რატომ სჭირდება უკრაინას თავისუფალი და აღიარებული ეკლესია?

12-14-3164_76284471550_592706550_2133059_2977409_nუკრაინის ეკლესიის ავტოკეფალიის საკითხთან დაკავშირებით გთავაზობთ არქიმანდრიტ კირილე ჰოვორუნის ინტერვიუს (თეოლოგიის დოქტორი, პროფესორი, მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიის მღვდელმსახური), რომელიც ინგლისურენოვანი გამოცემის http://euromaidanpress.com -ის ჟურნალისტ ალია შანდრასთან ჩაიწერა. ინტერვიუში არქიმანდრიტი ახდენს უკრაინაში არსებული რელიგიური სიტუაციის სინთეტურ ანალიზს და ეხება უკრაინის ეკლესიის ისტორიის საინტერესეო მხარეებს. საკითხის მრავალფეროვნებისა და სირთულისაგან გამომდინარე, შესაძლოა მკითხველისათვის საინტერესო იყოს ინტერვიუში განხილული ზოგიერთი საკითხი.

 


 

  • უკრაინის საეკლესიო სტრუქტურა მეტწილად კომპლექსურია, რატომ აქვს უკრაინას ასეთი სტრუქტურა? და რომელ სტრუქტურას ვგულისხმობთ, როდესაც ვსაუბრობთ ავტოკეფალიაზე?
  • საეკლესიო მოწყობა უკრაინაში, არ არის ჩვეულებრივი. მართლმადიდებელი ქვეყნების უმრავლესობაში არის ერთი ეკლესია. ერთ სახელმწიფოში ერთი ეკლესიის იდეა ასახავს მართლმადიდებელ ეკლესიოლოგიას, რომელიც ჩამოყალიბდა წარსულში, განსაკუთრებით შუა საუკუნეებში და მე ვიტყოდი, რომ ეს მოწყობა ნორმატიულია მართლამდიდებელ ქვეყნებში. ამ გაგებით ის არ არის ნორმატიული უკრაინისათვის, მაგრამ ვერც იმას ვიტყვით რომ არანორმალურია. “კანონიკური [ეკლესია]” ნიშნავს “ლეგიტიმურს”, ანუ მას, რომელიც აღიარებულია ეკლესიად სხვა მართლმადიდებელი ეკლესიების მიერ, რომლებიც აღიარებენ ერთმანეთს და არიან ერთმანეთთან თანაზიარებაში.
  • რამდენ ეკლესიაზე ვსაუბრობთ?
  • ჩვენ ვსაუბრობთ მსოფლიოში თხუთმეტ ეკლესიაზე. ზოგიერთ მათგანს მეთაურობს პატრიარქი, ანუ არიან საპატრიარქოები, ზოგიერთი კი საპატრიარქო არ არის, მაგრამ არის ავტოკეფალური ეკლესია. ამ გაგებით ავტოკეფალია, მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის, ნორმალური სტატუსია და წარმოადგენს საეკლესიო ერთობის ერთადერთ ფორმას. ეს არის ეკლესიის მოწყობის ყველაზე ძველი და ყველაზე მიღებული ფორმა.

  • რას ნიშნავს “ავტოკეფალია”?
  • მართლმადიდებელ ეკლესიას არ აქვს პირამიდული სტრუქტურა, კათოლიკე ეკლესიისაგან განსხვავებით. მას არ ჰყავს პაპი. ეს არის მართლმადიდებელი ეკლესიების კავშირი, მსგავსი ბრიტანული თანამეგობრობისა. ავტოკეფალური ეკლესიები, რომლებიც ეკუთვნიან ამ კავშირს, ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელნი არიან, მაგრამ მეორეს მხრივ ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირში იმყოფებიან, განსაკუთრებულად ევქარისტიულ თანაზიარებაში. ეს ნიშნავს რომ მე, როგორც რუსეთის ეკლესიის წევრს, შემიძლია ვეზიარო ბულგარეთის ეკლესიაში. ეს არის პირდაპირი კავშირი ჩემთვის, როგორც ჩემი ეკლესიის რიგითი წევრისთვის. უკრაინასთან დაკავშირებით კი ეს ყველაფერი ნიშნავს, რომ მხოლოდ ერთი ეკლესია იმყოფება ევქარისტიულ კავშირში სხვა მართლმადიდებელ ეკლესიებთან, ვგულისხმობ მოსკოვის საპატრიარქოს ე.წ. უკრაინის მართლმადიდებელ ეკლესიას. ეს იმას ნიშნავს, რომ ამ ეკლესიის წევრებს შეუძლიათ წავიდნენ კვიპროსზე, საბერძნეთში და მიიღონ მონაწილეობა ევქარისტიაში. სხვა ორი ეკლესია არ არის აღიარებული, რაც იმას ნიშნავს, რომ ჩვეულებრივ მათ წევრებს არ შეუძლიათ მიიღონ ზიარება სხვა ეკლესიათა ერთობაში. ზოგჯერ ისინი ეზიარებიან წინასწარი შეთანხმების გარეშე, მაგრამ თუ ისინი იტყვიან, რომ ეკუთვნიან კიევის საპატრიარქოს, მღვდელი, როგორც წესი, არ აძლევს მათ ზიარებას. ეს არის შედეგი სხვა ეკლესიათა მიერ უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიის კიევის საპატრიარქოსა და უკრაინის მართლმადიდებელი ავტოკეფალური ეკლესიის არაღიარებისა. ეს არ არის იმდენად საკითხი ამ ეკლესიათა თავისთავადი არაკანონიკურობისა, არამედ ამ ეკლესიების მორწმუნეთა მიმართ რეალიზებისა. ეს ადამიანები თავს გრძნობენ მართლმადიდებელი საკრებულოს მეორეხარისხოვან წევრებად. მათ არ ეძლევათ საშუალება მიიღონ ზიარება სხვა ეკლესიებში, არ ეძლევათ საშუალება სრულფასოვნად ჩაერთნონ მომლოცველობით მსვლელობებში, წმინდა მიწასა თუ ათონის მთაზე.
  • უპირველესად რატომ ჩამოყალიბდნენ ეს ეკლესიები?
  • ისინი აღორძინდნენ უკრაინაში საბჭოთა კავშირის დაშლისა და უკრაინის დამოუკიდებლობის შემდეგ. მე ვთქვი აღორძინდნენ, რადგან ისინი არ დაბადებულან ნულიდან. XX საუკუნეში, 1917 წელს უკრაინის სახალხო რესპუბლიკის შექმნისას იყო მცდელობები უკრაინის დამოუკიდებელი ეკლესიის შექმნისა, რაც განხორციელდა კიდეც, თუმცა წარუმატებლად, რადგან დიდი იყო რუსეთის ზეწოლა. როდესაც საბჭოთა რუსეთმა დაიპყრო უკრაინა, მათ ჩაახსეს ყველა მცდელობა უკრაინის დამოუკიდებელი ეკლესიის შექმნისა. იქიდან მოყოლებული, რუსეთის სახელმწიფოსათვის ნორმად იქცა ბრძოლა უკრაინის საეკლესიო დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ, რადგან ასე იცავენ საერთო პოლიტიკურ სივრცეს, რომელშიც უკრაინაც ერთვება. იმპერიული რუსეთისათვის აუცილებელი იყო უკრაინის ეკლესიის რუსეთის ქოლგის ქვეშ ყოლა, უკრაინის რუსეთის იმპერიაში ინტეგრაციისათვის. 1991 წელს, უკრაინის ახალმა სახელმწიფო დამოუკიდებლობამ გამოიწვია უკრაინის საეკლესიო დამოუკიდებლობის აღორძინების მცდელობა. რუსეთის სახელმწიფო ამ მცდელობებს ისევე ეწინააღმდეგებოდა, როგორც XX საუკუნის დასაწყისში. ამდენად, არსებობს ორი არაკანონიკური, არაღიარებული უკრაინული ეკლესია რუსეთის [პოლიტიკის] წყალობით. ვხედავთ, თუ როგორ ცდილობენ რუსი პოლიტიკოსები, არამხოლოდ ეკლესია, მთელი დიპლომატია და სახელმწიფო მანქანა ხელი შეუშალონ უკრაინის ეკლესიის დამოუკიდებლობას. უკრაინაში, საეკლესიო ავტოკეფალიის ინსტიტუტი, რომელიც საეკლესიო მოწყობის უძველესი ფორმაა, ხშირად გაიგება როგორც კოლონიზაციის ან დეკოლონიზაციის ინსტრუმენტი, მიუხედავად იმისა, რომ ეს ინსტიტუტი გაცილებით ძველია კოლონიზაციის იდეაზე.
  • თქვენ ახსენეთ, რომ რუსეთი ცდილობს ხელი შეუშალოს უკრაინის ეკლესიის ავტოკეფალიას, რადგან არ სურს, უკრაინამ შექმნას საკუთარი პოლიტიკური სივრცე. ამჟამად უკრაინა სეკულარული სახელმწიფოა, ეკლესია გამოყოფილია სახელმწიფოსგან, როგორ შეგვიძლია ვისაუბროთ პოლიტიკურ სივრცეზე?
  • უკრაინა, კონსტიტუციის თანახმად, ნამდვილად არ არის რელიგიური სახელმწიფო. ის არ არის თეოკრატიული, მას არ აქვს სახელმწიფო სტატუსის მქონე ეკლესიებიც, როგორც მაგალითად ევროპის ზოგიერთ ქვეყანას. ამავე დროს უკრაინელი ხალხი არის მეტად რელიგიური, ევროპული ქვეყნების უმრავლესობაზე მეტად რელიგიურიც, უკრაინის რელიგიურობა შეიძლება შევადაროთ პოლონურს. პოლიტიკურ და სოციალურ თემებში რელიგია თამაშობს უმნიშვნელოვანეს როლს. რელიგიურმა თემებმა უმნიშვნელოვანესი როლი ითამაშეს ევრომეიდნის რევოლუციისას. მეიდანი იყო პოლიტიკური ფენომენი, მანიფესტაცია ხალხისა, რომელთაც სურდათ პოლიტიკური ცვლილებები. ამავე დროს, უკრაინაში ხალხის მოთხოვნათა გამოხატვის გზები, არ ყოფილა სეკულარული, იყო რელიგიური. ხალხი გამოხატავდა პოლიტიკურ და სოციალურ იდეებს რელიგიური სიმბოლოებით, ისინი ყოველდღიურად მონაწილეობდნენ მეიდანზე ლოცვებში. ეპისკოპოსთა და მღვდელთა დიდმა რაოდენობამ სიტყვითაც მიმართა გამომსვლელებს. ამდენად მეიდანი იყო რელიგიური ფენომენიც, და ეს არის უკრაინელი ხალხის პრიორიტეტების ზუსტი ასახვა თვითგამოხატვის გზებზე. თუნდაც უკრაინელები არ დადიოდნენ რეგულარულად ეკლესიაში, ისინი თავს მაინც რელიგიურად მოიაზრებენ, ეს არის ერთგვარი კულტურული ქრისტიანობა. ამიტომაც გამოიწვია ავტოკეფალიის საკითხმა დიდი ინტერესი და დაპირისპირება უკრაინულ საზოგადოებაში. გარდა ამისა, უკრაინის წინააღმდეგ რუსული აგრესია იყო გამოხატული და შთაგონებული რელიგიური რიტორიკით. “რუსული სამყაროს” იდეოლოგია, როგორც ასეთი, რელიგიურია, ის არ არის სეკულარული იდეოლოგია. რელიგიური რიტორიკის წრეს განეკუთვნება ასევე შეპირისპირება წმინდა, რელიგიური, სულიერი აღმოსავლეთისა და უღმერთო დასავლეთისა. ეს ყველაფერი უკრაინაში ქმნის კონფლიქტის შთაბეჭდილებას მართლმადიდებლურ ცივილიზაციასა და საწინააღმდეგო, კათოლიკურ, პროტესტანტულ თუ ათეისტურ ცივილიზაციბს შორის. ეს რიტორიკა ეკლესიის შექმნილია, რაც იმას ნიშნავს, რომ აგრესია უკრაინის წინააღმდეგ რელიგიურ ხასიათსაც ატარებს, როგორც მეიდანი ატარებდა რელიგიურ ხასიათსაც, გარდა პოლიტიკურისა და სოციალურისა. ეს ორი ფენომენი არის რელიგიის განსხვავებული ინტერპრეტაციის საპირისპირო მხარეები. მე ვფიქრობ, მეიდანზე ხდებოდა რელიგიის ინტერპრეტაცია, როგორც არაძალადობრივი კონსტრუქციული ძალისა, რომელსაც შეუძლია მონაწილეობა მიიღოს საზოგადოების შენებაში. ამის საპირისპიროდ კი “რუსული სამყარო”, რუსული აგრესია უკრაინის წინააღმდეგ, არის რელიგიის ინტეპრეტირება, რომელიც უარყოფს დემოკრატიულ და საზოგადოებრივ სოციალურ ფასეულობებს. იმის გათვალისწინებით, რომ რუსული სამყაროს რიტორიკა რელიგიურად არის დატვირთული, რუსული აგრესიაც ატარებს ძალიან მკაფიო რელიგიურ ხასიათს. უკრაინის წინააღმდეგ საბროლველად გამოსულთაგან მრავალი რელიგიურად არის მოტივირებული. უკრაინის ავტოკეფალია არ არის მხოლოდ საეკლესიო საკითხი. ეს არის პოლიტიკური საკითხიც, თუ გნებავთ უსაფრთხოების საკითხიც. ეს არის წინაპირობა უკრაინის სახელმწიფოსა და საზოგადოების გადარჩენისათვის, რადგან რუსეთი ამ სტატუსს გამუდმებით იყენებდა უკრაინის კოლონიზაციისათვის, რუსეთის იმპერიის დაცემის შემდეგ. ამდენად უკრაინის ეკლესიის ავტოკეფალიის საკითხი არის თავად უკრაინის დეკოლონიზაციის შანსი
  • იქნებ ავტოკეფალიის ეს იდეა პოროშენკოს პიარს ემსახურება?
  • ეს საკითხი აუცილებლად იმოქმედებს მის საარჩევნო კამპანიაზე და ის უკვე იქცა კიდეც მისი კამპანიის ნაწილად. არ არის დამთხვევა, რომ პოროშენკომ ეს ნაბიჯები გადადგა საარჩევნო კამპანიის დაწყების წინ. უნდა ვთქვა, რომ უკრაინაში საეკლესიო სიტუაციის შეცვლის ინიციატივები გაჩნდა მეიდანის შემდეგ. ამ საეკლესიო საკითხის გადაწყვეტის შესახებ ეკლესიათა ინიციატივები წამოვიდა რუსეთ-უკრაინის ომის დროს. პოროშენკომ თავისი პრეზიდენტობის პერიოდში დიდწილად შეაფერხა ეს ინიციატივები, ცოტა ხნის წინ კი თავად გამოვიდა ამ იდეით. ვფიქრობ მას რთული ლოგიკა აქვს. ეს შეიძლება იყოს პერსონალური, რადგან ის არის მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიის წევრი. შესაძლოა იყოს პოლიტიკური, რადგან მიაჩნია, რომ ეს საკითხი თავის როლს ითამაშებს ომში. მაგრამ ეს საკითხი ასევე პოლიტიკურიც არის, რადგან დიდ როლს ითამაშებს მის ხელახლა არჩევაში და თუ ავტოკეფალიის იდეა ვერ გაიმარჯვებს, რომელიც ასე მჭიდროდ არის დაკავშირებული მის სახელთან, ეს მის საარჩევნო შანსებს დრამატულს გახდის. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ინიციატივა შესაძლოა იყოს პოლიტიკური, ის რასაც პრეზიდენტი პოროშენკო აკეთებს არის მრავალი უკრაინელი ქრისტიანის სურვილის გამოხატვა: მსოფლიოს მართლმადიდებლების მიერ საეკლესიო აღიარება, რუსეთის ნეოიმპერული რიტორიკისა და აქტივობებისაგან გათავისუფლება. პოროშენკოც და სხვა მრავალი ადამიანიც, რომელიც ზრუნავს ამ იდეის უკრაინის პოლიტიკურ წრეებში გატანისათვის, თავად არიან მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიის წევრები, და ისინი წარმოადგენენ უამრავ უკრაინელ მართლმადიდებელს, რომელიც არ ეთანხმება მოსკოვის პოლიტიკასა და რიტორიკას, მაგრამ მოსკოვის საპატრიარქოს ეკლესიებში მხოლოდ იმიტომ მიდის, რომ მათ არ აქვთ სხვა არჩევანი კანონიკური ეკლესიისა. ეს ყველაფერი მათ ცნობიერებაში ქმნის უკიდურეს დილემას. ერთის მხრივ მათ სურთ კანონიკური ეკლესიის წევრობა, მსოფლიოს მართლმადიდებლებთან ერთობისათვის და ამისი ერთადერთი საშუალება მოსკოვის საპატრიარქოა. მეორეს მხრივ კი ისინი არ ეთანხმებიან მათ რიტორიკასა და განცხადებებს, ზოგჯერ კი განცხადებათა არარსებობასაც, რაც ხშირად უფრო მრავლისმეტყველია, ვიდრე განცხადების გაკეთება. მაგალითად ომის საკითხი: თუ სხვა ეკლესიები გმობენ ომს, მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის ეკლესიას ომი არასდროს დაუგმია, მას ომისთვის არასდროს უწოდებია თავისი სახელი – ომი! ეს იმ ხალხისთვის ქმნის დაბრკოლებებს, რომლებიც ეკლესიაში დადიან. ამდენად ეს არის უამრავი ადამიანის პრობლემა, მათ შორის იმ პოლიტიკოსებისაც, ვინც დადის ეკლესიაში. მე ფიქრების წაკითხვა არ შემიძლია, მაგრამ ვფიქრობ პოროშენკოსაც, როგორც პიროვნებასა და ქრისტიანს, საკუთარ თავთან აქვს ეს პრობლემები. ამდენად ის აძლევს შანსს ამ ხალხს, გათავისუფლდენენ ამ დილემისაგან – იარონ კანონიკურ ეკლესიაში და აღარ ჰქონდეთ განცდა რომ ეკლესიაში ყოფნით იზიარებენ რუსულ აგრესიას, რუსულ რიტორიკას. გულწრფელი ვიქნები და ვიტყვი, რომ ეს თავად ეკლესიამ უნდა გააკეთოს: დაიცვას საეკლესიო გარემო პოლიტიკისაგან. მაგრამ სამწუხაროდ ეკლესიები ამას არ აკეთებენ, განსაკუთრებით მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესია, ამიტომაც ჩაერივნენ პოლიტიკოსები. შესაძლოა ეს არ არის საუკეთესო სცენარი პრობლემის გადაწყვეტისა, მაგრამ მოცემული მომენტისათვის ეს არის ერთადერთი გზა.
  • როგორი იქნება ავტოკეფალია? ვინ მიიღებს მას უკრაინაში? რა მოხდება შემდეგ? 
  • 100% ცხადი არ არის, თუ როგორ იქნება, მაგრამ დარწმუნებით შემიძლია ვთქვა, რომ ის არ მიეცემა რომელიმე უკვე არსებულ ეკლესიას, არამედ იქნება ახალი სტრუქტურა, რომელიც შედგება უკვე არსებული ელემენტებისაგან. უკვე არსებული ეპარქიალური სტრუქტურები ჩართული იქნება ამ ახალ ეკლესიაში და სწორედ ეს ახალი იქნება ავტოკეფალური. სავარაუდოდ სამრევლოთა უმრავლესობა, რომელიც ამ ეკლესიას შეუერთდება, კიევის საპატრიარქოსი იქნება, მაგრამ მოსალოდნელია, რომ მას მრავალი სამრევლო და ეპარქიებიც კი შეუერთდება მოსკოვის საპატრიარქოსაგან, ასევე მესამე, პატარა უკრაინის ავტოკეფალური ეკლესიისაგან. მოლოდინია, რომ ზოგიერთი გრეკოკათოლიკური სამრევლოც შეუერთდება ახალ ეკლესიას, რადგან უკრაინის წინააღმდეგ რუსული აგრესიის პირობებში უამრავი წევრი მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის ეკლესიისა გრეკოკათოლიკურ ეკლესიას შეუერთდა, რამდენადაც ერთადერთი აღიარებული და ლეგიტიმური რეალობა მათთვის ის იყო. ეს ხალხი შესაძლოა დაუბრუნდეს ახლად დაარსებულ ეკლესიას. ვფიქრობ, პროცედურა იქნება არსებულ პრეცენდენტზე დაყრდნობილი: 1924 წელს, რუსეთის იმპერიის კოლაფსის შემდეგ, პოლონეთში რუსეთის ეკლესიის ნაწილმა მიიღო ავტოკეფალია მოსფლიო საპატრიარქოსგან. ეს მოხდა ცალმხრივად, სხვა ეკლესიებთან კონსულტაციის გარეშე, იმ ფაქტზე დაყრდნობით, რომ XVII საუკუნემდე ეს ეკლესია ეკუთვნოდა კონსტანტინოპოლს.
  • უკრაინის საეკლესიო ავტოკეფალია არის ახალი იდეა?
  • კიევის ეკლესია დაარსდა X საუკუნეში, როგორც კონსტანტინოპოლის მიტროპოლია და ასეთად იარსება ვიდრე XVII საუკუნის ბოლომდე. ამდენად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ უკრაინის ეკლესია, ან კიევის ეკლესია, როგორადაც ის მოიხსენებოდა, თავისი არსებობის უდიდეს პერიოდში იმყოფებოდა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ქოლგის ქვეშ. როდესაც X საუკუნეში დაარსდა კიევის ეკლესია, ის იქცა მსოფლიო საპატრიარქოს ორგანულ ნაწილად და ასეთად იარსება დიდი ხნის მანძილზე. XIII საუკუნეში მონღოლური შემოსევების შემდეგ, რომელმაც დააქცია ცენტრალური კიევის რუსეთი და მისი მემკვიდრეობა დაყო ორ ახალ სამთავროდ, მოსკოვსა და ლიტვა-პოლონეთს შორის, გაჩნდა დაყოფა კიევის ეკლესიაშიც. ერთი ნაწილი, მსოფლიო საპატრიარქოსი, რომელიც იყო კიევის რუსეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, იქცა მოსკოვის ეკლესიად. 1448 წელს მოსკოვმა ცალმხრივად, სხვა ეკლესიებთან კონსულტაციის გარეშე გამოაცხადა საკუთარი ავტოკეფალია, რაც არალეგალური იყო და არალეგალურად იარსება თითქმის 150 წელი. ამ პერიოდისათვის მოსკოვის ეკლესია სქიზმატური იყო და სხვა ეკლესიებთან საეკლესიო თანაზიარებას მოკლებული. მეორე ნაწილი ეკლესიისა, დარჩა ერთგული მსოფლიო საპატრიარქოსი XVII საუკუნემდე და მისმა ცენტრმა გადაინაცვლა ლიტვა-პოლონეთის სახელმწიფოს ტერიტორიებზე, მოგვიანებით კი გადაეცა მოსკოვს მართვისათვის, მაგრამ ამავე დროს დარჩა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ორგანულ ნაწილად. ამ დროისათვის მოსკოვის ეკლესია უკვე იყო აღიარებული სხვა ეკლესიათა მიერ, რუსი მეფეების ძღვენის წყალობით. მსგავსი სიტუაცია შეგვიძლია ვნახოთ საბერძნეთში, სადაც ზოგიერთი ეპარქია სამართავად გადაეცა ელადის ავტოკეფალურ ეკლესიას, მაგრამ ამავე დროს ისინი ეკუთვნიან მსოფლიო საპატრიარქოს და ვალდებულნი არიან მოიხსენონ მსოფლიო პატრიარქი. მოსკოვის ეკლესიაში კონსტანტინოპოლის პატრიარქის მოხსენება ადრევე გააუქმეს, კიევის ეკლესიის ერთი ნაწილის ლიტვურ-პოლონური სახელმწიფოს ტერიტორიაზე მოხვედრის შემდეგ. კიევი მიტროპოლიის მოსკოვისათვის სამართავად გადაცემის შეთანხმების პირობების დარღვევის გამო კონსტანტინოპოლმა XX საუკუნეში უკან მოითხოვა თავისი უფლებები და ეს იქცა კიდეც 1924 წელს პოლონეთისათვის ავტოკეფალიის მინიჭების კანონიკურ საფუძვლად. ვფიქრობ იგივე მოტივაცია იქნება მოხმობილი კონსტანტინოპოლელი პატრიარქის მიერ უკრაინისთვის ბოძებულ ტომოსში. რაც შეეხება ტომოსს, მნიშვნელოვანია გავიაზროთ, რომ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო არ ქმნის რაიმე ახალს, არამედ ითხოვს კიევზე საკუთარი უფლებების აღდგენას. ამასთანავე, კონსტანტინოპოლი მზად არის მისცეს ავტოკეფალია ამ ეკლესიას და ეს ახალია. 2008 წელს, პრეზიდენტ იუშენკოს დროს, იყო სხვა მცდელობაც უკრაინის მოსკოვის საპატრიარქოსაგან გათავისუფლებისა, მაშინ კონსტანტინოპოლს ჰქონდა განსხვავებული პოზიცია, ის ითხოვდა უკრაინას უკან, თავის იურისდიქციაში. ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც მაშინ ინიციატივა ჩავარდა, სწორედ ამ ორი ხედვის დაპირისპირება იყო. ამჟამად, ჩანს კონსტანტინოპოლი თანახმაა მისცეს დამოუკიდებლობა უკრაინის ახალ ეკლესიას. ეს ისტორია არ დაწყებულა 2008 წელს, ეს ისტორია დაიწყო XIX საუკუნის დასაწყისში, ოტომანთა და ჰაბსბურგთა იმპერიებში, რომლებიც მოიცავდნენ დიდ მართლმადიდებელ მოსახლეობასაც (მართალია უმცირესობაში, მაგრამ მაინც დიდს), დაიწყო ნაციონალური გამოღვიძება და დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლა, ხშირად იმპერიული ცენტრის წინააღმდეგ ომითაც კი. ამასთან ერთად ავტოკეფალია იქცა სერიოზულ პრობლემად ამ იმპერიებისათვის, რადგანაც ის წარმოადგენდა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის მექანიზმს: საბერძნეთისთვის, სერბეთისთვის, ბულგარეთისთვის, რუმინეთისთვის, მონტენეგროსთვის, მაკედონიისთვის და სხვ. XX საუკუნის დასაწყისში იგივე მოძრაობა დაიწყო რუსეთის იმპერიაშიც. მისი კოლაფსის შემდეგ, მართლმადიდებელმა ერებმა იგრძნეს, რომ არ იყვნენ რუსები, მათ მხარი დაუჭირეს საკუთარ ნაციონალურ იდენტობას, ანტი-იმპერიული განწყობით, როგორც ეს ბალკანეთში მოხდა და გამოაცხადეს ავტოკეფალია. ზოგიერთი ეს მოძრაობა წარმატებით დასრულდა, ზოგიერთი წარუმატებლად. მაგალითად პოლონეთის ეკლესიამ ეს პროცესი წარმატებით დაასრულა. პოლონური სახელმწიფო აღდგა XX საუკუნის დასაწყისში, რუსული იმპერიის დაცემის შემდეგ და პოლონურმა ეკლესიამაც მოახერხა ავტოკეფალიის მიღება 1924 წელს. წარმატებით მოახერხეს კონსტანტინოპოლის მფარველობაში ავტონომიური ეკლესიის სტატუსით შესვლა ფინელებმაც, რომლებიც რუსეთის ეკლესიის ნაწილს წარმოადგენდნენ. უკრაინაც იყო ჩართული ამ ნაციონალურ ბრძოლაში, XX საუკუნის დასაწყისში, მაგრამ რადგანაც უკრაინის სახელმწიფო დაეცა, ამან ხელი შეუშალა უკრაიანის ეკლესიის დამოუკიდებლობასაც. უკრაინის დამოუკიდებლობის მოძრაობა განადგურდა საბჭოთა რუსეთის მიერ და ეს აისახა ეკლესიაზეც. 1991 წელს უკრაინის სახელმწიფო დამოუკიდებლობის აღდგენამ კვლავ გააჩინა იმედი დამოუკიდებელი უკრაინული ეკლესიის შექმნისა.
  • რას წარმოადგენს უკრაინის ეკლესიის ავტოკეფალია რუსეთისთვის?
  • რუსული აგრესიისა და ომის სიტუაციაში რუსული პოლიტიკური გავლენა მნიშვნელოვნად შემცირდა. უკრაინაში რეალურად აღარ არის რუსული ინსტუტუციები, ფორმალურად მაინც, ერთის გამოკლებით: ეკლესიისა. და მოსკოვის საპატრიარქოს ეკლესია უკრაინაში რუსეთს ომის შემდეგ კიდევ უფრო დაუახლოვდა, ვიდრე ეს ომამდე იყო. ნარინჯისფერი რევოლუციის შემდეგ, 2004 წლიდან, მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის მართლმადიდებელმა ეკლესიამ სცადა მოსკოვთან დისტანციის დაჭერა, სცადა თავი წარმოეჩინა როგორც ნამდვილ, უკრაინულ ეკლესიას, რომელსაც ესმის უკრაინული საზოგადოების საჭიროებანი და ის იქცა კიდეც რეალურად დამოუკიდებელ ერთეულად მიტროპოლიტ ვლადიმერის მეთაურობით, რომელიც 2014 წელს გარდაიცვალა. უკრაინის ეკლესიის ახალი მეთაური, მიტროპოლიტი ონუფრი, როგორც ჩანს არ აგრძელებს ამ ხაზს. ადამიანები, რომლებიც ეკლესიის სათავეში მოვიდნენ, მჭიდროდ თანამშრომლობდნენ იანუკოვიჩის რეჟიმთან და ისინი აგრძელებენ იანუკოვიჩისა და რეგიონთა პარტიის ოპოზიციური ბლოკის ხაზის მხარდაჭერას. მათ თავიანთი თავი ღიად მიაკუთვნეს რუსულ ინტერესებს და ხშირად გვევლინებიან როგორც ამ ინტერესთა დამცველნი. რუსეთისათვის ეს მეტად მნიშვნელოვანია, რამდენადაც ის გრძნობ უკრაინის მიწაზე თავისი პლატფორმების ნაკლებობას, ამიტომ უკრაინის ეკლესია იქცა იმ იშვიათ რესურსად, რომელსაც კრემლი იყენებს. სამწუხაროდ ეკლესია თავს არ განაყენებს კრემლის ინტერესებისაგან.
  • რატომ დაუკავშირეს მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიის წარმომადგენლებმა თავიანთი თავი რეგიონთა პარტიასა და მის მემკვდირეს, ოპოზიციურ ბლოკს?
  • მე არ შემიძლია ვუპასუხო ამ შეკითხვას. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ოპოზიციური ბლოკის მხრიდან ეკლესიის ხელმზღვანელობას აქვს სხვადასხვა სახის მხარდაჭერა. მაგალითად ცხადი არის ოპოზიციური ბლოკის წევრის, ოლიგარქ ვადიმ ნოვინსკის ღრმა კონტაქტები მოსკოვის საპატრიარქოსთან, იგი ამ პოლიტიკური ბლოკის ყველაზე გავლენიანი ფიგურაა და ამავე დროს ღრმად არის ჩართული საეკლესიო საქმეებშიც. ის ხშირად იცავს მოსკოვის საპატრიარქოს ინტერესებს და თავადაც ახდენს გავლენას ამ ინტერესებზე, რაც ბადებს კითხვებს ეკლესიაზე ოლიგარქიის გავლენის შესახებ. ოლიგარქიის როლი პრობლემაა უკრაინული საზოგადოებისათვის. უკრაინელთა უმრავლესობისათვის მიუღებელია იდეა, რომ ოლიგარქიას შეუძლია გავლენა მოახდინოს პოლიტიკაზე. სამწუხაროდ ეს მიემართება ეკლესიასაც და უფრო მეტი სიმკაცრითაც კი. ჩვენ ვიმყოფებით ახალი საარჩევნო ციკლის წინაშე, ერთ წელიწადში გველის არჩევნები და რეგიონთა პარტიას, რომელიც ამჟამად ოპოზიციური ბლოკია, სურს შურისძიება და გამოიყენებს ეკლესიას, რათა დაბრუნდეს ხელისუფლებაში. სამწუხაროდ ეკლესია ერთვება ამ პოლიტიკურ ინტერესებში და თამაშობს მათ მხარეს. მსურს კიდევ ერთხელ გავუსვა ხაზი პოზიციათა უდიდეს სხვაობას მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიის ზოგიერთ ეირარქს, რომლებიც უჭერენ მხარს ამ ძალებსა და ამავე ეკლესიის მორწმუნეებს შორის. ხსენებული საეკლესიო ლიდერები ეკლესიას აყენებენ უკრაინულ საზოგადოებასთან უსარგებლო დაპირისპირების მდგომარეობაში. ეს დაპირისპირება არ არის რაიმე ისეთი, რაც ეკლესიამ ბუნებრივად უნდა აკეთოს. მე ვერანაირ აზრს ვერ ვხედავ ეკლესიასა და უკრაინულ საზოგადოებას შორის დაპირისპირებაში. ამის მიუხედავად ოპოზიციურ ბლოკს სჭირდება ეს დაპირისპირება, რადგან მხოლოდ ასე შუეძლიათ მომავალ არჩევნებში გამარჯვება. ამასთანავე ეს ინტერესები ემთხვევა კრემლისას, რომელსაც სურს უკრაინული საზოგადოების დაყოფა. მაშასადამე რიტორიკა უკრაინაში მართლმადიდებლების დევნის შესახებ, რომელსაც ევროპა ისმენს მოსკოვის საპატრიარქოს, ოპოზიციური ბლოკისა და კრემლისაგან, ძირითადად ეფუძნება ცრუ მოწმობებს და ხელს უწყობს დაპირისპირებას. რეალურად კი არ არსებობს დევნა, რადგან უკრაინაში ყველა რელიგიური ჯგუფი თანასწორია კანონის წინაშე. მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის ეკლესიის პერსპექტივაში კი, რომელიც იანუკოვიჩის დროს პრივილეგირებული იყო, ეს თანასწორობა არის კიდეც დევნა.
  • რას ფიქრობენ სხვა მართლმადიდებელი ეკლესიები უკრაინის ავტოკეფალიის შესახებ?
  • რთულია გავთვალოთ სხვა ეკლესიათა პოზიციები. ბრძოლა საეკლესიო ავტოკეფალიისათვის რაღაც აზრით იქცევა საეკლესიო დიპლომატიის ბრძოლად. მოსკოვი აგზავნის თავის წარმომადგენლებს სხვადასხვა ეკლესიებში, მათ დასარწმუნებლად, რომ არ დაუჭირონ მხარი უკრაინის ავტოკეფალიას და უკრაინაში საეკლესიო ცხოვრების ნორმალიზაციას, უკრაინის ხელისუფლება კი დიპლომატთა მეშვეობით ცდილობს დაარწმუნოს სხვა ეკლესიები მხარი დაუჭირონ ამ პროცესს. ვინ გაიმარჯვებს ამას ვნახავთ. სამწუხაროდ სხვა ეკლესიათა მხრიდან ცნობის საკითხი პოლიტიზირებული გახდა. აქ თამაშში უამრავი პოლიტიკური ფაქტორი ერთვება. მაგალითად მსოფლიო საპატრიარქოზე თურქული ხელისუფლების ზეწოლა. ასევე სხვა მართლმადიდებელი ქვეყნების ხელისუფლებებიც ითამაშებენ თავიაანთ როლს ამ პროცესში და ეს ხელისუფლებები კრემლისაგან იქნებიან მოტივირებულნი ან დემოტივირებულნი ფინანსურად თუ პოლიტიკურად. სამწუხაროდ პოლიტიკა ითამაშებს მნიშვნელოვან როლს ამ პროცესში. ის რაც საჭიროა, არის მსოფლიო საპატრიარქოს მხრიდან ავტოკეფალიის ერთმხრივი აღიარება, რაც გამოიწვევს კიდეც სხვა ეკლესიათა მხრიდან აღიარების პროცესს.
  • რამეს ხომ არ დაამატებდით?
  • დიახ. მე მჯერა რომ უკრაინის ეკლესიისათვის ავტოკეფალიის მოდელი არის მოდელი პლურალიზმისა. 10 წლის წინ, მოდელი, რომელიც პრეზიდენტმა იუშენკომ შემოგვთავაზა, იყო ერთიანი უკრაინული ეკლესიის შექმნა, რომელიც გააერთიანებდა ყველა მართლმადიდებელს. ცხადია, ის სახელმწიფოსთვისაც ადვილი სამართავი იქნებოდა. ამჟამად სხვა მოდელს განვიხილავთ, ეს არის მოდელი სხვადასხვა აღიარებული იურისდიქციებისა უკრაინაში, რაც იმას ნიშნავს რომ არ ექნება მონოპოლია არცერთ საეკლესიო სტრუქტურას და არც სახელმწიფოს ექნება მონოპოლია რომელიმე საეკლესიო სტრუქტურაზე. ეს ხელს შეუწყობს უკრაინის მართლმადიდებლებში განსხვავებული პოზიციების არსებობას და ეს განსხვავებულობა იქნება ლეგიტიმური და კანონიკური. მე ვფიქრობ ეს ხელს შეუწყობს რელიგიურ საკითხებში მენტალიტეტის შეცვლასაც. ერთი ეკლესიის იდეა, რაც ნორმალურია მართლმადიდებელი სამყაროსათვის, ამ ეტაპზე უკრაინისათვის სასარგებლო ვერ იქნება. თუ მართლმადიდებლები შეეგუებიან აზრს, რომ ქვეყანაში არის რამდენიმე აღიარებული ეკლესია, ისინი დააფასებენ განსხვავებულობას. უკრაინული საზოგადოება ძალიან რელიგიურია, არ არის სეკულარული, ის განსხვავებულად რელიგიურია. აქ არიან პროტესტანტებიც, კათოლიკეებიც, მუსულმანებიც, იუდეველებიც… მე ვფიქრობ უკრაინელებმა ამ განსხვავებულობის დაფასება ისწავლეს კიდეც, განსაკუთრებით მეიდანზე. მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალია დაეხმარება ამ კეთილგანწყობას.
  • თქვენ ამბობთ, რომ მოსკოვის საპატრიარქოს უკრაინის ეკლესია დარჩება?
  • დიახ, ის დარჩება და ეს კარგია, რადგან დაეხმარება განსხვავებულობას.
  • იმედია ყველაფერი კარგად იქნება.
  • ყველაფერი კარგად ვერ იქნება, მაგრამ იმედია რაღაცეები იქნება კარგად.

წყარო

 

Print Friendly

Tags: , , ,

Comments are closed.