სიკეთის და ბოროტების ქრისტიანული და სეკულარული გაგება

13/06/2017
By

Statues_of_The_archangel_Michael_is_weighing_their_souls,_Notre-Dame_Cathedral,_Paris_19_February_2007ავტორი: თეიმურაზ ბუაძე

 ( სტატია ჟურნალიდან “გული გონიერი”) 

სიკეთესა და ბოროტებას შორის მართებული არჩევანის გაკეთების უნარი ჩვენი მორალური ცხოვრებისა და, აქედან გამომდინარე, ადამიანური ყოფის საფუძველია. ამ უნარს „სიბრძნეს“ უწოდებენ. ადამიანები ძველთაგანვე ესწრაფვოდნენ მის დაუფლებას. ეს სურვილი გახდა ფილოსოფიის დაბადების მიზეზი და მასვე უნდა ვუმადლოდეთ თავად ტერმინ „ფილოსოფიის“ გაჩენასაც (ეს უკანასკნელი ორი ბერძნული სიტყვისგან: „ფილო“ და „სოფიასგანაა“ შედგენილი. პირველი სიყვარულს ნიშნავს, მეორე – სიბრძნეს). ანტიკური ცნობის თანახმად, პითაგორას, რომელიც დასავლური ფილოსოფიური ტრადიციის მამად მიიჩნევა, ერთხელ უთქვამს, რომ მას სიბრძნის ფლობის პრეტენზია არ გააჩნდა, თუმცა ცხოვრების უმთავრეს მიზანს მისკენ სწრაფვასა და სიყვარულში ხედავდა. სწორედ ამ კონტექსტში გამოიყენა პითაგორამ პირველად სიტყვა „ფილოსოფია“ და გასაკვირიც არ უნდა იყოს, რომ მას შემდეგ ეს ღრმა ეტიმოლოგიის მქონე ტერმინი ცხოვრების ეგზისტენციალური საზრისის ინტელექტუალური ძიებისა და ფუნდამენტური რელიგიური, სოციალურ-პოლიტიკური და კულტურული ფასეულობების დაფუძნების ხანგრძლივი ტრადიციის აღმნიშვნელი გახდა.

ფილოსოფიის, ისევე როგორც რელიგიური ტრადიციების ისტორია ძალიან მდიდარი და მრავალფეროვანია. ჩვენი მსოფლმხედველობრივი ორიენტირები ხშირად რადიკალურად განსხვავდება ერთმანეთისგან, რაც, ცხადია, იმის გამოვლინებად შეიძლება ჩაითვალოს, რომ „სიკეთისა“ და „ბოროტების“ ერთი, უნივერსალური გაგება არ არსებობს. ამ მორალურ რელატივიზმს არაერთი მიზეზი განაპირობებს; ერთ-ერთი მათგანი (მიზეზი) უდავოდ ისიცაა, რომ ადამიანები ყველაფერს, ან თითქმის ყველაფერს, მიზანმიმართული პერსპექტივით უყურებენ; ყოველთვის აქვთ მეტ-ნაკლებად გათვითცნობიერებული მიზანი, რაც გარე სამყაროსადმი ჩვენს დამოკიდებულებას განსაზღვრავს. ძალიან ადვილია „კარგად“, „სიკეთედ“ მიიჩნიო ის, რაც სასურველი მიზნის მიღწევაში გვეხმარება, „ცუდად“ და „ბოროტად“ კი ის, რაც ხელს გვიშლის. ასე თუ ისე, ყველა ადამიანში არსებობს ტენდენცია, შეიძლება ითქვას – ცდუნება, „სასარგებლო“ უბრალოდ გააიგივოს „სიკეთესთან“, „მიზანშეუწონელი“ – „ბოროტებასთან“. აქედან გამომდინარე, სიკეთისა და ბოროტების გაგება, მისი ფლობის სიძნელე არსებითადაა დამოკიდებული იმაზე, თუ რამდენად ღირსეული ცხოვრებისეული მიზანი, ანუ ეგზისტენციალური საზრისი აქვს ადამიანს. ამასთან, ცხადია, რომ „კარგსა“ და „ცუდს“ ფასეულობები განსაზღვრავს. ამიტომ სიკეთისა და ბოროტების გარჩევის უნარი ასევე არსებითადაა დამოკიდებული სულიერი განათლებაზე. მრავალ ევროპულ ენაში სიტყვები – „სიკეთე“ და „კარგი“ ერთი ლექსემით (მაგ. ინგლისური good) გამოიხატება ან ერთი ფუძიდან წარმოდგება. ეს გასაგები და ბუნებრივია, რადგან თუ ვიცით, რა არის კარგი, მაშინ მისი (კარგის) დაცვა, გავრცელება, სხვისთვის გაკეთება და ა. შ. სიკეთის გამოხატვაა, სიკეთისადმი დაპირისპირება კი ბოროტება. ცხადია, რომ „კარგის“ განსაზღვრა – ეგზისტენციალურ საზრისთან, სულიერ განათლებასა და ტრადიციულ რელიგიურ და ეროვნულ ფასეულობებთან ერთად – დამოკიდებულია გარკვეულ სოციალურ, ეკონომიკურ, კულტურულ გარემოზე, მეცნიერულ წარმოდგენებზე და ა. შ. ყველაფერი ეს გასაგებს ხდის, რატომ არ არსებობს სიკეთისა და ბოროტების მარტივი, საყოველთაოდ გაზიარებული, უნივერსალური გაგება.

სტატიის ერთ-ერთი მიზანი იმის ჩვენებაცაა, რომ სიკეთისა და ბოროტების ყველა სხვა გაგება, ქრისტიანულისგან განსხვავებითა და მასთან შედარებით, გარკვეულწილად ნაკლულევანი და, შეიძლება ითქვას, „დეფექტურიცაა“. მოგვიანებით ამ თვალსაზრისით რამდენიმე ეთიკური მოძღვრების მაგალითს განვიხილავთ. მანამდე კი წინასწარ აღვნიშნავთ, რომ სიკეთის არაქრისტიანული გაგება შეუთავსებელია ერთ-ერთთაგან იმ სამი პრინციპიდან, რომლებიც მის (სიკეთის) ქრისტიანულ კონცეფციას ახასიათებს და რომლებზე საუბარს ახლა ვაპირებთ.

თუ ცნობილი ფრანგი ფილოსოფოსისა და რელიგიათმცოდნის რენე გენონის ტერმინოლოგიას გამოვიყენებთ, შეიძლება ვთქვათ, რომ ქრისტიანობა, ისევე როგორც იუდაიზმი და ისლამი, კრეაციონისტული რელიგიების კატეგორიას განეკუთვნება. ეს იმას ნიშნავს, რომ ამ სამი ე. წ. „აბრაამისტული“ რელიგიის თანახმად, პიროვნული ღმერთი, საკუთარი ნებით, დროში არაფრისგან მთელ სამყაროს ქმნის (creation ex nihilo).

რაკი ღმერთი არაფრისგან ქმნის ყველაფერს, აქედან გამომდინარე, შემოქმედსა და ქმნილებას შორის ფუნდამენტური ონტოლოგიური განსხვავება არსებობს. ამ დროს ქმნილება არ შეიძლება ჩაითვალოს ღმერთის უშუალო „გამოვლინებად“, „ობიექტივაციად“, „განსხეულებად“, „გაგრძელებად“, „აჩრდილად“ და ა. შ., როგორც ამას სხვა რელიგიური და ფილოსოფიური სისტემები ამტკიცებს. ეს იმას გულისხმობს, რომ გონიერ ქმნილებას – ანგელოზს ან ადამიანს – შეიძლება რეალურად ჰქონდეს ნების თავისუფლება, ანუ მისდიოს ღვთის ნებას ან შეგნებულად დაუპირისპირდეს მას. ცხადია, რომ პირველი სიკეთის უმთავრესი გამოხატულებაა, მეორე კი – ბოროტებისა. აქედან ჩანს, რომ სიკეთე და ბოროტება მორალურ კატეგორიებს განეკუთვნება და მორალური გადაწყვეტილების შედეგს წარმოადგენს. ადამიანი საკუთარი ნებით, შეგნებულად ირჩევს ამ ორიდან ერთ-ერთს. ღმერთი მხოლოდ სიკეთეს ქმნის. სიკეთის დასაბამი და არსებობის საფუძველი მარადიული ღმერთია. ამიტომ სიკეთეს ბოროტებისგან დამოუკიდებელი, თავისთავადი, ანუ სუბსტანციური არსებობა აქვს. ასე არაა ბოროტების შემთხვევაში. ის დროში ჩნდება, როცა გონიერებითა და არჩევანის უნარით დაჯილდოებული ქმნილება ბოროტად იყენებს თავისუფალ ნებას. ბოროტება არასუბსტანციურია, მას თავისთავადი, სიკეთისგან დამოუკიდებელი არსებობა არ შეუძლია და მხოლოდ მას შემდეგ შეიძლება გაჩნდეს, როცა სიკეთე და კარგი უკვე არსებობს. ბოროტება უპირისპირდება, ამახინჯებს, ჩქმალავს უკვე არსებულ სიკეთეს, ცდილობს მის განადგურებას, ხელს უშლის მის გავრცელებას და ა. შ. თუ ქმნილება ღვთის ნებას დაემორჩილება, მაშინ ბოროტება გაქრება, რადგან მისი არსებობა აუცილებელი არ არის. ამიტომ ამბობს რუსთაველი, რომ ბოროტებისგან განსხვავებით სიკეთეს „გრძელი არსება“ აქვს. ქრისტიანი ღვთისმეტყველები კი ასწავლიან, რომ „ბოროტება მხოლოდ სიკეთის ნაკლებობაა“. მიუხედავად ამისა, ბოროტება რეალურად არსებობს და ამასთან, შეიძლება აგრესიულ, ექსპანსიურ ძალადაც გარდაიქმნას, თუ თავისუფალი ქმნილება მას თავისი ცხოვრების უმთავრეს პრინციპად აქცევს.

ადამიანმა ბოროტი არჩევანი შეიძლება ორი მიზეზის გამო გააკეთოს: პირველი, როცა არ იცის, რა არის საუკეთესო არჩევანი ან მეორე, როცა ჭეშმარიტების ცოდნის მიუხედავად მასში არსებული ცოდვილი ნება მაინც არასწორი არჩევანისკენ უბიძგებს. არაქრისტიანული რელიგიებისა და ფილოსოფიური მოძღვრებების აბსოლუტური უმრავლესობა ცოდვის, ბოროტების უმთავრეს მიზეზს ჭეშმარიტი გნოსისის, ანუ ცოდნის არქონაში ხედავს, ქრისტიანობა კი არასწორად მიმართულ ნებელობაში, რომელიც დაცემული ბუნების უმთავრესი გამოხატულებაა. მართლაც, სახარებაში ქრისტე სატანას „სიცრუის მამას“ უწოდებს. ცრუ კი მხოლოდ მას შეიძლება ეწოდოს, ვინც უკვე იცის სიმართლე, მაგრამ შეგნებულად ცდილობს მის დამახინჯებას. თვით პავლე მოციქულიც მწუხარებს თავის ეპისტოლეში, რომ სიკეთის ცოდნის, მისი აღსრულების, ბოროტებისგან თავის შეკავების სურვილის მიუხედავად, მაინც ჩადის უკეთურებას და ბოროტების უმთავრეს მიზეზად თავისუფალი ნების არამართებულ გამოყენებას უფრო მიიჩნევს, ვიდრე უცოდინრობას. როდესაც ქრისტიანული რელიგია ბოროტების ახსნისას მთავარ აქცენტს ნებელობაზე აკეთებს, ამის უფლებას მას მისივე მოძღვრების კონტექსტში თავისუფალი ნების რეალური არსებობის დასაბუთების შესაძლებლობა აძლევს. შემთხვევითი არაა, რომ ძველი ბერძნები, პანთეიზმის (პანთეიზმი ღმერთსა და ბუნებას ერთმანეთთან აიგივებს) რელიგიური და ფილოსოფიური მოძღვრებების მიმდევრების მსგავსად, ადამიანის სწორ გზაზე დაყენების უმთავრეს იარაღს ფილოსოფიური განათლების მიღებით ჭეშმარიტი ცოდნის დაუფლებაში ხედავდნენ; ქრისტიანები კი ჩვენი ცოდვით დაავადებული ნებელობის ისევ ღვთისკენ მისამართად მთელ იმედს ღვთის მადლზე ამყარებენ, რომელიც მხოლოდ ჭეშმარიტი სულიერი განათლების დაუფლებით, ეკლესიის საკრამენტულ ცხოვრებაში მონაწილეობითა და ღვთის მცნებებისადმი მორჩილებით შეიძინება.

ქრისტიანული რელიგია ასევე ასწავლის, რომ ღმერთმა ადამიანი განღმრთობისთვის შექმნა. მისი დანიშნულება ამქვეყნად მხოლოდ ბოროტებისგან თავშეკავება კი არაა, არამედ „ქმნილ ღმერთად“ ქცევა. ადამიანი ყოველთვის ადამიანად რჩება, მაგრამ მას განღმრთობის გზით ყოვლადწმინდა სამების ღვთაებრივ მყოფობასთან მადლისმიერი ზიარება შეუძლია. ამიტომაც არსებობს უძველესი ტრადიცია, რომლის თანახმად, ეკლესიის მამები ღვთის სასუფეველში მყოფ წმინდანებს „სამების მეოთხე ჰიპოსტასებსაც“ უწოდებენ. ადამიანში განღმრთობისას მთელი სისავსით იწყებს მოქმედებას ღვთაებრივი ძალები, მისი სიყვარული, სიბრძნე, ცხოველმყოფელობა, მას ენით გამოუთქმელი ღვთაებრივი დიდების გონიერი ჭვრეტის უნარი ეძლევა და ა. შ., თუმცა ყოველთვის ქმნილი ბუნების მქონე სასრულ არსებად რჩება. ამის მაგალითს ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელი და წმინდანები იძლევიან, რომლებსაც შემოსილი აქვთ რა ქმნილი ბუნება, ღვთაებრივი ძალმოსილებით შეეწევიან სხვებს ცხოვნებისკენ მიმავალ გზაზე.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე შეგვიძლია სიკეთის და ბოროტების ქრისტიანული კონცეფციის სამი ძირითადი თვისება გამოვყოთ:

  1. სიკეთე და ბოროტება მორალური კატეგორიებია; პირველის წყარო მარადიული ღმერთია, მეორე – დროში წარმოიშვა; ბოროტება სიკეთის ნაკლებობაა, მას პირველისგან დამოუკიდებელი სუბსტანციური არსებობა არ გააჩნია;
  1. ბოროტება, არასუბსტანციურობის მიუხედავად, რეალურ აგრესიულ ძალად გვევლინება;
  1. ადამიანი დროში ქმნილი, სასრული არსებაა, ამის მიუხედავად, მას თავის თავში მარადიული უსასრულო სიკეთის სრული დატევნა შეუძლია.

 

ქრისტიანობის გარდა ყველა სხვა რელიგიური ტრადიცია და ფილოსოფიური სისტემა არ ეთავსება ან არ ცნობს ამ სამი პუნქტიდან ერთ-ერთს. მათში სწორედ ეს იწვევს ადრე ჩვენ მიერ ნახსენებ „ნაკლულევანებას“, რაც გარკვეულ გარემოებებში ამ ტრადიციათა და სისტემათა „დეფექტურობის“ მიზეზი ხდება.

აღნიშნული გარემოების საილუსტრაციოდ ჩვენ ე. წ. „მანიფესტაციური“ ტიპის რელიგიური ტრადიციები ან ფილოსოფიური სისტემები შეიძლება განვიხილოთ. ეს ტერმინი ზემოთ უკვე ნახსენებ რენე გენონს ეკუთვნის, რომლითაც ის ისეთ მსოფლმხედველობას აღნიშნავს, რომელიც სამყაროს ღმერთის პირდაპირ მანიფესტაციად, ანუ გამოვლინებად მიიჩნევს. ადვილი დასანახია, რომ ყველა პანთეისტური რელიგიური და ფილოსოფიური სისტემა, რომელიც ღმერთსა და სამყაროს უბრალოდ ერთმანეთთან აიგივებს – ამ კატეგორიას განეკუთვნება. პანთეისტი ფიქრობს, რომ სამყაროში მხოლოდ ღმერთი არსებობს, სხვა ყველაფერი არსებული მისი გარეგანი გამოვლენა, მისი მყოფობის კერძო ფორმაა. რაკი ღმერთის გარდა მის „გარეთ“ არაფერი არსებობს, შეუძლებელია რაიმე სხვანაირად ხდებოდეს, ვიდრე ხდება. ეს იმას ნიშნავს, რომ პანთეისტისთვის არ შეიძლება რეალურად არსებობდეს არჩევანი და, აქედან გამომდინარე, ნების თავისუფლება. სამყაროში თავისუფლების არსებობა პანთეისტებს მწარე ილუზიად მიაჩნიათ. ისინი ფიქრობენ, რომ ადამიანს მხოლოდ შინაგანი თავისუფლების მიღწევა შეუძლია, ის სამყაროში გაბატონებული აბსოლუტური აუცილებლობის ნებაყოფლობითი მიღებით მიიღწევა, რაც, მათი აზრით, სიბრძნის არსსაც წარმოადგენს. ზუსტად ასე ფიქრობდნენ პანთეისტური ფილოსოფიის მატარებელი ძველი სტოელები. მათ მიაჩნდათ, რომ შინაგანი თავისუფლების მიღწევა მხოლოდ ბრძენს შეეძლო; უგუნურს კი ამის ძალა არ შესწევდა, რადგან უსარგებლოდ ცდილობდა, წინააღმდეგობა გაეწია აუცილებლობისთვის, რითაც სინამდვილეში შინაგანად დამოკიდებული, დამონებული ხდებოდა გარეგანი გარემოებებისადმი. სტოელები ბრძენ და თავისუფალ ადამიანს ადარებენ მშვიდად მიმავალ ძაღლს, რომელიც დიდ ეტლს ჯაჭვითაა გამობმული, უგუნურებით დამონებულ ადამიანს კი ძაღლისავე მდგომარეობაში მყოფ ლეკვს, უაზროდ რომ ცდილობს წინააღმდეგობა გაუწიოს ეტლს, რომელიც მას მაინც მიათრევს და ტკივილსაც აყენებს.

რაკი პანთეისტი ღმერთსა და სამყაროს ერთმანეთთან აიგივებს, მისთვის ყველაფერი არსებული მხოლოდ სიკეთე შეიძლება იყოს და ბოროტება ისევე არარეალურად და ილუზორულად ეჩვენება, როგორც თავისუფლება. პანთეისტების აზრით, ჩვეულებრივ ადამიანებს ბოროტებად მიაჩნიათ ის, რაც ხელს არ აძლევთ, რაც მათ კერძო, ეგოისტურ მიზნებსა და წარმოდგენებს არ შეესაბამება; თუ სამყაროს კერძო, ერთიანი კონტექსტიდან ამოგლეჯილი პერსპექტივით არ შეხედავ, ყველგან გაბატონებულ უნივერსალურ წესრიგს, ჰარმონიას დაინახავ, რომელიც ბოროტებას ადგილს არ უტოვებს. ცხადია, რომ პანთეისტურ კონტექსტში სიკეთე სამყაროსეული ჰარმონიის უდრტვინველ მიღებას მოაქვს, ბოროტება – მის მიუღებლობას. ამიტომ პანთეისტები სიკეთეს სიბრძნესა და თავისუფლებასთან აიგივებენ, ბოროტებას კი უგუნურებასთან.

ადვილი დასანახია, რომ რაც უფრო გულგრილი, არაემოციური დამოკიდებულება აქვს ადამიანს გარე სამყაროსა და მოვლენებისადმი, მით უფრო მშვიდად შეუძლია არსებული აუცილებლობის მიღება. ამიტომაა, რომ სტოელები უმაღლეს ცხოვრებისეულ იდეალს, ანუ უდიდეს სიკეთეს, აპათიასთან აიგივებენ, ბუდისტები და ინდუისტები კი, შესაბამისად, ნირვანასა და საკუთარი ინდივიდუალური მყოფობისგან გათავისუფლებასთან. მართლაც, ძველი ბერძნული სიტყვა „აპათია“ ყოველგვარი მისწრაფების, ემოციისა და გრძნობისგან გათავისუფლებას ნიშნავს, არსებითად იმავე შინაარსის მატარებელია სანსკრიტული ტერმინი „ნირვანა“.

პანთეისტურ კონტექსტში ბოროტების მიზეზად, მის გამოვლინებად, ქრისტიანობისთვის მისაღები ძალიან ბუნებრივი და სათნო ემოციები ან გრძნობები შეიძლება ჩაითვალოს. მაგალითად, ცნობილი პანთეისტი ფილოსოფოსი სპინოზა ადამიანის დამმონებელ ბოროტებად მომავლის იმედს, წარსულის შეცდომებზე წუხილს და სიკვდილზე ფიქრს მიიჩნევს. სპინოზა ფიქრობს, რომ რაკი ადამიანს არაფრის შეცვლა არ შეუძლია, ეს ემოციები არასწორი ცხოვრებისეული პოზიციის გამოხატულებაა და მათ მხოლოდ მონობისა და ბოროტებისკენ მივყავართ. ცნობილი სტოელი ფილოსოფოსი სენეკა ბოროტებად მიიჩნევს არა მარტო ყოველგვარ მრისხანებას, არამედ პროტესტის ნებისმიერ გამოხატულებას, რადგან ეს უკანასკნელი გაცრუებული მოლოდინების შედეგია; რეალობისგან განსხვავებული მოლოდინების ქონას კი პანთეისტი სენეკისთვის გამართლება არ აქვს.

პანთეიზმი ბოროტების რეალური არსებობის უარყოფის გამო რადიკალურად უპირისპირდება მის (ბოროტების) ქრისტიანულ გაგებას, კერძოდ, ზემოთ ნახსენებ მე-2 თვისებას. ამიტომ ქადაგებს ეს მიმდინარეობა ბოროტებისადმი პასიურ დამოკიდებულებას და თავისი აპათიით და ნირვანით ადამიანში თვით სიყვარულის ამოძირკვასაც ლამობს. ეს, რა თქმა უნდა, მიუღებელია ქრისტიანული თვალსაზრისით, რომელიც გულგრილობას კი არ ქადაგებს, არამედ ღვთივბოძებული უნარების ცოდვილი მიდრეკილებებისგან გაწმენდას, სიყვარულსა და ღვთაებრივი მადლის მოქმედებით მთელი სამყაროს გარდაქმნას, მის განახლებას, ანუ ფერიცვალებას.

ზემოთ არაერთხელ ნახსენები რენე გენონი მანიფესტაციურ მოდელს მიაკუთვნებს ასევე პლატონის ფილოსოფიასაც, რადგან ეს უკანასკნელი ადამიანის სულს ღვთაებრივი წარმოშობის რეალობად მიიჩნევს. პლატონი ფიქრობს, რომ ღვთაებრივი წარმომავლობის მქონე ადამიანის სულისთვის ბუნებრივი მდგომარეობა ღმერთთან ერთად ყოფნა და საგნების არსობრივი იდეების ნეტარებისმომგვრელი ჭვრეტაა. შინაგანად ამას ყოველი სული ესწრაფვის, მაგრამ მატერიალური სხეული აბრკოლებს. ჩვეულებრივი მიწიერი ცხოვრების დროს ადამიანი მისთვის ბუნებრივ ოჯახურ გარემოსა და სამეგობრო წრეს შეიძლება ციხემ განაშოროს, რისი ანალოგიითაც პლატონი სხეულს სულის საპყრობილეს უწოდებს და, შესაბამისად, ჩვენში ბოროტების სათავედ მატერიალურ საწყისს მიაჩნევს.

ხედავს რა პლატონი ბოროტების სათავეს სულის „გარეთ“ მყოფ მატერიალურ სხეულში, ფიქრობს, რომ ყოველგვარი ბოროტების დაძლევა ჩვენი ყოფიერების მხოლოდ გარეგანი, პოლიტიკურ-სამართლებრივი ასპექტის სწორი ორგანიზებითაა შესაძლებელი. ამ მიზნით იგი თავის ცნობილ იდეალური სახელმწიფოს მოდელს და „სამართლიანი“ მოქალაქის აღზრდის მეთოდს გვთავაზობს. პლატონის იდეალური სახელმწიფო ტოტალიტარული ბუნებისაა. თუ სახელმწიფოს მოქალაქეთა ზნეობრივი სრულყოფის პატერნალისტური ფუნქცია აქვს, მაშინ ის მათი ცხოვრების ყველა ასპექტს უნდა არეგულირებდეს. მართლაც, პლატონთან სახელმწიფო განსაზღვრავს, ვინ შეიძლება ფლობდეს კერძო სახლს, ოჯახს, კერძო საკუთრებას, ვინ შეიძლება ისარგებლოს სახელმწიფო ჯანდაცვის უფლებით, მიიღოს უმაღლესი განათლება და ა. შ. სიკეთისა და ბოროტების პლატონისეული გაგება ადამიანის ცხოვრების ყველა ასპექტს სრულ სახელმწიფო რეგულირებასა და კონტროლს უქვემდებარებს.

სიკეთის არასრულყოფილ გაგებას ვხედავთ იუდაიზმსა და ისლამშიც, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი რელიგიების უკვე ნახსენებ კრეაციონისტურ მოდელს ეკუთვნიან. იუდაიზმი არ იცნობს, ხოლო ისლამისთვის აბსოლუტურად მიუღებელია ადამიანის განღმრთობის ქრისტიანული სწავლება. ორივე შემთხვევაში ღმერთი ადამიანისთვის აბსოლუტურად მიუწვდომელ, ტრანსცენდენტურ არსებად რჩება. თუ სიკეთის უმაღლეს გამოვლინებად, ქრისტიანობის მსგავსად, ადამიანის „ქმნილ ღმერთად“, მადლისმიერ ღმერთად ქცევა არ ჩაითვლება, მაშინ სიკეთის მხოლოდ ნორმატიული გაგება შეგვრჩება ხელთ. მართლაც, იუდაიზმი სიკეთის იდეალს უპირველესად რჯულის მრავალრიცხოვანი მცნებების ზედმიწევნით (ხშირად ფორმალურ) აღსრულებაში ხედავს, ისლამი კი შარიათის კანონების უსიტყვო, ფანატიკურ მორჩილებაში. სიკეთის არასრულყოფილი გაგების ერთ-ერთი უმთავრესი გამოხატულებაა ისიც, რომ იუდაიზმი და ისლამი არ იცნობს „ახალი კაცის“ პავლე მოციქულისეულ სწავლებას. ამის გამოა, რომ იუდაიზმში ვერ ვხედავთ ცათა სასუფევლის ქრისტიანულ სწავლებას, ისლამური სამოთხე კი კეთილმორწმუნე მუსულმანებს მხოლოდ მიწიერი, ვნებიანი სიამეებით დაუსრულებელ ტკბობას ჰპირდება.

ამჯერად სიკეთისა და ბოროტების ქრისტიანულ და შემდგომ მათ სეკულარულ გაგებას შევეხებით. ქრისტიანული სწავლების თანახმად, ყოველგვარი სიკეთის წყარო არამიწიერი რეალობა, ანუ მარადიული, უცვალებელი ღმერთია. აქედან გამომდინარე, სიკეთის საბოლოო, აბსოლუტური და არსობრივი გაგება უცილობლად უკავშირდება ღმერთის რწმენას. თუ ღმერთი აბსოლუტური სიკეთეა, მაშინ ქმნილ სამყაროში სიკეთის უმაღლესი გამოვლინება ღვთაებრივ ყოფასთან მადლისმიერი ზიარებაა, რაც გონიერ არსებებში მისკენ მიმართულ დაუბრკოლებელი რწმენითა და წმინდა სიყვარულით აღსავსე სწრაფვას გულისხმობს.

წმინდა მაქსიმე აღმსარებელი ასწავლის, რომ შემოქმედმა ადამიანში თავიდანვე ჩანერგა ღმერთისკენ მიმართული „ბუნებითი ნება“ (თელიმა ფისის), ანუ სწრაფვა. ნეტარი ავგუსტინე სიყვარულს ამოქმედებულ ნებასთან აიგივებს. თავისი აზრის საილუსტრაციოდ მას ასეთი მაგალითი მოჰყავს: ადამიანს დაბადებიდანვე დაჰყვება ხედვის უნარი. ამ უნარის რაიმე კონკრეტული საგნისკენ მიმართვა თავად საგნის ხედვის პროცესს წარმოშობს. როდესაც ჩვენ თვალებს ვხუჭავთ, ვერაფერს ვხედავთ, თუმცა ხედვის უნარს ვინარჩუნებთ. აქედან გამომდინარე, ხედვის უნარი განსხვავებულია ხედვის პროცესისგან, თუმცა მეორე პირველის ამოქმედების შედეგს, მის ფუნქციურ შინაარსს წარმოადგენს. ამ მაგალითის ანალოგიით დიდი დასავლელი მამა ასწავლის, რომ თანდაყოლილი ნებელობის უნარის რაიმე საგნისკენ ბუნებითი მიდრეკა ამ საგნის სიყვარულის, მისკენ სწრაფვის, მისი „მთელი არსებით“ ნდომის ტოლფასია. რაკი გონიერება და ნებელობა ორი განსხვავებული უნარია, რაიმეს ფლობის გონისმიერი სურვილი და მისადმი სიყვარული ერთმანეთს ყოველთვის არ ემთხვევა. ეს უკანასკნელი (განსხვავება) განსაკუთრებით ჩვენთვისაა დამახასიათებელი, რადგან გონებისა და ნებელობის სხვადასხვა მიმართულებით სწრაფვა დაცემული ბუნების ნიშანია.

მაქსიმე აღმსარებლისა და ნეტარი ავგუსტინეს სწავლებით გამოდის, რომ შემოქმედმა ადამში თავიდანვე ჩანერგა ღმერთის სრულყოფილი სიყვარული. მას ნეტარი ავგუსტინე „კარიტას“ უწოდებს. კარიტა ღმერთში ტკბობას ესწრაფვის. წარუვალი ტკბობის მონიჭება და ჩვენი გულის დაკმაყოფილება მხოლოდ ღმერთს შეუძლია. კარიტა არ გამორიცხავს სხვა რამის სიყვარულსაც. ადამიანს შეიძლება უყვარდეს სამშობლო, ოჯახი, მეგობრები და ა. შ. ასეთი სიყვარული სასარგებლო და დასაშვებია, თუ ის კარიტას, ანუ ღმერთის სიყვარულის და მსახურების სახელით აღსრულდება. ასეთ სიყვარულს ღმერთთან მიყვანების ფუნქცია აქვს (ანუ გამოყენებითია) და, ნეტარი მამის აზრით, თავისი საგნით ტკბობას არ უნდა ესწრაფოდეს.

მაქსიმე აღმსარებელი თელიმა ფისის, ანუ „ბუნებითი ნების“ გარდა, თელიმა გნომზე, ანუ „არჩევით ნებაზე“ საუბრობს. არჩევითი ნებელობის უნარი მხოლოდ პიროვნულობის მატარებელ, გონიერ არსებას აქვს. არჩევითი ნებელობა თვითონ გონებას ეფუძნება, თავად კი ჩვენი თავისუფლების საფუძველია. რაკი ადამიანი გონებით დაჯილდოებული არსებაა, მან შეიძლება არჩევანი გააკეთოს ბუნებრივ ნებასა და სხვა ნებას შორის. ეს „სხვა ნება“ ჩვენი ბუნების დაცემულობის გამო, საზოგადოდ, ღმერთისკენ კი არ ისწრაფვის, არამედ რაიმე ქმნილებისკენ. ცოდვით დაცემამდე ადამში ბუნებითი და არჩევითი ნება ერთმანეთს ემთხვეოდა, თუმცა ერთი და იგივე არ იყო, რადგან პირველი ბუნებრივია, მეორე კი – პიროვნული (პიროვნული და ბუნებრივი ნების თანხვედრა ადამიანის განღმრთობის აუცილებელი პირობაა, მათი განსხვავება კი ცოდვის გაჩენის მიზეზია). დაცემის შემდეგ ადამში ბევრი ცოდვილი ნება გაჩნდა. ადამიანმა ეს ცოდვილი ნება შეცდომით ან შეგნებულად შეიძლება გააიგივოს საკუთარ თავთან. დაცემული ბუნების გამო ადამიანი გნომურ ნებას თითქმის ყოველთვის ბუნებითი ნების წინააღმდეგ მიმართავს.

არასწორი გნომური ნება არასწორი, ანუ ცოდვილი სიყვარულის მიზეზი ხდება. მას ნეტარი ავგუსტინე „კუპიდიტას“ უწოდებს. კუპიდიტა ქმნილ, მიწიერ რეალობებში ეძიებს საბოლოო ტკბობას. კუპიდიტას დამონებული ადამიანი შეიძლება მორწმუნე იყოს და ეგონოს კიდეც, რომ ღმერთი უყვარს, მაგრამ სინამდვილეში მხოლოდ ამ სოფელში ეძიებს ნეტარებას და ღმერთიც ამ უკანასკნელის მისაღწევად სჭირდება. ნეტარი ავგუსტინეს მიხედვით, კუპიდიტა წარმართობის და ყველა სხვა ბოროტების წარმოშობის საფუძველია. თუ ზემოთქმულს შევაჯამებთ, გამოვა, რომ ნეტარი ავგუსტინეს მიხედვით, ჭეშმარიტი სიკეთის არსი სწორად მიმართული ნება და სიყვარულია, ბოროტებისა კი არასწორი ნება და სიყვარული. სწორედ ამის გამოა, რომ იესო ქრისტე უდიდეს მცნებად ღმერთის სიყვარულს ასახელებს და მოგვიწოდებს, უფალი მთელი გულით, სულით, გონებითა და ძალით შევიყვაროთ. ბოროტი კი ცდილობს, ჩვენი სიყვარული მიწიერი საგნებისკენ მიაქციოს. ზუსტად ამას სთავაზობს სატანა უფალს უდაბნოში გამოცდისას.

თუ უმაღლესი სიკეთე ღმერთის სრულყოფილ სიყვარულში მჟღავნდება, უდიდესი ბოროტება შემოქმედისადმი სატანური სიძულვილი გამოდის. დიდი ინგლისელი პოეტი მილტონი ასეთი სიძულვილის ანატომიას შემდეგი სამი ფრაზით გამოხატავს: პირველი – სატანა უარყოფს რა უფლის წყალობას, ამბობს, რომ „ურჩევნია ღმერთისგან არაფერი მიიღოს, ვიდრე იმაზე ნაკლები, რაც სინამდვილეში ეკუთვნის; მეორე – წარმოთქვამს სიტყვებს: „non serviam“, ანუ „არ ვემსახურები“. ცხადია, რომ აქ უფალს გულისხმობს; და მესამე – ის ამბობს, რომ სძულს ყველაფერი, რასაც უფლის ხელი შეხებია, ანუ მთელი ქმნილება, და მისი განადგურება სურს.

ასეთი სიძულვილი უკიდურესი ამპარტავნების შედეგია. ამპარტავან სულს მიაჩნია, რომ ყველაზე უკეთესია და, შესაბამისად, თავს ყველაზე დიდი პატივის ღირსად მიიჩნევს. მას ღმერთმა რაც არ უნდა მისცეს, ყველაფრით უკმაყოფილოა, ფიქრობს, რომ უფრო მეტი ეკუთვნოდა და შემოქმედს უსამართლობაში დებს ბრალს. ასეთი გაბოროტებული ამპარტავნების გამოძახილია სატანის პირველი ფრაზა; მეორე ფრაზა მისი უგუნური ამბოხის გამოვლინებაა, ხოლო მესამე – ყოვლისმომცველი სიძულვილისა.

სწორედ ამ ვნებებში, ამპარტავნებაში, დაუმორჩილებლობასა და სიძულვილში იმალება ჯოჯოხეთური ტანჯვის საიდუმლო. ჯოჯოხეთში მოხვედრილ სულს აღარ ძალუძს ღმერთის ყოვლისმომცველ სიყვარულს სიყვარულითვე უპასუხოს. ეს მასში ღმერთისგან მიტოვებულობის, მისგან დაშორების მტანჯველ განცდას ბადებს. ჯოჯოხეთში მოხვედრილი სული მკვდარი ადამიანის გვამს ემსგავსება, რომელიც რაიმე გარეგან ზემოქმედებას არ პასუხობს. სწორედ ამიტომ ეწოდება ჯოჯოხეთს სიკვდილის სამეფო, რადგან იქ სულები მკვდრებივით უპასუხოდ ტოვებენ ღვთაებრივ სიყვარულს.

ცნობილი დასავლელი თეოლოგი ერიუგენა წერს, რომ რაკი ღმერთი შეუდგენელი, ანუ მარტივი და სრულყოფილი სუბსტანციაა, არ შეიძლება ის ერთს წყალობით ეკიდებოდეს, მეორეზე კი მრისხანებდეს. ღმერთის არსი მხოლოდ სიყვარულსა და წყალობაში ვლინდება. ტანჯვა და ტკივილები მხოლოდ იქ ჩნდება, სადაც უფლის სიყვარულს ზურგს აქცევენ. მზის შემთხვევაშიც მსგავს ფენომენთან გვაქვს საქმე. მზე მხოლოდ სინათლისა და სითბოს წყაროა, მასთან სიცივესა და სიბნელეს არაფერი ესაქმება, თუმცა დედამიწის ერთ ადგილზე სულ სიცხეა, მეორეზე კი სულ სიცივე.

ათეისტურ კონტექსტში სიკეთის და ბოროტების გაგება აუცილებლობით არ უკავშირდება ღმერთის იდეას. აქედან გამომდინარე, სეკულარული ეთიკური კონცეფციები გარეგნული მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, თუმცა ასევე მრავალფეროვანია ნაკლულევანებები, რომლებიც ამ კონცეფციებს მეტ–ნაკლებად ახასიათებს.

სტატიის დასაწყისში ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ ბევრ ენაში სიტყვები „სიკეთე“ და „კარგი“ ერთი ფუძიდან მოდის, რადგან სიკეთე კარგის კეთება და მისი დაცვაა. ათეისტურ კონტექსტში ბუნებრივია კარგი იმასთან გააიგივო, რაც სიამოვნებისა და შვების მომგვრელია, ცუდი კი ტკივილთან და ტანჯვასთან. აქედან გამომდინარე, სეკულარული ეთიკა თითქმის ყოველთვის შეიცავს ჰედონიზმის (ჰედონიზმი ბედნიერებას სიამოვნებასთან აიგივებს) ელემენტებს, იმ შემთხვევაშიც კი, როცა ეს ცხადად არ ჩანს. რაც უფრო ძლიერია ჰედონისტური ტენდენცია სეკულარული ეთიკის რომელიმე კონკრეტულ კონცეფციაში, მით უფრო ადვილია ეს უკანასკნელი ეგოიზმის თეორიულ გამართლებად გადაიქცეს. სწორედ ამ პერსპექტივის გათვალისწინებით წარმოთქვა დოსტოევსკიმ თავისი ცნობილი ფრაზა: „თუ ღმერთი არ არსებობს, ყველაფერი ნებადართულია“ და ვოლტერმაც ამის გამო დაინახა „ღმერთის გამოგონების“ აუცილებლობა მაშინ, თუკი ის არ იარსებებდა.

სეკულარული მორალის დეფექტურობის პერსპექტივას მხოლოდ სეკულარული პრინციპი არ წარმოშობს. ათეისტურ კონტექსტში როგორი ტიპის ეთიკაც არ უნდა ავიღოთ, ის სოციალური კონვენციის, ანუ ადამიანთა შორის შეთანხმების შედეგი გამოდის. საზოგადოდ, ადამიანები მხოლოდ ისეთ საკითხებში თანხმდებიან, რომლებიც უფრო ძლიერებს ან უმრავლესობას აძლევს ხელს. ამიტომ ყოველთვის იარსებებენ ნიცშეს და დოსტოევსკის რასკოლნიკოვის („დანაშაული და სასჯელი“) მსგავსი ადამიანები, რომლებიც ფიქრობენ, რომ ეთიკური ნორმები სუსტმა უმრავლესობამ გამოიგონა ძლიერებისგან თავის დასაცავად ან პლატონის („სახელმწიფო“) ტრასიმაქეები, რომლებიც პირიქით ამტკიცებენ, რომ მორალურ ნორმებს ძლიერი ადამიანები იგონებენ, რათა მათთვის სასურველი უსამართლო სოციალური პოზიცია გაამართლონ. კონვენციონალური მორალის ამ ერთმანეთის საპირისპირო კონცეფციას ის აქვს საერთო, რომ ორივე სისულელედ მიიჩნევს უკვე არსებული ეთიკური პრინციპების მიდევნებას.

ქრისტიანული რელიგია პიროვნებას უფრო მაღლა აყენებს, ვიდრე კოლექტივს, რადგან მეორისგან განსხვავებით, მხოლოდ პირველი ატარებს ღვთის ხატებას და გაღმრთობისთვისაა მოწოდებული. ათეისტურ კონტექსტში კი ინდივიდი მხოლოდ სოციუმის ნაწილი და, აქედან გამომდინარე, მასზე დაბლა მდგომი რეალობა გამოდის. სწორედ ამიტომაა, რომ რევოლუციები და დიდი სეკულარული სოციალური მოძრაობები, საყოველთაო პროგრესისა და კეთილდღეობის სახელით, ჯოჯოხეთად აქცევს კონკრეტული ადამიანების ცხოვრებას. სეკულარულ გარემოში ძალიან ადვილია მოყვასის სიყვარულის ქრისტიანული მორალი აბსტრაქტული კაცობრიობის ფილანთროპიული მსახურების იდეალში გადაგვარდეს. ისტორია ასეთი ტრაგიკული ტრანსფორმაციების ბევრ სავალალო მაგალითს გვაძლევს.

ათეისტურ კონტექსტში ფუნდამენტური ანტროპოლოგიური და სოციალური დინამიზმის ერთადერთ ფაქტორად მხოლოდ ევოლუცია შეიძლება ჩაითვალოს. ევოლუცია კი თავის თავში გულისხმობს ხალხების, კულტურების, ცივილიზაციების და ა. შ გრადაციას. ვითომდა ევოლუციის რაც უფრო მაღალ საფეხურზე დგას რომელიმე ხალხი, ნაცია, მით უფრო „ღირსეულად“, „ადამიანურად“, ნორმატიულად ითვლება მისი ცხოვრების წესი, ისტორია, კულტურა, ცივილიზაცია და ა. შ. თუ წინა საუკუნის 20-იანი და 30-იანი წლების ჰუმანიტარულ სამეცნიერო ლიტერატურას გადავხედავთ, აღმოვაჩენთ, რომ იქ სოციალური დარვინიზმის კონცეფციებსა და რასობრივ განსაკუთრებულობებზე კონცენტრირებულ გამოკვლევებს ჩვენი ეპოქისთვის უჩვეულოდ დიდი ადგილი უჭირავს. ასეთი გატაცებების მსოფლმხედველობრივი დეფექტურობა ცხადი ნაცისტური მოძრაობის დანაშაულობრივმა ისტორიამ გახადა. თუმცა არავის შეუძლია დანამდვილებით იცოდეს, რომ ათეისტური მსოფლმხედველობის საყოველთაო ბატონობის შემთხვევაში აღარასოდეს მოხდება ამ კომპრომეტირებული ტენდენციების ხალახალი რეანიმაცია.

სეკულარული მორალური კონცეფციების ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა მათი რელატივისტური ხასიათია. ღვთაებრივი ავტორიტეტის არარსებობის შემთხვევაში არც ერთ ეთიკურ სისტემას არ შეიძლება უნივერსალურობის პრეტენზია ჰქონდეს. ცხადია, ამ გარემოების პრობლემატურ ხასიათს ისიც ამძაფრებს, რომ მორალური რელატივიზმის მეთოდური მტკიცება არცთუ იშვიათად ეთიკური ცინიზმის შთაბეჭდილებას ტოვებს.

სიკეთისა და ბოროტების გაგების, ანუ ეთიკის სეკულარული კონცეფციების ნაკლულოვანების გამოსავლენად კიდევ სხვა მაგალითების მოყვანაცაა შესაძლებელი, მაგრამ აქ მთავარი თავად ეს მაგალითები კი არაა, არამედ ის სეკულარული ლოგიკა და მსოფლმხედველობრივი პოზიცია, რომლებიც ამ მაგალითებს წარმოშობს. ვფიქრობთ, რომ ამ თვალსაზრისით უკვე საკმაოდ ვისაუბრეთ.

თავიდანვე აღვნიშნეთ, რომ სტატიის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი არაქრისტიანული, მათ შორის, სეკულარული მორალის ნაკლულევანების, დეფექტურობის ჩვენება იყო. ცხადია, აქ „დეფექტურობა“ არ ნიშნავს ამ კონცეფციების გამოყენების შეუძლებლობას, რადგან ეს სწორი არ იქნებოდა ისტორიული თვალსაზრისით. ამჯერად „დეფექტურობა“ ნიშნავს იმას, რომ შეიძლება რიგ გარემოებებში არაქრისტიანული, განსაკუთრებით სეკულარული მორალის პრინციპების გამოყენებამ ქრისტიანული თვალსაზრისით მიუღებელ შედეგებამდე მიგვიყვანოს. ეს უკანასკნელი კი განსაკუთრებით რევოლუციებისა და კრიზისული სიტუაციების დროს იჩენს თავს.

ფოტოზე: ნოტრდამის ტაძრის ბარელიეფი, პარიზი

 


 

აქვე გთავაზობთ თეოლოგიის დოქტორ თეიმურაზ ბუაძის სტატიებს, რომლებიც ჩვენს საიტზე გამოქვეყნდა

კულტურა და ფასეულობათა სისტემა 

მეცნიერება და რელიგია 

თეიმურაზ ბუაძე-დასავლური პოლიტიკური თეოლოგია

თანამედროვე ფასეულობები და ქრისტიანობა

ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელი

სულის უკვდავების შესახებ

ქრისტიანობა და ლიბერალიზმი

ქრისტიანობა და დემოკრატია

არამართლმადიდებლური მისტიკური მიმართულებები

ჯვარცმა

ადამიანის ადგილი სამყაროში

განმანათლებლობა და ქრისტიანობა

იესო ქრისტეს აღდგომის მნიშვნელობა ადამიანისთვის

ფილოსოფოსთა ღმერთი

უფლის განკაცების საღვთისმეტყველო ასპექტები

რენესანსი და ქრისტიანობა

ღვთისმშობლის თაყვანისცემა მართლმადიდებლურ ტრადიციაში

სულთმოფენობა

მოდერნულობის რელიგიურ–ფილოსოფიური საფუძვლები

ეთიკის ფილოსოფიურ–რელიგიური ასპექტები

პიროვნების ცნების ეთიკურ რელიგიური ასპექტები

ფილოსოფიური შეხედულებები თავისუფალი ნების შესახებ

ქართველი ერი და ქრისტიანობა

ეროვნული იდეის ქრისტიანული თვალსაზრისით მართებული პრინციპები

ეკლესია და სახელმწიფო

Print Friendly

Comments are closed.