების სხვადასხვა საზოგადოებაში ეთიკური  ქცევისთვის მნიშვნელოვანი იყო. ჩვენი ევოლუციის რომელიღაც ეტაპზე, გონების ნიჭს ჩვენთვის ბიძგი უნდა მიეცა თვითშემეცნებისკენ. ადამიანს, რომელიც უკვე გონებას ფლობს, აღარ აქვს უფლება ევოლუციის გზაზე უკუსვლით წავიდეს (ბიოლოგიურად ვერც დაბრუნდება, მაგრამ ინსტინქტურად ბრუნდება). ინსტინქტებთან დაბრუნება და ინსტინქტებით ცხოვრება აკნინებს სრულყოფილებისკენ სწრაფვას, რომლისკენაც ღმერთმა მოგვიწოდა ევოლუციისა და გონების მეშვეობით. პოლინეზიისა და აფრიკის შიშველ ტომებს, რომლებიც არ ფლობენ მეცნიერულ და რელიგიურ ცოდნას, თავიანთი კულტურული თავისებურებები გააჩნიათ, რომლებიც ობიექტურად და ანგარიშგასაწევად უნდა მიგვაჩნდეს, რადგან ისინი სიცოცხლის ძველ ფორმას ატარებენ. თუმცა, ყველას მსგავსად, ისინიც სულის უმაღლესი გამოვლინებისკენ არიან მოწოდებულნი.  დღეს, კაცობრიობის უმეტესი ნაწილი მორალსა და კულტურას ფლობს, მაგრამ იმის ნაცვლად რომ გონებითა და მორალით იხელმძღვანელოს, ინსტინქტებისკენ მიისწრაფვის. ეს ჩვენ გვამწუხრებს, თუმცა უკეთესის იმედს ვიტოვებთ. XXI საუკუნეში, როდესაც კაცობრიობა მზის სისტემის სხვა პლანეტებსაც დაიპყრობს, ჩვენ, მიუხედავად იმისა, რომ გონებას ვფლობთ, ცხოველური ინსტინქტები ვერ დავძლიეთ.

_ _ _ _ _

 

  1. იხ.: В.Емельянов. იქვე. С. 110-111.
  2. იხ.: В.Емельянов. Ветхозаветный Эдем по данным клинописных текстов (к этимологии термина ‘Eden) // Manifesta Memorabilia. Проблемы истории и культуры стран Востока и Африки. Памяти Владимира Романовича Арсеньева. СПб., Астерион, 2013 (გამოიცა 2017 წ.). С. 151.
  3. იხ.: В. Лосский. Очерк мистического богословия Восточной Церкви. Догматическое богословие. М., 1991. С. 91.
  4. იხ.: В.Емельянов. იქვე. С. 110-111.
  5. იხ.: В.Емельянов. იქვე. С.
  6. იხ.: В.Емельянов. იქვე. С.
  7. იხ.: Шифман И.Ш. О Ба’лу. Угаритские поэтические пове-ствования. М., 1999. С. 45; Тантлевский И.Р. Введение в Пятикнижие.М., 2000. С. 104.
  8. იხ.: В.Емельянов. იქვე. С.
  9. Leonard A., Jr. Archaeological Sources for the History of Palestine: The Late Bronze Age // BiblArch. 1989. Vol. 52. N 1. P. 4-39; Meyers C. L. Was There a Seven-Branched Lampstand in Solomon’s Temple? // BAR. 1979. Vol. 5. N 5. P. 46-57;
  10. იხ.: „Homo-sapiens-ების პრეისტორიული საზოგადოება, როგორც ეკლესიური თემის (ἐκκλησία) წინასახე“ http://www.orthodoxtheology.ge/eklesiadahomosapiens/
  11. იხ.: „შუმერულ-აქადური მითი პირველი ადამიანის – ადაპეს შესახებ, როგორც ბიბლიური ადამის სახე, რომელიც უკვდავებაზე უარი თქვა“ https://john-kazaryan.blogi.ch/geo/2018/06/16/shumerul-akaduri-miti-pirveli-adamianis/
  12. იხ.: Wheeler J. A. Genesis and Observership // Foundational Problems in the Special Sciences. Dordrecht, 1977. Р. 27.
  13. იხ.: Whitfield, J. Dinosaurs got cancer. Nature, News, 2003.
  14. იხ.: Ганс Кюнг. Начало всех вещей. ББИ., М., С 54.
  15. იხ.: Ганс Кюнг. იქვე. С. 669-670.
  16. იხ.: Ю. Мольтман. Человек. ББИ., М., 2013. С. 6. Мо
  17. იხ.: Святитель Василий Великий, Архиепископ Кесарии Каппадокийской. Творения: В. 2 т. Том первый: Догматико-полемические творения. Экзегетические сочинения. Беседы. Прил.: Архиеп. Василий (Кривошеин). Проблема познаваемости Бога. М.: Сибирская Благозвоница, 2008. С. 434 (Полное собрание творений святых отцов Церкви и церковных писателей в русском переводе).
  18. იხ.: Ганс Кюнг. Начало всех вещей. ББИ. М. 2007. С. 228.

 

შემოკლების სია:

PG – J.P. Migne, ed. Patrologiae graecae cursus completus. Paris, 1844-66.

 

გამოყენებული და გათვალისწინებული ლიტერატურა და წყაროები:

 

Leonard A., Jr. Archaeological Sources for the History of Palestine: The Late Bronze Age // BiblArch. 1989. Vol. 52. N 1. P. 4-39; Meyers C. L. Was There a Seven-Branched Lampstand in Solomon’s Temple? // BAR. 1979. Vol. 5. N 5.

Wheeler J. A. Genesis and Observership // Foundational Problems in the Special Sciences. Dordrecht, 1977. Р. 27.

Whitfield, J. Dinosaurs got cancer. Nature, News, 2003.

В. Емельянов. Ветхозаветный Эдем по данным клинописных текстов (к этимологии термина ‘Eden) // Manifesta Memorabilia. Проблемы истории и культуры стран Востока и Африки. Памяти Владимира Романовича Арсеньева. СПб., Астерион, 2013 (გამოიცა 2017 წ.).

В. Лосский. Очерк мистического богословия Восточной Церкви. Догматическое богословие. М., 1991.

Шифман И.Ш. О Ба’лу. Угаритские поэтические пове-ствования. М., 1999.

Тантлевский И.Р. Введение в Пятикнижие.М., 2000.

Ганс Кюнг. Начало всех вещей. ББИ., М., 2007.

Ю. Мольтман. Человек. ББИ., М., 2013.

Святитель Василий Великий, Архиепископ Кесарии Каппадокийской. Творения: В. 2 т. Том первый: Догматико-полемические творения. Экзегетические сочинения. Беседы. Прил.: Архиеп. Василий (Кривошеин). Проблема познаваемости Бога. М.: Сибирская Благозвоница, 2008. (Полное собрание творений святых отцов Церкви и церковных писателей в русском переводе).

 

 

 

 

Print Friendly

Tags: ,

Comments are closed.