პაულ ტილიხი

23/03/2016
By

paul-tillich

ავტორი: ზურაბ ეკალაძე

(სტატია -ჟურნალ “გული გონიერიდან”) 

ამ ავტორის სხვა სტატიები:

ეტიენ ჟილსონი

ტეიარ დე შარდენი

ბონავენტურა

პაულ (პოლ) ტილიხი (Tillich) მეოცე საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გამოჩენილი და გავლენიანი პროტენტასტი თეოლოგი და ფილოსოფოსია. იგი ე. წ. „დიალექტიკური თეოლოგიის“ წარმომადგენლად ითვლება, თუმცა ხშირად მის ნააზრევს „ეგზისტენციალურ თეოლოგიასაც“ უწოდებენ. იგი შეეცადა გამოცხადების ქრისტიანული სიმბოლოები განემარტა, როგორც პასუხები ადამიანური არსებობის იმ კითხვებზე, რომლებიც ეგზინტეციალიზმმა წამოჭრა.

პაულ ტილიხი დაიბადა 1886 წლის 20 აგვისტოს პრუსიის პატარა სოფელ შტარცედელში, ბრანდერბურგის პროვინციაში, ლუთერანი პასტორის ოჯახში, 1904-1907 წლებში სწავლობდა ბერლინის, ტიუბინგენისა და ჰალე-ვიტენბერგის უნივერსიტეტებში, 1911 წელს ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხი მიიღო ბრესლაუს უნივერსიტეტში. 1912 წელს პასტორი გახდა. I მსოფლიო ომის წლებში ის არმიის კაპელანი იყო, 1919-1924 წლებში ბერლინის უნივერსიტეტის პრივატ-დოცენტია, 1924 წლიდან თეოლოგიის პროფესორია ჯერ მარბურგის, შემდეგ ლაიფციგისა და ფრანკფურტის უნივერსიტეტებში. 1933 წლიდან ტილიხი აშშ-ში გადადის, სადაც ნიუ-იორკის გაერთიანებული თეოლოგიური სემინარიის რელიგიის ფილოსოფიის პროფესორია 1955 წლამდე. 1940 წელს მან ამერიკის მოქალაქეობა მიიღო. 1961 წელს იგი გახდა ერთ-ერთი დამაარსებელთაგანი „ხელოვნების, რელიგიისა და თანამედროვე კულტურის საზოგადოებისა“. პაულ ტილიხი გარდაიცვალა ჩიკაგოში, 1965 წლის 22 ოქტომბერს.

პაულ ტილიხის ნაშრომთაგან უმთავრესია „სისტემური თეოლოგია“, გამოცემული სამ ტომად (1951-63 წწ.). გარდა ამისა, მას ეკუთნის სხვა მრავალი თხზულებაც: „სიმამაცე არსებობისათვის“ (1952 წ.), „რწმენის დინამიკა“ (1957 წ.) და სხვა.

ტილიხი ცდილობდა, პროტესტანტიზმისა და ზოგადად ქრისტიანული თეოლოგიის სხვადასხვა მიმდინარეობანი გაეერთიანებინა და საფუძველი ჩაეყარა მათი „ეკუმენური“ სინთეზისათვის. მან მიზნად დაისახა ე. წ „კულტურის თეოლოგიის“ შექმნა, რომელიც გააშუქებდა თანამედროვე საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა მხარეს (ერთგვარი პროტესტანტული ვერსია ნეოთომიზმისა, სხვათა შორის პ. ტილიხს აქვს ნაშრომები ფსიქოთერაპიის, ეთიკის, აღზრდის, სოციოლოგიის საკითხებზე). ამან იგი ისტორიული პროტესტანტიზმის კრიტიკამდე მიიყვანა, რომელმაც, მისი აზრით, დაკარგა ეკლესიის სულიერი სახე, დაარღვია კათოლიციზმის მისტიკური ელემენტები. სიმბოლოები რაციონალური კონცეფციებით, მორალური კანონებითა და სუბიექტური ემოციებით შეცვალა, რითაც შექმნა საფრთხე ქრისტიანობის საკრამენტალური საფუძვლის მოსპობისა. პ. ტილიხი თვლის, რომ პროტესტანტიზმმა უნდა გაწყვიტოს კავშირი თანამედროვე იდეალებთან და პრაქტიკასთან, წინააღმდეგ შემთხვევაში „მასიური ადამიანის“ მისწრაფება ახალი სიმბოლოებისადმი და მათდამი დაქვემდებარება ანტიქრისტიანულ ტოტალიტარიზმამდე და ნეობარბაროსობამდე მიგვიყვანს.

პ. ტილიხს თეოლოგიის სიმძიმის ცენტრი ანთროპოლოგიაზე გადააქვს, რაშიც აშკარაა ს. კირკეგორის გავლენა. იგი წერს, რომ გამოცხადება არ შეიძლება ჰგავდეს ქვას, რომელიც შეუცნობელი სამყაროდან ეცემა ადამიანს (Systematic theology V. 1. Chi. 1951. n. 64) ღმერთი ტილიხისათვის სამყაროში მყოფობას, როგორც მისი საფუძველი და სიღრმე. ტილიხის მიზანია მოახდინოს ღვთისა და ბუნების, უფლისა და ისტორიის „კორელაცია“, რაც პროტესტანტიზმში უფრო ძნელი განსახორციელებელია, ვიდრე თომიზმში. ამ ამოცანის სიძნელე ისაა, რომ თავიდან იქნას აცილებული როგორც ტრანსცენდენტიზმი, ისე პანთეიზმი. ღვთის თვითმყოფადობას ტილიხი ყოფიერების საფუძვლებსა და ძალებთან აიგივებდა. მისი აზრით, ადამიანი ღვთისგან თავისი „გაუცხოების“ გამოა განშორებული. ეს აიძულებს მას, უკანა პლანზე გადაწიოს „პიროვნული ღმერთის“ იდეა. იგი თუმცა არ უარყოფს „პერსონალიზმის“ პრინციპს, მაგრამ გარკვეულწილად ასუსტებს მას. ამგვარი შუალედური პოზიცია ღვთის შინაგანი ბუნების შესახებ მისეულ სწავლებაში ცნაურდება: ღმერთი არაა იგივეობრივი თომისტური, „წმინდა აქტისა“ (actus purus), მთლიანი და სრულყოფილი რეალიზაცია ყოფიერების ყველა პოტენციისა, ეს ღვთის „გაქვავებას“ გამოიწვევდა, მაგრამ იგი არც ბერდიაევისეული „მეონური თავისუფლებაა“, ღმერთი ორივე პოლუსს მოიცავს – ფორმას და დინამიკას, უძრაობასა და ქმნადობას, შინაგანი დაძაბულობის მდგომარეობას.

პ. ტილიხის მიხედვით, ღვთის იდეა „საზღვრითი სიტუაციებიდან“ წარმოიშობა. იმეორებს რა ს. კირგეგორისეულ შიშისა და ძრწოლის ადამიანური განცდის ანალიზს, ტილიხი ღვთის არსებობის ონტოლოგიური არგუმენტისაკენ მიდის. სასოწარკვეთის მდგომარეობაში ადამიანი აცნობიერებს თვისი ეგზინტენციის უაზრობას, როგორც საკუთარი აზრისაგან გათიშვას, გაყრას. მას ძალუძს, გააცნობიეროს თავისი ბოლოვადობა მხოლოდ მაშინ, როცა მაღლდება იქამდე, რაც საფუძველია ყოველგვარი შეეჭვებისა და ამის გამო თვითონ უეჭველია (იქვე. P. 249). ცოდვა, ტილიხის აზრით, რაიმე გარეგანი კანონის ან მცნების დარღვევა კი არაა, არამედ საკუთარი ჭეშმარიტი არსისაგან გაუცხოვება. მისი გარდუვალობა პარადოქსული სახით უკავშირდება პიროვნული დანაშაულის გაცნობიერებას. ჯოჯოხეთის, საშინელი სამსჯავროსა და ა. შ სახეები ადამიანის მიერ საკუთარი თავის განსჯის ფორმით გვევლინებიან. ქრისტე „ახალი ყოფიერების“ სახეა, ესაა თვითმყოფობის შთანერგვა ეგზისტენციაში, რომელიც ძლევს პიროვნული და სოციალური გაუცხოვების დემონურ მექანიზმს (იქვე, P. 254-5).

ტილიხის აზრით, ამ კონცეფციამ უნდა გაათავისუფლოს ქრისტიანობა, ერთი მხრივ „საეჭვო ისტორიული ალბათობებისაგან“ (რეაქცია ლიბერალური პროტესტანტიზმის „ისტორიული იესოს“ მიმართ) გადაჭარბებული ინტერესებზე და, მეორე მხრივ, ქრისტეში ორი ბუნების შესახებ არსებული მრავალსაუკუნოვანი დავისაგანაც (იქვე, P. 255).

პ. ტილიხი მკვეთრად დაუპირისპირდა თავის ყოფილ თანამოაზრეს, კ. ბართს. თუ ეს უკანასკნელი უარყოფს ღვთისმყოფობას სამყაროში და ამიტომაც თვით რელიგიურ რწმენას განიხილავს როგორც რაღაც „არა ამ სოფლისაგანს“, როგორც „სასწაულს“, „ღვთის წყალობას“, პ. ტილიხი პირიქით, ცდილობს ზღვარი დაუდოს ამგვარ რელიგიურ იზოლაციონიზმს და გვთავაზობს რელიგია განვიხილოთ, როგორც ცხოვრების ყველა სფეროს „სიღრმის საზომი“. რელიგია არ უნდა განუდგეს სოფელს, მის საერთო ინსტიტუტებსა და კულტურას, რადგან ისინი არც ისე უიმედოდაა წახდენილი. თეოლოგიას არ ძალუძს ამა სოფლის იგნორირება, მან ადამიანური ყოფიერების პრობლემის გადაჭრისათვის სწორედ ამ სოფლად უნდა იბრძოლოს.

პ. ტილიხს მიაჩნდა, რომ რელიგია განმსჭვალავს, ან უნდა განმსჭვალავდეს ადამიანის მთელ პიროვნულ თუ საზოგადოებრივ ცხოვრებას, ვინაიდან ყოველივე სულიერი ადამიანში; ყოველივე, რაც კულტურაში რეალიზდება, რელიგიური საზრისის შემცველია. რელიგიის საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და საერო კულტურისაგან გამიჯვნასა და იზოლაციას პ. ტილიხი სეკულარიზაციის პროდუქტად მიიჩნევს, რაც ადამიანის ცნობიერების გაორებითა და დამახინჯებითაა გამოწვეული. მისი იდეალია იმგვარი საზოგადოება, რომლისთვისაც უცნობია ის განსხვავება და გაორება, დამღუპველად რომ მოქმედებს როგორც საერო კულტურაზე, ისე ეკლესიაზე. პ. ტილიხი მიზნად ისახავს, გადალახოს სეკულარიზირებული კულტურის „საერო ავტონომია“ და მასში ყველგან „ღვთის ნაკვალევს“ დაეძებს. თავის მხრივ, რელიგიამაც უნდა გადადგას შემხვედრი ნაბიჯი.

ამის შესაბამისად ყალიბდება ცნება ღმერთის, როგორც „ყოფიერებისა თავის თავში“ და „ყოფიერებისა, როგორც ასეთის“ შესახებ. ღმერთი, როგორც „მთელი რეალობა“, არსებულის ზღვარს მიღმა მყოფობს და იმავდროულად არსებულშიც არის, როგორც მისი „საფუძველი“. ის არის სრულყოფილება, რომელშიც არსება და არსებობა (ესენცია და ეგზისტენცია) განუყრელადაა შერწყმული, მაშინ როცა ადამიანისა და სამყაროს ყოფიერებას ამგვარი სრულყოფილება არ ახასიათებს. ღმერთზე, რომელიც „საფუძველთა საფუძვლად“ მოიაზრება, არ შეიძლება ითქვას, რომ ის არსებობს. ეს საშუალებას აძლევს პ. ტილიხს, აღიაროს, რომ გარკვეულწილად ათეისტებიც მართლები არიან, როდესაც ღმერთის, როგორც სამყაროზე აღმატებული, უმაღლესი პიროვნების არსებობას უარყოფენ. ეს, რასაკვირველია, იმას არ ნიშნავს, რომ ტილიხი ათეიზმის პოზიციაზე დგება. პირიქით, მას სურს, ღვთის რწმენა განუმტკიცოს თანამედროვე ადამიანს. მას ესმის, რომ ღმერთზე ძველებური წარმოდგენებით ამის მიღწევა ძნელია, მაგრამ მას არც ღმერთის წმინდა გონებაჭვრეტით ფიქციად, შიშველ მეტაფიზიკურ აბსტრაქციად გადაქცევა სურს. ამიტომ იგი უბრალოდ უარს ამბობს, განიხილოს ღმერთი, როგორც ბუნებასა და ტრანსცენდენტურ სამყაროს შორის არსებულ რაიმე საწყისად. ტილიხი თვით „ტრანსცენდენტურის“ ცნების სხვაგვარ გააზრებას გვთავაზობს: იგი მიღმურ სამყაროში კი არა, თვით ჩვენსავე სამყაროში, მის სიღრმესა და საფუძველში უნდა ვეძიოთ. „ყოფიერების სიღრმე“ – აი, ახალი სახე ღვთისა, რომელმაც უნდა შეცვალოს ტრადიციული, რომელსაც საფუძვლად ამ და იმქვეყნიურ ყოფიერებათა მკვეთრი ურთიერთდაპირისპირებულობა ედო.

„ეგზისტენციალურ თეოლოგიას“ თავისთავად ყოფიერების სტრუქტურა არ აინტერესებს, იგი ისწრაფვის, ჩაწვდეს მის „მნიშვნელობას ჩვენთვის“. სწორედ თეოლოგიაა მოწოდებული, პასუხი გასცეს ადამიანისთვის უმთავრეს კითხვას – მისი ყოფიერების, მისი არსებობის საზრისის შესახებ. თეოლოგიის მიმართება ყოფიერებისადმი, როგორც შემეცნების ობიექტისადმი, პრინციპულად სხვაგვარია, ვიდრე, მაგალითად, მეცნიერისა მისი კვლევის ობიექტისადმი: თეოლოგი მთელი თავისი არსებითაა ობიექტთან დაკავშირებული, მასშია „შთაფლული“ მთელი თავისი განცდებით, ძიებებით, წინააღმდეგობებითა და იმედებით. ჭეშმარიტება, რომელსაც იგი ეძიებს, ობიექტური ჭეშმარიტება კი არ არის, რომელსაც მეცნიერი ადგენს, ესაა ხსნის ჭეშმარიტება და, შესაბამისად, პირადი ჭეშმარიტება. მის ძიებაში თეოლოგის პოზიცია მთლიანად მისი პიროვნული რწმენითაა განპირობებული, რწმენა კი ესაა იმ არსების მდგომარეობა, უმაღლესი ინტერესით რომაა შეპყრობილი, ღმერთი კი იმ ინტერესების შინაარსს ეწოდება, ჩვენთვის ყოფიერების საზრისის წვდომის წადილით რომაა ნაკარნახევი.

რელიგიის თანამედროვე სამყაროსთან მჭიდროდ დაკავშირების მცდელობამ და ადამიანის სულიერი სამყაროსა და მთელი კულტურის ცენტრად მისმა გამოცხადებამ პ. ტილიხის მოძღვრება საკმაოდ დააშორა ტრადიციულ ქრისტიანობას. ტილიხს სურდა, თეოლოგია გაეთავისუფლებინა, როგორც თვითონ უწოდებდა, „სუპრანატურალიზმისაგან“, ე. ი. იმ თვალსაზრისისაგან, რომელიც „ბუნებრივს“ და „ზებუნებრივს“ ორ განცალკევებულ და ერთმანეთისადმი უცხო სფეროდ მოიაზრებს და რომლის მიხედვითაც რწმენა ადამიანს ამ სამყაროში გარედან ეძლევა, როგორც უცხო რამ „ამ სამყაროსადმი“, რომელშიც მას საფუძველი არ გააჩნია. თუკი ამგვარ თვალსაზრისზე დავდგებით, მაშინ მთელი კოლიზია „მიწიერსა“ და „ზეციურს“ შორის კონფლიქტზე დაიყვანება. „სუპრანატურალიზმის“ კონცეფცია ტილიხს თეოლოგიურად პრიმიტიულად მიაჩნია. მის მიერ ღვთის დაფუძნება მთელი მიღმური სამყაროს მარტივ უარყოფაზეა აგებული, მისი ლოგიკა სწორხაზოვანია და ღვთისა და სამყაროს იმგვარ დაპირისპირებულობას ემყარება, რომელიც მათ სინთეზს გამორიცხავს. პ. ტილიხი ვარაუდობდა, რომ მან მარადიული პრობლემების გადაჭრის ახალ გზებს მიაგნო. პ. ტილიხის მიერ შემოთავაზებული ახალი ტაქტიკის არსი შემდეგნაირად შეიძლება იქნეს ფორმულირებული: გამოცხადების ჭეშმარიტება არ შეიძლება სამყაროზე გარედან იყოს თავსმოხვეული, პირიქით, მასში უნდა იქნას შეტანილი გაგება იმისა, რაც სამყაროში ხდება. ტილიხი ამას ადამიანური გონებისა და გამოცხადების ურთიერთმიმართების საკითხის გადაწყვეტის მაგალითით არკვევს. იგი გადაჭრით არ ეთანხმება იმ აზრს, რომელიც ამტკიცებს, რომ გონება და გამოცხადება შეუთავსებადნი არიან. იგი თვლის, რომ ეს შეუთავსებადობა წმინდა გარეგნული ხასიათისაა. თუ თეოლოგია ამ გარეგნულ, მოჩვენებით მხარეს არსობრივად ჩათვლის, მაშინ ის ვულგარული, პრიმიტიული აპოლოგეტიკის გზას დაადგება, რომელიც ადამიანური გონების წინააღმდეგაა მიმართული და ფაქტიურად იმ თვალსაზრისზე დგას, რომლის მიხედვითაც ღვთის არსებობის არგუმენტირება მხოლოდ უმეცრების საფუძველზე შეიძლება. პ. ტილიხი ეწინააღმდეგება იმ პრიმიტიულ ხერხებს, რომლებსაც ხშირად მიმართავენ ხოლმე თეოლოგები, ვინაიდან, მისი აზრით, გამოცხადების რელიგიის, როგორც ადამიანური გონების მკურნალი ძალის აუცილებლობის დამტკიცება ასე პრიმიტიულად არ შეიძლება. საკითხისადმი უფრო ფაქიზი მიდგომაა საჭირო.

პ. ტილიხი მიმოიხილავს ადამიანური აზრის, ფილოსოფიის, სამეცნიერო ცოდნის განვითარების გზას, საზოგადოების სულიერი ცხოვრების ისტორიას და მის თანამედროვე მდგომარეობას, რათა აჩვენოს, რომ ადამიანურ გონებას გზა აებნა გადაუჭრელ წინააღმდეგობათა ლაბირინთში, დეგრადაციას განიცდის და დაღუპვას უქადის კაცობრიობას: შემეცნების დეჰუმანიზაციას იმ სახით, რა სახითაც ის სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის გზაზე ვითარდება, მთელი საზოგადოებრივი ცხოვრების დეჰუმანიზაცია მოსდევს. ტილიხი მუქი ფერებით ხატავს თანამედროვე სიტუაციას, რაც „ცოდნის პოზიტივისტურმა ტიპმა“ ჩამოაყალიბა, რისგანაც თავის დაღწევა ადამიანური გონების მეოხებით შეუძლებელია და ამიტომაც გამოსავლის ძიებაში, გონებრივ ღვთაებრივ გამოცხადებას უნდა მივმართოთ.

პ. ტილიხის აზრით, ადამიანური გონება არცაა ნამდვილი გონება, იგია მეორეული, „ესენციალურ გონებასთან“ ანუ „ყოფიერების საფუძველთან“ მიმართებით წარმოებული გონება, მისი პოტენციური შესაძლებლობების რეალიზაცია და თავისთავში დამანგრეველ საწყისს შეიცავს: იგი მოსწყდა თავისი საფუძვლის სიღრმეს, თავის წყაროს და ამ მოწყვეტაში უკვე ძევს მისი დეგრადაციის გარდუვალობა. გონება, ტილიხის მიხედვით, ან „ავტონომიის“ ცოდვაში ვარდება, თავს დამოუკიდებელ თავითმკმარ საწყისად წარმოიდგენს და კარგავს თავისი „სიღრმის“ განცდას, ან, ამის საპირისპიროდ, ავტორიტარულობისაკენ მიიქცევა, რომელიც მასზე ასევე დამანგრეველად მოქმედებს. ამრიგად, ადამიანური გონება ჩიხში ექცევა. ავტონომიის ტრადიციების გზაზე მსვლელობისას იგი „ტექნიკურ გონებად“ გადაგვარდება, სრულიად კარგავს კავშირს „სიღრმესთან“ და ცარიელი და დეჰუმანიზირებული ხდება. ტილიხი აღწერს ამ კონფლიქტს, როგორც კონფლიქტს მეცნიერებასა და რელიგიას შორის და ამტკიცებს, რომ მისგან გამოსავალი გამოცხადებაში უნდა ვეძიოთ. კაცობრიობის აზროვნების ისტორია მისი დაცემის ისტორიაა და ყველაზე დამაჯერებელი მოწმობაა იმისა, რომ მას საკუთარი ძალისხმევით არ ძალუძს ჭეშმარიტი ცოდნის მიღწევა.

გამოცხადების პოზიციიდან გონების კრიტიკის ნაცვლად, რომელსაც ტრადიციულ თეოლოგიაში ნაკლებსარწმუნო, ხშირად უპირატესად ემოციური ხასიათი აქვს, პ. ტილიხი გვთავაზობს „გონების თვითკრიტიკას“ გამოცხადების შუქზე. ეს თვითკრიტიკა მოწოდებულია, გამოავლინოს ადამიანური გონების დამანგრეველი კონფლიქტი (კონფლიქტი აბსოლუტიზმსა და რელატივიზმს, ფორმალიზმსა და ემოციონალურობას შორის) და აჩვენოს ამ ურთიერთსაპირისპირო ტენდენციათა შორის ჰარმონიის დამყარების შესაძლებლობის უაზრობა გამოცხადების შემწეობის გარეშე. რელიგიისაკენ მოქცევის გარეშე ვერავითარი ადამიანური ძალისხმევა ვერ იხსნის საზოგადოებასა და მის კულტურას, რომელიც დეგრადაციის, დაცემისა და დაღუპვისთვისაა განწირული. ტილიხის აზრით, მეცნიერების ზემოქმედება საზოგადოებრივ ცნობიერებაზე უარყოფითი შედეგების მომტანი იყო. მან პოზიტივიზმის ზეიმი გამოიწვია, რომლის თანახმადაც, ისეთი ცნებები, როგორიცაა სიცოცხლე, სული, საზოგადოება, შეხედულება, ღირებულება, თვით „უმაღლესი ინტერესი“ ე. ი. რელიგია, განკერძოებული, ანალიზური, გამოთვლითი ტექნიკური საჭიროებისათვის ვარგისი ტერმინებით უნდა განიმარტოს. ეს ადამიანის ბუნებისაგან გაუცხოებას იწვევს და რაც ყველაზე მთავარია, თვით ადამიანი ხდება შემეცნების ობიექტი და იქცევა „საგნად საგანთა შორის“. აქედან მოდის მე-20 საუკუნის სულიერი ცხოვრების დაცემა და საზოგადოების დეჰუმანიზაცია. ეს ყოველივე ჩვენ ალტერნატივის წინაშე გვაყენებს: ან გამოვიყენოთ კონტროლირებადი ცოდნა, ან გამოცხადებას მივმართოთ.

პ. ტილიხის ეგზისტენციალურ თეოლოგიაში არსებითად მოდიფიცირდება ქრისტიანობის ცენტრალური ცნება – გამოცხადება. კ. ბართისაგან განსხვავებით, რომელიც გამოცხადებას მხოლოდ ღვთაებრივ ნებასთან კავშირში და ადამიანისგან დამოუკიდებლად განიხილავს, პ. ტილიხი გვთავაზობს გამოცხადების არსის განხილვას ორი კომპონენტის ერთობის სახით: მასში მონაწილეობს როგორც „მომცემელი მხარე“ (ღმერთი), ისე – „მიმღები“ (ადამიანი). ეს იმას ნიშნავს, რომ ტილიხი იზიარებს გამოცხადების ტრადიციულ გაგებას მისი განსაკუთრებულობის, ღვთაებრივი წარმომავლობის შესახებ, მეორე მხრივ, ამ მოვლენაში ადამიანსაც გარკვეულ როლს აკისრებს. გამოცხადებას, ტილიხის მიხედვით, ეგზისტენციური ხასიათი აქვს იმდენად, რამდენადაც მას ძალა აქვს მხოლოდ მათთვის, ვინც მასში მონაწილეოს თუნდაც მხოლოდ რწმენის მეშვეობით. რაც ყველაზე არსებითია, ღვთაებრივი გამოცხადების მიღება გარკვეულწილად ადამიანური არსებობითაა განპირობებული, იმ სიტუაციით, რომელშიც იგი იმყოფება. მას მიაჩნია, რომ ტრადიციული რელიგიური სიმბოლოები ყოველ ახალ თაობაში ახლებურად უნდა ინტერპრეტირდეს, ისტორიული ეპოქის თავისებურებათა გათვალისწინებით. საერთოდ პ. ტილიხი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს სიმბოლოს, როგორც კორელაციის უნივერსალურ საშუალებას, როგორც ხიდს არსობრივსა და ეგზისტენციალურ ყოფიერებას სშორის. გამოხატავს რა უსასრულოს სასრულში ან მარადიულს დროულიში, სიმბოლო პარადოქსულ შინაგან სტრუქტურას ფლობს, იგი ერთდროულად კიდეც ამტკიცებს და კიდეც უარყოფს მას, რასაც გამოხატავს. მითების სახით სიმბოლოები რელიგიის „ბუნებრივ ენას“ აყალიბებენ, რომელიც არავითარ შეცვლას არ ექვემდებარება. კ. იუნგის საპირისპიროდ პ. ტილიხი ხაზს უსვამს სიმბოლოთა რეალურობას და მათ პირობით ნიშნებად თუ ალეგორიებად გარდაქმნას ეწინააღმდეგება.

ეგზისტენციალური ფილოსოფიის მეშვეობით, ტილიხის აზრით, შესაძლებელია დოგმების ახლებურად გააზრება, რომლის გარეშე ისინი თანამედროვე ადამიანისათვის გაუგებარნი არიან. ამგვარი გააზრება ხშირად იწვევს ტრადიციული ქრისტიანობიდან გადახვევას.

პ. ტილიხის მიხედვით, ადამიანის გაუცხოება თვით ღმრთაებრივი შესაქმის მიერ იყო წინასწარგანსაზღვრული. ამგვარი გაგება ადვილად უკავშირდება მიწიერისა და ზეციურის ტრადიციულ ურთიერთდაპირისპირებას, რის შედეგადაც ადამიანის ამქვეყნიური საქმიანობა „არანამდვილ ყოფიერებად“ ცხადდება. მაგრამ ტილიხს სურს, ერთმანეთს დაუკავშიროს „ეგზისტენციაში“ ადამიანის უნივერსალური წახდენილობის საწყისი პრინციპი და მისი აქტიურობის აღიარება, მისი პასუხისმგებლობა, როგორც თავისუფლად მოქმედი პიროვნებისა. ამისთვის იგი ცდილობს, ადამიანის ბედი მისივე თავისუფალი გადაწყვეტილებით განსაზღვრულად წარმოიდგინოს და არა გარედან იძულებით თავსმოხვეულიდ. ადამიანის ბედი, ხვედრი არ ეწინააღმდეგება თავისუფლებას, როგორც ბედისწერას. მის ფორმირებაში თავისუფლება არჩევანის გადაწყვეტილებისა და პასუხისმგებლობის სახით მონაწილეობს. ამრიგად, ადამიანის თავისუფლება პიროვნების ბედთან მიმართებაში აქტიურად მოქმედი და პასუხისმგებელი ძალის სახით წარმოჩინდება.

მიუხედავად ამისა, პიროვნება მაინც „ეგზისტენციაში“, გაუცხოებულ მდგომარეობაში რჩება, იგი მოწყვეტილია ღვთაებრივ არსს. ისტორიის მიზანი ღმერთსა და ადამიანს შორის გაწყვეტილი კავშირის აღდგენაა, ხოლო მისი მოძრაობა ამ მიზნისაკენ ღვთისგან არის განსაზღვრული. მაგრამ ამ ღმერთზე არ შეიძლება ითქვას, რომ ის არსებობს, მისი ჩართვა ობიექტურის სახით ისტორიული მოვლენების ჯაჭვში არ შეიძლება: თუ ამას მოვიმოქმედებთ, ღმერთი საერთოდ შეწყვეტს არსებობას. ადამიანისათვის მას ისტორიაში იესო ქრისტე წარმოადგენს, იგია, როგორც ტილიხი უწოდებს, „ახალი ყოფიერება“, არა განსაკუთრებული მესამე რეალობა ღმერთსა და ადამიანს შორის, არამედ ესაა არსი, რომელიც გვიჩვენებს, როგორი უნდა იყოს ადამიანი თავისი არსებით, როგორი უნდა იყოს იგი ღვთისათვის.

იესო ქრისტე, ტილიხის განმარტებით, ღმერთთან არსებული ონტოლოგიური რეალობა კი არაა, არამედ ადამიანში განხორციელებილი ღვთის ხატია. ტილიხი სახარებისეული იესო ქრისტეს ნაცვლად აბსტრაქტულ-ფილოსოფიურ ცნებას გვთავაზობს. იგი შესაძლებლად არ თვლის, დასვას საკითხი ქრისტეს ისტორიულობის შესახებ. მისთვის იესო სხვა არავინაა, თუ არა „ეგზისტენციურ“ ვითარებაში მყოფი ეგზიტენციალური ადამიანი, რომელსაც ეს ვითარება ვერ იმორჩილებს.

თავისი კონცეფციით პ. ტილიხი ცდილობს, თავიდან აიცილოს ორი უკიდურესობა. ერთი მხრივ, მას სურს, ქრისტიანობა იმგვარ რელიგიად წარმოაჩინოს, რომელიც ადამიანს მხოლოდ იმქვეყნიურ მისაგებელს ჰპირდება და ამქვეყნუირი პრობლემების გადასაწყვეტად არაფერს სთავაზობს. მეორე მხრივ, მას არ შეუძლია, ადამიანური ძალისხმევით „წყეული პრობლემების“ გადაჭრის შესაძლებლობა სხვადასხვად შეაფასოს, თუ არა როგორც ადამიანის ღვთისაგან განდგომის უმაღლესი საფეხური. იგი რეალურსა და ზებუნებრივს შორის ზღვარზე შეჩერებას ლამობს. მას სურს, პროტესტანტიზმში იმგვარი ქრისტიანული მიმდინარეობა დაინახოს, რომელიც ადამიანს რეალობისგან არ წყვეტს და მის უარყოფას არ აიძულებს იმქვეყნიურისა და ზებუნებრივის სახელით.

კანტისეული კატეგორიებით რომ ვისარგებლოთ, შეიძლება ითქვას, რომ პ. ტილიხი აღიარებს პრაქტიკულ გონებას, მაგრამ უარყოფს თეორიულს. საქმე ისაა, რომ მას არ გააჩნია საზოგადოებრივი ცხოვრების ობიექტურ ურთიერთობებში საწვდომი ინსტრუმენტი. ამიტომ არაა გასაკვირი, რომ იგი მეტისმეტად ფართოდ იყენებს სიმბოლურ ინტერპრეტაციებს: სოციალური მისთვის არსებობს მხოლოდ იქ, სადაც არის სიმბოლო. რაციონალური ახსნა სიმბოლურ განმარტებებზე დაიყვანება. სიმბოლოები, რომელთაც ტილიხი ხელოვნების, პოლიტიკისა და ეკონომიკის განხილვისას მიმართავს, მოვლენათა სფეროს, გარეგნული ურთიერთობების მიღმა შეღწევის საშუალებას არ იძლევა. ხელოვნების, პოლიტიკისა და ეკონიმიკის სამყაროც, ტილიხის განმარტებით, საბოლოოდ ადამიანის სულიერი სამყაროს სხვაგვარად ყოფნაა.

პ. ტილიხს ზოგჯერ არათანამიმდევრულობასა და ეკლექტიზმში სდებენ ბრალს, მაგრამ როგორც ამერიკელი მკვლევარი პოლ კროსელი აღნიშნავს, სწორედ ამაში მჟღავნდება მისი თავისებურება და მიმზიდველობა. მან გარდაქმნა მე-20 საუკუნის პროტესტანტული თეოლოგია ერთი უმთავრესი ნიშნის მიხედვით: მან ადამიანური არსებობის აბსურდულობა ღვთის რწმენის უპირობო წყაროდ გამოაცხადა.

პ. ტილიხმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა არამარტო პროტესტანტულ, არამედ ნაწილობრივ კათოლიკურ ფილოსოფიაზეც ევროპასა და ამერიკაში. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მის მიერ წამოყენებულ იდეას კათოლიკობისა (რომელშიც ანგლიკანობასა და მართლმადიდებლობასაც მოიაზრებს) და პროტესტანტიზმის „დამატებითობისა“: პირველმა უკეთესად შეინახა „სუბიექტური ქრისტიანობა“ – არსის სიწმინდე, მეორემ – მოვალეობის სიწმინდე. ამ ორი პრინციპის შეერთება არის გზა ე. წ. ეკუმენური თეოლოგიისაკენ.

Print Friendly

Comments are closed.