მეცნიერული და რელიგიური კოსმოგენეზი

27/06/2021
By

160216806_807930600073999_711917279082989261_nმეცნიერული და რელიგიური კოსმოგენეზი:

მეცნიერულ-რელიგიური კოსმოლოგიური სინერგიის პერსპექტივების შესახებ
ავტორი – იოანე კაზარიანი

 

ნაწილი I

 „მეცნიერება რელიგიის გარეშე – კოჭლია, ხოლო რელიგია მეცნიერების გარეშე – ბრმა“

ა. აინშტაინი

„ვერც ერთი ადამიანი
შვიდ დღეში სამყაროს შექმნას ვერ ახსნის,
ვერც მის განგებას აღწერს,
თუნდაც ათასი პირი ჰქონოდა და ათასი ენა სცოდნოდა;
თუნდაც, ამ ქვეყნად ათასი წელი ეცხოვრა
მაინც ვერ იტყვის რაიმე ღირსეულს
ამის შესახებ, რადგან  ამ ექვს დღეში არსებული
ღვთის სიბრძნე დიდია და განუზომელი“.

 წმ. თეოფილე ანტიოქიელი

 

აქ მოყვანილი დიდი მეცნიერისა (ა. აინშტაინი) (1)  და ადრეული ქრისტიანული აპოლიგეტის, – წმ. თეოფილე ანტიოქიელის († II ს.), (2) სიტყვები ქმნილი სამყაროს დასაბამის – კოსმოგენეზის – ღრმა გააზრების ნათელი მაგალითია. მიუხედავად იმისა, რომ ხსენებულ მოღვაწეებს თვრამეტი საუკუნე ჰყოფს, მათ თავიანთ გამონათქვამებში (თავისი დროისთვის დამახასიათებელი) ფიზიკური სამყაროს საწყისების შესახებ ინტელექტუალური გონება გამოამჟღავნეს. თითოეულმა მათგანმა ეს თავისი გაგებით გამოხატა, თუმცა ეს გაგება მაინც რელიგიუირი იყო. ჩვენ ახლა არ შევადარებთ მათი რწმენის და რელიგიური თუ არარელიგიური იდენტობის ზომას, რადგან ჩვენ მათ მიერ სამყაროს სწორი ხედვისა და სამყაროს საწყისების გააზრების ხასიათს ვეხებით. ეს სამყაროს საიდუმლოებას ეხება, ხოლო საიდუმლოება, როგორც ერთგვარი მისტიურობა, ყოველთვის კორელირებს რელიგიასთან; ეს უკანასკნელი კი სხვადასხვა ფორმით ავლენს თავს. ჩვენს წინა სტატიებშ ა. აინშტაინი არაერთხელ გვისენებია. მას საოცარი თვისება გააჩნდა: ის ძალიან ფაქიზი და მგრძნობიარე იყო ფიზიკის მიმართ, რაც კოსმოგენეზის შემსწავლელი ასტროფიზიკის საფუძველია. დიდი მეცნიერი „იდუმალების შეგრძნებაზე“  წერდა, რომელიც „ჭეშმარიტი მეცნიერებისა და ხელოვნების წყაროა“ (3). ამიტომ, ის საიდუმლოებასა და მეცნიერებას არ ჰყოფდა. მისთვის არა მხოლოდ სამყაროს საწყისები იყო მიუწვდომელი კატეგორია, არამედ თავად სამყაროს შექმნის, სიცოცხლის საიდუმლოებაც. ამიტომ, ა. აინშტაინის თანახმად: „ცხოვრების იდუმალებაში შიშნარევმა წვდომამ რელიგიის წარმოქმნას მისცა იმპულსი“. რელიგიის გარეშე, სამყაროს მეცნიერულ სურათს აზრი არ აქვს. ასეთი სურათი არასრულია და აზრობრივ კატეგორიებში ვერ ჯდება. რელიგიურ გააზრებასა და ინტერპრეტაციას მოწყვეტილი მეცნიერება – უაზრობაა, რასაც ათეისტ მეცნიერთა ნაწილი აცხადებს კიდეც, მაგრამ ამ მხრივ, ა. აინშტაინი სამყაროს ონთოლოგიურ საწყისებთან დაკავშირებით თავისი გრძნობის სიღრმეს ავლენს. ამიტომაც, ის ხედავდა, რომ: „მეცნიერება რელიგიის გარეშე – კოჭლია, ხოლო რელიგია მეცნიერების გარეშე – ბრმა. ასეთი ზუსტი დაკვირვება შეეძლო მხოლოდ იმ ადამიანს, რომელიც სამყაროს საფუძვლების მიუწვდომლობას აცნობიერებდა (და არა მხოლოდ ესმოდა რა ქმნილი კოსმოსის ფიზიკური კანონები). ამიტომ, ა. აინშტაინი იმ აზრს ემხრობოდა, რომ მეცნიერებამ ფიზიკური-რაციონალური კანონების მექანიზმები უნდა აღწეროს, რელიგია კი თავის ინტერპრეტაციას უნდა იძლეოდეს. მას მიაჩნდა, რომ კოსმოსური ბუნების სწორი გაგების საწყისი ღრმა კრძალვისა და იდუმალების გრძნობაშია.
„მეცნიერებას მხოლოდ ისინი შექმნიდნენ, ვინც მთელი თავისი არსებით ჭეშმარიტებისა და გაგებისკენ ისწრაფვის; ამ გრძნობის სათავე კი რელიგიაშია; იქვეა იმის რწმენა, რომ ამ სამყაროს წესები რაციონალურია, ანუ გონებით წვდომას ექვემდებარება. ვერ წარმომიდგენია ნამდვილი მეცნიერი, რომელსაც ამის რწმენა არ გააჩნია. ეს სიტუაცია, ხატოვნად, შეიძლება ასე გამოისახოს: მეცნიერება რელიგიის გარეშე – კოჭლია, ხოლო რელიგია მეცნიერების გარეშე – ბრმა“ (4). კოსმოგენეზის საწყისებსა და საფუძვლებზე ამგვარადვე, თუმცა კი თავისებურად, წმ. თეოფილე ანტიოქიელიც საუბრობს, რომელიც თავისი დროის უგანათლებულესი ადამიანი და ინტელექტუალია. წმინდა მამისთვის სამყაროს საიდუმლო იმდენად ღრმა და მიუწვდომელია, რომ „თუნდაც, ამ ქვეყნად ათასი წელი ეცხოვრა“ მაინც ვერ შეძლებდა მისი საფუძვლების სიღრმე აეხსნა, რადგან ეს სიღრმე უშუალოდ ღმერთის სიბრძნესა და დიდებას უკავშირდება. ამიტომ, იმას, რაც წმინდა წერილში სიმბოლურად არის გადმოცემული, როგორც „ექვს დღეში“ შექმნა, წმ. თეოფილე განმარტავს, როგორც  აღუწერელს, შესაბამისად კი – საიდუმლოს.

ჩვენს წინა სტატიებში კოსმოგენეზს არაერთხელ შევხებივართ, როდესაც თეისტურ ასპექტში ბიოლოგიური ევოლუციის თეორიას განვიხილავდით, მაგრამ ამ სტატიაში, გარკვეულწილად, კოსმოსის ევოლუციის საკითხს ვუღრმავდებით. კოსმოგენეზი არის – სამყაროს ევოლუცია, სამყაროს ქმნილი  არაგონიერი ბუნების განშლა და განვითარება. კოზმოგენეზს მეცნიერული კოსმოლოგია სწავლობს – ასტრონომიის მიმართულება, რომელიც სამყაროს თვისებებსა და ევოლუციას იკვლევს. ამ დისციპლინის საფუძველია მათემატიკა, ფიზიკა და ასტრონომია. აღსანიშნავია, რომ მამა კირილე კოპეიკინის თანახმად: „თანამედროვე ფიზიკის წინამორბედი – ანტიკურობისა და შუასაუკუნეების ნატურ-ფილოსოფია, თავდაპირველად აღიქმებოდა, როგორც theologia naturalis, როგორ მცდელობა იმისა, რომ შემოქმედი მისი ქმნილების შესავლით შეემცნათ“ (5). ამგვარად, ძველი მკვლევარები, მათი რელიგიური ორიენტაციის მიუხედავად, ღმერთს შეიმეცნებდნენ ჰარმონიული პრინციპით, რომელიც, ერთის მხრივ, ბუნებრივი ორიენტირებისკენ იყო მიმართული, მეორეს მხრივ კი წმინდა წერილის მოწმობისკენ. ეს არის „ორი წიგნის“ – ბუნებისა და წერილის – პრინციპი, რომელსაც ახალი დროის მეცნიერებიც კი იზიარებდნენ.  მაგალითად, ეს კარგათ ჩანს ფრენსის ბეკონის ნაშრომებიდან, რომელიც თანამედროვე მეცნიერების ერთ-ერთი ფუძემდებელია. „ბეკონის აზრით, სამყაროს შემეცნების გზით შეიძლება საკრალურ აზრსაც ჩავწვდეთ. ამგვარად, უკვე XVII საუკუნეში, ბეკონს კარგად ესმოდა, რომ ბუნებისა და წერილის გნოსეოლოგიური სინთეზი რელიგიისა და ბუნებისმეტყველების სწორ და ადექვატურ გაგებას მოგვიტანს“ (6). ევროპაში, ჰარმონიის ეს პრინციპი თანდათან დასუსტდა. ამის მიზეზი რელიგიური ომები და ეკლესიის მიერ ძალაუფლების ბოროტად გამოყენებაში იყო. ეს ყოველივე ადამიანების ეკლესიურ მენტალობაზე აისახებოდა, რამაც მოდერნის, შემდგომში კი პოსტმოდერნის წინაპირობები შექმნა, რომელთა ფონზეც მეცნიერება თავის რელიგიურ წარსულს გაემიჯნა და განვითარების საკუთარ გზას დაადგა (7). რელიგიისა და მეცნიერების ხელოვნური ანტაგონიზმი ევროპის განათლებულ წრეებში მოდერნის განვითარებასთან ერთად მივიღეთ, ეს კი, თავის მხრივ, საზოგადოების სხვა წრეებზეც აისახა.  ამიტომ, ბუნებისმეტყველების დარგების რელიგიისგან განცალკევებული წარმოქმნა და განვითარება კაცობრიობის კულტურაში სრულიად ახალ ფენომენად იქცა.  ეს ყოველივე ცივილიზებული საზოგადოების ცნობიერებასა და მენტალობის კრიტიკულად აისახა. აღნიშნულის ფონზე წარმოიშვება ახალი, სუფთა მეცნიერული კოსმოლოგია, რომელსაც მისივე მეტაფიზიკური საფუძვლები აღარ აინტერესებს.  ამან კარდინალურად შეცვალა მეცნიერების მიმართულება და ორიენტირები. ასეთ მეცნიერებას კოსმოსის მიზანი და აზრი აღარ აინტერესებდა (თუმცა ახალი დროის ყველა მეცნიერი არ იზიარებს ამას). მეცნიერება ბუნებისმეტყველების ჩარჩოებით შემოიფარგლა და მისტიური სილამაზე დაკარგა. მეცნიერება, უმეტეს წილად, მატერიალური გახდა, მაგრამ XX საუკუნის პირველი ნახევრის ისეთი მეცნიერების წყალობით, როგორებიც არიან ა. აინშტაინი,  ჟ. ლემენრტი, ტეიარ დე შარდენი და სხვ. გვრჩება იმედი, რომ მომავალში სამყაროს ჰარმონიული და ადექვატური ხედვა არდაიკარგება.  XX საუკუნის მეორე ნახევრის გამოჩენილი მართლმადიდებელი (ისევე, როგორც ანგლიკანელი და კათოლიკე) პატროლოგები, როგორებიც არიან, მაგალითად, მამა იოანე მეიენდორფი, ზემოხსენებული მეცნიერების მსგავსად, ეთანხმებიან მეცნიერების ასეთ დამოუკიდებელ ყოფას, რადგან ასეთი მეცნიერების ზრდა და განვითარება ობიექტური ფაქტია, რომელიც ასეთივე ობიექტურ კვლევას ეფუძნება, მარგამ ზემოხსენებული მოღვაწეები ამ აზრს ბუნებისა და ღმერთის მეტაფიზიკური საფუძვლის კავშირის პირობით ეთანხმებიან. წინააღმდეგ შემთხვევაში, კოსმოლოგიის გაგება არარსრული და ცალმხრივი იქნება (8).

ამიტომ, კლასიკურ ღვთისემტყველებას არ აქვს სერიოზული მიზეზი ან არგუმენტი, რომ სამყაროს (და მისი ბიოლოგიური ფორმების) (პრე)ისტორიის მეცნიერული აღწერა უარყოს, რადგან ასეთი აღწერა ღია და ობიექტური ფაქტია, რომელიც საღვთისმეტყველო ინტერპრეტაციის სასუალებას იძლევა.  მეცნიერების პრეროგატივაა, კოსმოსის ფიზიკური განვითარების მექანიზმები გვიჩვენოს, ღვთისმეტყველების კომპეტენცია კი მისი სულიერი ინტერპრეტაციაა. ძველ დროს, ქრისტიანული ბუნებისმეტყველების ერთ-ერთი კლასიკური მეთოდი იყო ფიზიკური რეალობისა და ბიბლიური გამოცხადების შედარება („ორი წიგნის“ პრინციპი), რაც ღვთისმეტყველებს, ამგვარის სინთეზის საფუძველზე, მთლიანი ქრისტიანული მსოფლმხედველობის აგების საშუალებას აძლევდა. წმინდა წერილის თანახმად, მატერიალური სამყარო ხომ შემოქმედზე მეტყველებს (ფსალმ. 18; 103; რომ. 1, 19-20 და სხვ.). ძველი დროის წმინდა მამები და ანტიკური ხანის ფილოსოფოსები განათლებული და ინტელექტუალური ადამინები იყვნენ, რომლებიც ყოველთვის ხელმძღვანელობდნენ ბუნებისმეტყველების მონაცემებით და თავიანთ ფილოსოფიურ სისტემებსა და ეგზეგეტურ კომენტარებში იყენებდნენ. მეცნიერების განვითარებასა და მის ცალკე სეგმენტად გამოყოფასთან ერთად, გვიან ანტიკური ხანის და შუა საუკუნეების მრავალი პოსტულატი მოძველდა, დაკარგა აქტუალობა და ეს გასაგებიცაა, რადგან მეცნიერება მაშინ არ ფლობდა ისეთ საშუალებებს, როგორიც დღეს აქვს, ღვთისმეტყველება კი იმით სარგებლობდა, რასაც ხედავდა. ეს, მაგალითად, ეხება, დედამიწის უმოძრაობის შესახებ სწავლებასაც, გეოცენტრიზმს და ა. შ. მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ძველი სამყაროს განათლებულ ადამიანებს სამყაროსა და იმ დროინდელ მეცნიერებასთან  დაკავშირებით იდენტური აზრი ჰქონდათ.  ამა თუ იმ საზოგადოებაში მყარდებოდა ისეთი სტერეოტიპები, რომლებმაც დღეს ძალა დაკარგეს, მაგალითად, სამყაროს ექვს დღეში შექმნის პირდაპირი გაგება. იმ ძველ ანტიკურ ხანაში ბევრი რამ სწორადაც ესმოდათ, რაც ან მათ ღრმა ინტუიციას, სიბრძნეს ან მჭვრეტელობის ნიჭს მოწმობდა (რადგან ისინი სამყაროს ფიზიკურ საფუძველს ექსპერიმენტულად ვერ შეისწავლიდნენ). ამის მაგალითია წმ. ბასილი დიდი, რომელიც არაცოცხალი ბუნების ელემენტებისგან რთული ბიოლოგიური მექანიზმების თვითწარმოქმნის ჰიპოთეზას აღიარებდა. წმ. ბასილი, დაბ. 1, 11-ის  განმარტებისას ამბობს: „ეს ბრძანება დედამიწამ შეასრულა და ის დღემდე არ წყვეტს შემოქმედის მსახურებას. ერთნი მემკვიდრეობით წარმოიშვებიან მანამდე არსებულთაგან, სხვა კი ახლაც წარმოადგენს ცოცხლად შობილს თავად მიწიდან“ (PG. 29, Col. 189). ანუ, წმ. ბასილი ცალსახად აცხადებს, რომ დედამიწაზე ბიოლოგიურ ცხოვრებას ჰქონდა წყაროს სახით ის, რასაც დღეს მეცნიერებაში აბიოგენეზს – მკვდარი მატერიისგან უჯრედისა და შემდეგ (ფართო გაგებით) სიცოცხლის  წარმოშობას – უწოდებენ. შემდეგ, უკვე, მატერია  თვითორგანიზებას ახდენს და უფრო და უფრო რთულდება (ემერჯენტული პრინციპი). მაგრამ წმ. ბასილის თანახმად, აბიოგენეზიც (როგორც ცოცხალი ორგანიზმების წარმოშობის საშუალება) შემოქმედისგან მოდის. დაბადების წიგნის მრავალი ტექსტი ალეგორიულად ან ტიპოლოგიურად განიმარტებოდა, რისი მიზეზიც მისი პირდაპირი გაგებით წაკითხვის სირთულე იყო. ეს სირთულე იქიდან მომდინარეობდა, რომ (ეგზეგეტებს) კარგად ესმოდათ, რომ ქმნილების კოსმოლოგიური საფუძვლები მხოლოდ ღმერთისთვის არის ცნობილი. წმინდა მამების კომენტარებსაც თუ არ ვიხილავთ, დაბადების წიგნის პირველი ორი თავის წაკითხვითაც კი ვნახავთ, რომ ღმერთი სიცოცხლის პროცესს უშვებს და თავად ბუნება აყალიბებს თავის თავს, თავად განიცდის ევოლუციასა და განშლას. ანუ, ღმერთი ბუნებას შემთხვევითობისა და თავისუფლების ფენომენს უთმობს და წერილის თანახმად, მხოლოდ „ეპიზოდურად“ ერევა პროცესში, ხოლო ღმერთის „ჩარევის“ (თეურგიის) ხასიათის და მექანიზმის გაგება რთული კი არა, – შეუძლებელია,  რასაც ღვთაებრივი ყოფის მეტაფიზიკური, ზებუნებრივი ხასიათი განაპირობებს.

რა თქმა უნდა, დაბადების წიგნში და ზოგადად, წერილში მეცნიერული მონაცემები არ არის და ჩვენ ისინი აქ არც უნდა ვეძებოთ (ამის შესახებ არაერთხელ გვისაუბრია). ეს იქნებოდა წერილის გაუბრალოება. თუმცა, წმინდა ტექსტებში გვაქს დღეს არსებულ მეცნიერულ მონაცემებზე მინიშნებები. ვინც წმინდა ტექსტებს წერდა, ღმერთისა და კაცობრიობის ერთობის თანმიმდევრული ჩამოყალიბების პროცესის, ქმნილებისა და ღვთაების სინერგიის სიღრმის, ანუ თეოზისის ჩვენებას ისახავდნენ მიზნად (რამდენადაც ეს ადამიანური ენით იყო შესაძლებელი). ამაში მდგომარეობს წერილის მიზანი. წმინდა წერილი არ არის ისტორიული ან საბუნებისმეტყველო წიგნი. „ექვსთა დღეთაში“ ქმნილების აღწერა შექმნის პირველად აქტს და სიცოცხლის შემდგომ ჩამოყალიბებას გულისხმობს იმდენად, რამდენადაც ამის ცოდნა ესაჭიროებიდა ადამიანს, რომლის მიზანიც ღმერთის შემეცნება და მასთან ერტობაა. ამ თვალსაზრისით, კოსმოსი მაშველი რგოლია, რომელიც კოგნიტიურ განვითარებასა და ღმერთის შემეცნებაში გვეხმარება. წერილი დედამიწის თავდაპირველ მდგომარეობას აღწერს, როგორც ქაოსს (დაბ. 1, 2),  რომლისგანაც იქმნება სამყარო. ამასთან, დაბ. 1, 2-ში დედამიწის ქაოტური მდგომარეობის აღწერა ნეგატიურ კონოტაციებს არ შეიცავს – ეს მხოლოდ საშენი მასალაა, რომლისგანაც ევოლუციის მეშვეობით მასალა მრავალფეროვან ფორმებს იძენს. ეს ყველაფერი სამყაროს მეცნიერულ სურათს შეესაბამება, რომელიც ბუნების ევოლუციის მექანიკას აჩვენებს.  ჩვენთვის ცნობილია, რომ კოსმოლოგიური სინგულარობის ქვანტურ ფლუქტუაციაში, დიდი აფეთქების საწყის მომენტში, სამყაროს მდგომარეობას ახასიათებდა მანათობელი წერტილის ნივთიერების უსასრულო სიმკვრივე და ტემპერატურა. გარკვეულ მომენტში,  მაქსიმალური სიმკვრივის და ტემპერატურის ზემოქმედებით  მანათობელი წერტილი „აფეთქდა“ და ინფლაციის პრინციპში გადავიდა, სადაც ენტროპია (ქაოსის საზომი) იზრდება, რასაც კოსმოსურ სივრცეში თერმოდინამიკის მეორე კანონი ასახავს.  ამ კონტექსტში არ უნდა გვიკვირდეს დაბადების წიგნში (1, 1-3) სინათლისა და ქაოსის შესახებ მოწმობა. ენტროპია სამყაროში არ შეჩერებულა. ის ვითარდება (თუმცა არა იმ თავდაპირველი ძალით, როგორც დიდი აფეთქებისას მოხდა) ფიზიკის ჩამოყალიბებული კანონების ფონზე. ამ კანონებით კოსმიური ობიექტები ურთიერთქმედებენ, რის შესახებ მინიშნებასაც ვხედავთ სიბრძნეში 11, 20-ში: „მაგრამ შენ ყოველივე ზომით, თვლითა და წონით განაწესე“. სინათლეც კი ქმნილი ბუნებისაა (დაბ. 1, 3). ამგვარად, სინათლე ღმერთის ერთ-ერთი პირველი ქმნილება იყო, რომელიც მთელს სამყაროს ავსებს. ბიბლიური ნათელი შეიძლება ორგვარად გავიგოთ: ფიზიკურად და სულიერად (იოანე, 1, 4-9).  სულიერი ნათელი შეიძლება გავიგოთ, როგორც ლოგოსის აღნიშვნა; ასევე, შეიძლება ფიზიკურად გავიგოთ ის, როგორც ქმნილი სხივობრივი ენერგია, რომელსაც თვალით აღვიქვამთ და რომელიც ხილულს ქმნის გარე სამყაროს, მთელ კოსმოსს ეფინება.  ეს, გარკვეულწილად, თანხვედრაშია რელიქტურ გამოსხივებასთან, რომელიც მთელს სამყაროშია მიმოფენილი და დიდი აფეთქების ნარჩენს წარმოადგენს. ეს ქმნილი ნათელი ხელსაწყოებით იზომება და ფიქსირდება. ლოგოსი (თავის ონტოლოგიურ ყოფაში) საიდუმლოა. ასევე, სინათლეც, თუმცა კი ქმნილი და ხილულია, გარკვეულ საიდუმლოებას ინარჩუნებს.  შვეიცარიელი ღვთისმეტყველი ჰანს კიუნგი აღნიშნავს: „თანამედროვე ბუნებისმეტყველებით სინათლის კვლევა სინათლის რელიგიურ-სიმბოლური ბუნების უფრო ღრმა გაგებაში გვეხმარება. რა არის სინათლე/ნათელი? ეს არის ელექტრომაგნიტური ტალღა, რომელიც მაქსიმალური სიჩქარით ვრცელდება; ეს არის რეალობა, რომელიც დღემდე საიდუმლოდ რჩება ფიზიკოსებისთვისაც კი; მას, თითქოს, ურთიერთგამომრიცხავი თვისებები ახასიათებს – ის ხან როგორც ტალღა იჩენს თავს, ხან როგორც კვანტური ნაწილაკი… დიდმა დანიელმა ფიზიკოსმა, ნილს ბორმა (ჰეიზენბერგისა და სხვათა მასწავლებელი (კოპენჰაგენის სკოლა)) ეს მოვლენა აღნიშნა ტერმინით „დამატება“:  იმისათვის, რომ სინათლის საიდუმლო აღვწეროთ, ორი ურთიერთსაწინააღმდეგო სურათი გვჭირდება. ურთიერთსაპირისპირო სახეების და ცნებების ამგვარი დამატება იმისთვის არის აუცილებელი, რომ ღვთის საიდუმლო აღვწეროთ“ (9). წმ. ბასილი, „ექვსთა დღეთათვის“ განმარტებაში, ფაქტიურად, სინათლის სიჩქარეზე მიუთითებს,  რაც შემდგომში მეცნიერულადაც დადგინდა.  დაბ. 1, 3-ში წმ.  ბასილი დიდი აღნიშნავს: „სინათლე ყველგან მყისიერად აღწევს; ამასთან შედარებით უფრო მოკლე ხანს გონებითაც კი ვერ წარმოვიდგენთ“ (PG. 29, Col. 45). რასაც ჩვენ აქ ვწერთ, მეცნიერული თვალსაზრისით ობიექტურია და ჭეშმარიტებაა, მაგრამ აბსოლუტურ ჭეშმარიტებას (ღვთაებრივი გაგებით) ვერ მივაღწევთ, რადგან ჭეშმარიტება მეტაფიზიკურია. ღმერთი – ჭეშმარიტებაა (იერ. 10, 10: იოანე. 14, 16). მეცნიერული ცოდნის პროგრესირებადი კონსტანტა მათემატიკურ მუდმივას ჰგავს, რომელიც მუდამ უსასრულობისკენ ისწრაფვის, თუმცა ვერ აღწევს მას. ცხადია, რომ მეცნიერება ვითარდება და განაახლებს თავის ცოდნას – პროგრამირების ენით რომ ვთქვათ, ის, ყოველ ჯერზე, გარკვეულ „restart“-ს განიცდის. ამ მხრივ საინტერესოა  ფილიპ ანდერსონის შენიშვნა: „ახლანდელი სამყარო არის ემერჯენტულ ფენების თანმიმდევრობა; ხოლო მისი წვდომისთვის საჭირო ცნებები და კანონები წარმოუდგენლად რთული და უნივერსალურია. ეს გვაძლევს საშუალებას ვიფიქროთ, რომ მეცნიერების სტრუქტურა არა უბრალო იერარქიულ ხეს (როგორც ამას რედუქციონისტები წარმოსახავენ) გავს, არამედ, მრავალფეროვანი კავშირების ქსელს, რომელშიც ძაფები ერთიმეორეს აკავებენ. ცხადია, რომ მეცნიერება, ისევე, როგორც ყველაფერი ჩვენ სამყაროში, ხარისხობრივად შეიცვალა“ (10).

ამგვარად, თეისტებისთვის წმინდა წერილი და მეცნიერება ერთმანეთს ავსებენ.  საინტერესოა, რომ „ექვსთა დღეთა“ პირველადი მატერიის სამი თვისების ჩამოთვლით იწყება. ეს თვისებებია: უსახობა, სიცარიელე და სიბნელე  (დაბ. 1, 2).  ეს არის მინიშნება აპოფატურ ღვთისმეტყველებაზე: იმისათვის, რომ ღმერთი ვიხილოთ, ყველაფერი უნდა უარვყოთ. ღმერთი სამყაროს შექმნას აპოფატიკით იწყებს, ბოლოს კი ყველას გვივლენს თავის სახეს ქრისტეში (ებრ. 1, 3). ანუ, ღმერთი უხილავიდან ხილულისკენ გადადის, ჩვენ კი ხილულიდან უხილავისკენ. ამ მხრივ იმის აქცენტირებაც გვსურს, რომ წერილის ცნობილი სიტყვებიდან (დაბ. 1, 1-3) მიღებული მეცნიერული მიგნების გარდა ღვთაებრივი აქტის (რომელიც ლოგოსის განკაცებაშიც ჩანს) სულიერი გააზრებაც გვეძლევა.  შექმნის დღეების სიმბოლური რიცხვი სამყაროს სილამაზესა და წყობას გვიჩვენებს. სამყაროში არაფერი არ ავიწროვებს ერთმანეთს, რადგან, შემოქმედმა: „ყველაფერი ზომით, რიცხვითა და წონით განაწყო“ (სიბრძნე. 11, 21). მაგალითად, პითაგორელებისთვის, რიცხვი არა იმდენად რაოდენობის საზომი იყო, რამდენადაც ონტოლოგიური კატეგორია. თავად ონტოლოგია სილამაზის ცნებას შეიცავს. სამყაროს შექმნისას ღმერთი ამბობს: „კარგია“. ექვსთა დღეთა  სრულდება ადამიანის შექმნის შესახებ თხრობით; და როდესაც ღმერთი ქმნის ადამიანს მხოლოდ მაშინ ამბობს ის „ძალიან კარგი“ (დაბ. 1, 31).  ეს ძალიან მნიშვნელოვანი მომენტია, რომელსაც ყურადღება უნდა მივაქციოთ, რადგან ის წმინდა ტექსტში ადამიანის ცენტრალურ მდგომარეობას გვიჩვენებს (და ეს ღმერთისთვისაც ასეა). ანუ, თუ ქმნილების კატეგორიებით ვისაუბრებთ, წერილი არის ანთროპოცენტრული და გეოცენტრული, რაც, თავის მხრივ, ეთანხმება წერილის ტექსტებში მოცემულ ღმერთის სახეს, რომელიც ასევე ანტროპომორფულია. ღმერთი კოსმოლოგიური დღეების შექმნას ადამიანით ასრულებს, რადგან ადამიანი არის ღმერთის ხატი და მსგავსი. ამიტომ, ღმერთი თავის მთავარ ქმნილებას (კოსმოლოგიური თვალსაზრისით) „ასრულებს“ ადამიანით და ეს „დასრულება“ სულიერ ასპექტს ატარებს, რადგან დედამიწა (და ყველაფერი, რაც მასზეა), ჩასახვის მომენტიდან დღემდე აგრძელებს ჩამოყალიბების პროცესს და ეს გეოდინამიკა მომავალშიც გაგრძელდება, რადგან ბუნებაში ყველაფერი მოძრაობს და ვითარდება.  არ დავივიწყოთ, რომ პავლე მოციქულის თანახმად, ჩვენი მოძრაობა ღმერთში განსაკუთრებულად არის აქცენტირებული და ეს მოძრაობა მუდამ იქნება, რადგან: „მასში ვცოცხლობთ, ვიძვრით და ვარსებობთ“ (საქმე. 17, 28). ეს არის ევოლუციის მუდმივი პრინციპი. მეცნიერებაც განიცდის ევოლუციას. ამ მხრივ, საინტერესოა შუა საუკუნეებში გავრცელებული ზოგიერთი წარმოდგენა და გაუგებრობა, რომლებიც საეკლესიო წრეებში, მეცნიერების მიღწევების ფონზე, ეჭვქვეშ დადგა.  მაგალითად, კოპერნიკეს ჰელიოცენტრიზმის პრინციპი კოსმოლოგიაში ნამდვილი აღმოჩენაა, რომელმაც საეკლესიო წრეებში შეშფოთება გამოიწვია, რადგან მაშინდელ კლასიკურ ეგზეგეტიკურ ტრადიციაში გეოცენტრიზმი იყო მიღებული და შესაბამისად, ადამიანსაც ცენტრალური როლი ენიჭებოდა. მაშინდელმა საზოგადოებამ ვერ გაყო სულიერი და მეცნიერული ხედვა. ეს საკითხები სწორად გაიაზრეს მოგვიანებით. კოპენრიკის აღმოჩენის ობიექტური ჭეშმარიტების მიუხედავად, დედამიწისა და მისი მკვიდრი ადამიანის ცენტრალიზაცია არ გაუქმებულა. ადამიანი ღმერთის ქმნილების ცენტრია. იგი ღმერთის მსგავსება და ხატია. შესაბამისად, დედამიწაც, რომელზეც ღმერთმა სამოთხე მოაწყო და იქ პირველი ადამიანები შეასახლა, განსაკუთრებული ადგილია (ამით ადამიანზე ღმერთის განსაკუთრებული ზრუნვა გამოიხატება). დედამიწისეული სამოთხე აღმოსავლელ მამებს ესმით, როგორც ზეციური პერსპექტივა (ამის შესახებ წინა სტატიებში ვწერდით). თავის მხრივ, ასეთი ხედვის პერსპექტივა არ ეწინააღმდეგება მეცნიერულ მონაცემებს იმის შესახებ, რომ მზის სისტემის ცენტრში მზეა, რომ ჩვენი სისტემა „ირმის ნახტომის“ გალაქტიკის ნაპირზეა და არა მის ცენტრში. თუ ამას განვასხვავებთ და სულიერს რელიგიისას განვუკუთვნებთ, მეცნიერებას კი ფიზიკურობისას, მაშინ, ჰარმონიულ ხედვას მივიღებთ.

უნდა აღინიშნოს, რომ ადამიანი მეტისმეტად ენდობა თავის თავს, საკუთარ აზრს. ეკლესიის ისტორიაში ეს შეცდომები არა ერთხელ გამოვლენილა.  ჩვენ ვეთანხმებით ჰანს კიუნგს სიტყვებს, რომ: „კაცობრიობა მუდამ განიცდის იმის საფრთხეს, რომ საკუთარ თავს ნამეტან დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს. ჩვენ ვარსებობთ ვარსკვლავზე, რომელიც ირმის ნახტომის მილიარდობით ვარსკვლავიდან მხოლოდ ერთ-ერთია, თავად ირმის ნახტომი ერთ-ერთია მილიარდობით გალაქტიკიდან. ამიტომ, უნდა გავაცნობიეროთ, რომ სამყაროს ისტორია 13,7 მილიარდ წელს ითვლის, აქედან, პლანეტა დედამიწა მხოლოდ 4,5 მილიარდი წელი არსებობს, სიცოცხლის რთული ფორმები კი მხოლოდ 3,5 მილიარდი წელია, რაც არსებობს, მაგრამ პირველი homo erectus – ადამიანები, რომლებიც ორ ფეხზე, სწორად გამართულნი დადიან – 1,5 მილიონი წლის წინ გაჩნდა, დღევანდელი ადამიანი კი (homo sapiens) ორასი ათასი წლის წინ. ამგვარად, კოსმოსი თითქმის კაცობრიობის გარეშე არსებობდა და მის გარეშეც შეძლებდა არსებობას კაცობრიობის გარეშე, რომელმაც ამ მოკლე ხანში თვითგანადგურების უნარიც კი შეიძინა. ჩვენ არც თუ ისე დიდი ხნის წინ გავაცნობიერეთ ფაქტი, რომ კაცობრიობა ხანგრძლივი კოსმოსური განვითარების პროდუქტია“ (11). ამიტომ, თავმდაბალი აზროვნება ხელს უწყობს კაცობრიობის როგორც სულიერ, ისე მეცნიერულ განვითარებას, უფრო მეტად ხელს უწყობს მის პროგრესს, ვიდრე საკუთარ თავზე დიდი წარმოდგენა.  ადამიანს მაღალის სტატუსი აქვს როგორც არსებას, რომელიც ღმერთი-ლოგოსის ონტოლოგიური ნაწილი გახდა, რომელმაც თავის პიროვნებაში ჰიპოსტასურად მიიღო ჩვენი ბუნება და თავის პირად ბუნებად აქცია იგი. ჩვენ ღმერთთან პიროვნულ ერთობაში შევედით, პირადად შევეხეთ მარადისობას. ეს წმინდა წერილის ცენტრალური მოვლენაა. ჩვენ გვავიწყდება ჩვენი არასრულყოფილება; გვავიწყდება, რომ ის გახდა ღვთაებრივი კენოზისის მთავარი მიზეზი; გვავიწყდება, რომ ადამიანს არასრულყოფილება იმთავითვე მოსდევს და ამას ითხოვდა თავისუფლება, რომელიც ღმერთმა ადამიანის მიმართ გამოავლინა. ადამიანი რომ თავიდანვე სრულყოფილი შექმნილიყო, მაშინ მას თავისუფლება წაერთმეოდა, მაგრამ ღმერთის თავისუფლებლისმოყვარეობა სამყაროს, კოსმოსის მიმართ გამოიხატება. კოსმოსი ვითარდება და ამ განვითარების ნაწილია ადამიანი. ჩვენში ჩადებულია სრულყოფილებისკენ სწრაფვა, როგორც ფიზიკურ, ისე სულიერ დონეზე. ბუნების არასრულყოფილებაზე თავად ბუნება მეტყველებს, რომელიც ჩვენს გარშემოა და ჩვენშია. ადამიანი თავისი ბიოლოგიური სტრუქტურით ბუნების, კოსმოსის, ვარსკვლავების, ანუ სამყაროს ნაწილია. თერმოდინამიკის (ენტროპიის) მეორე კანონი ამ ყველაფერს კოსმოსურ დონეზე ამტკიცებს. ყველაფერი მოძრაობს და უფრო სრულყოფილი ხდება და განა არსებობს ამ სრულყოფილების ზღვარი? ჩვენმა სხეულმა არაერთი ცვლილება განიცადადა ევოლუციის გზით homo-sapiens-ის სახეობამდე მივიდა. სავსებით შესაძლებელია, რომ იგი ევოლუციას გააგრძელებს. კოსმოსის სრულყოფილებისა თუ არასრულყოფილების საკითხი ძველ დროსაც მწვავე პოლემიკის საგანი იყო. ძველ ქრისტიანულ მიმდინარეობებს – გნოსტიკოსებს – მცდარად ესმოდათ წმინდა წერილის ტექსტი და ღმერთის ფაქტორი. აღნიშნულმა, საეკლესიო წრეებში შეშფოთება გამოიწვია. გამოჩნდნენ ეკლესიის აპოლოგეტები, რომლებიც ბიბლიური ეგზეგეზის სწორ პრინციპს იცავდნენ.  გნოსტიკოსებს მიაჩნდათ, რომ ღმერთი ვერ შექმნიდა სამყაროს არაფრისგან. ასეთ შემთხვევაში, ის არ იქნებოდა სახიერი, რადგან ღვთის სახიერება მოითხოვს, რომ ღმერთი უფრო კარგსა და სრულყოფილს ქმნიდეს. გნოსტიკოსები ხედავდნენ, რომ სამყარო არასრულყოფილი და არასახიერია. ამიტომ, მატერია არის ბოროტება და არასრულყოფილება. ისინი კოსმოსის შექმნას დემიურგს მიაწერდნენ (12). სხვათაშორის, მეცნიერი ათეისტებისგან დაახლოებით იგივე გვესმის ღვთისმეტყველების მიმართ, თუმცა განსხვავებულ კონტექსტში: ღმერთი-აბსოლუტი ვერ შექმნიდა არასრულყოფილ სამყაროს. ათეისტებისთვის, სამყაროს არასრულყოფილება ღმერთის არარსებობის ნიშანია. ამ ათეისტების უდიდესი ნაწილი (მიუხედავად მათი განათლებულობისა) ღვთისმეტყველების ისტორიასა და ეკლესიის ეგზეგეტიკურ მემკვიდრეობას არ იცნობს. ღმერთის სახიერებას თავისუფლება განსაზღვრავს და არა კოსმოსის ავტომატური სრულყოფილება. ღმერთი იმდენად კეთილია, რომ არა მხოლოდ გონიერი ქმნილების სიცოცხლეში არ ერევა, არამედ არაგონიერ ქმნილებასაც კი უტოვებს თვითგანვითარების და ევოლუციის საშუალებას. ღმერთს თავისუფლება უყვარს. ის ქმნილებას თავისუფლებას ანიჭებს – თვითგანვითარების, არჩევნის თავისუფლებას. ამით ის ქმნილებას პატივს სცემს. ღმერთს უზომოდ უყვარს სამყარო, ამიტომაც აძლევს ის სამყაროს საშუალებას, რომ ეს უკანასკნელი თავის თავს ეკუთვნოდეს. ღმერთის სიყვარული არ არის თავს მოხვეული სიყვარული, არც სამყაროს ახვევს თავს ღვთის ნებას. გნოსტიკოსებისთვის ეს გაუგებარი იყო, რადგან ისინი პლატონური ფილოსოფიის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდნენ. ამ ფილოსოფიის თანახმად, მატერია და სული ერთმანეთის საწინააღმდეგოა. ეს საკითხი ორიგენესთვისაც რთული გასაგები აღმოჩნდა. მას ესმოდა, რომ სამყარო არასრულყოფილია, და ღმერთი სრულყოფილი.

 

(I ნაწილის დასასრული)

_ _ _ _ _

  1. იხ.: Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. ББИ., М., 2018. С. 565.
  2. იხ.: Феофил Антиохийский, святитель.К Автолику: Книга 2. – в кн.: Ранние отцы Церкви. – Брюссель: «Жизнь с Богом», 1988, с. 478.
  3. იხ.: „ევოლუციის თეორია და თანამედროვე რელიგიური ცნობიერება“ ნაწილი I:  https://www.orthodoxtheology.ge/teisturievolucia1/ , ნაწილი II: https://www.orthodoxtheology.ge/teisturievolucia2/
  4. იხ.: Einstein, Albert (1930). Religion and Science. New York Times Magazine (Nov. 9): 1-4.
  5. იხ.: Кирилл Копейкин. Богословие творения и проблемы интерпретации теоретической физики // Богословие творения. ББИ., М., 2013. С.
  6. იხ.: „ნეოჰერმენევტიკული შეხედულება რომ. 8, 19-23-ზე თეისტური ევოლუციის ჭრილში“ https://www.orthodoxtheology.ge/termodinamika/
  7. იხ.: „სამეცნიერო ათეიზმთან დიალოგის პერსპექტივებსა და მეთოდიკაზე“ https://www.orthodoxtheology.ge/dialogue-with-scientific-atheism/
  8. იხ.: Meyendorff, John, Byzantine Theology. Historical Trends and Doctrinal Themes, Fordham University Press, NY, 1983.
  9. იხ.: Г. Кюнг. Начало всех вещей. ББИ., М., 2007. С. 157.
  10. იხ.: Philip W. Anderson, “More Is Different – One More Time” in More Is Different: Fifty Years of Condensed Matter Physics, ed. Nai-Phuan Ong and Ravin N. Bhatt (Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2001), P. 7.
  11. იხ.: Г. Кюнг. იქვე. С. 112.
  12. В. Несмелов. Догматическая система святого Григория Нисского. СПб., 2013. С. 278.

 

 

ნაწილი 2

203981769_562809035098137_4057874349353017846_n

 

(გაგრძელება)

 

ორიგენე კოსმოსის არასრულყოფილების პრობლემას მწვავედ აღიქვამდა. კლასიკურ თეოლოგიაში ითვლება, რომ ორიგენე ცდილობდა, ღვთისმეტყველებაში დაეცვა ღმერთის უცვლელობის პრინციპი; და ამიტომ სამყაროს შექმნას ის არ აღიარებდა, როგორც რაღაც სიახლეს ღმერთის არსებობაში. ამიტომ, მან ღვთისმეტყველებაში მარადიული შემოქმედების (მარადიული შექმნის) პრინციპი შემოიტანა. ღმერთი მარადიულად ქმნის სამყაროებს. ამ აზრის შედეგად, ორიგენე სამყაროს შექმნის ციკლურობამდე მივიდა. იმსხვრევა არასრულყოფილი სამყაროები და იქმნება სრულყოფილი. ამიტომ, ჩვენი სამყარო არ არის პირველი (1). ლოგიკურად, ორიგენე აპოკატასტასისის ციკლურ გაგებამდე მივიდა.  კოსმოსის არასრულყოფილება ღმერთის სრულყოფილებას ვერ შეცვლის, რადგან ქმნილება ღმერთისთვის „გარეგანია“, ის ღმერთის „შინაგან“ ცხოვრებას არ ეხება და ვერ ცვლის. როგორც თვლიან, ეს ორიგენესთვის რთული გასაგები იყო. თუმცა, მისი ბევრი მოსაზრება ქრისტიანული ღვთისმეტყველებისთვის საფუძვლად იქცა და ბევრი სიკეთე მოუტანა. ობიექტურობისთვის უნდა ითქვას, რომ ორიგენეს თხზულებების ბოლო დროინდელი საღვთისმეტყველო ანალიზები გვეუბნება, რომ ორიგენეს მისმა მოწაფეებმა (რომლებიც მასზე წერდნენ) არასწორად გაუგეს. თავად ორიგენე სამყაროს მარადიულად შექმნის მომხრე არ იყო. სინამდვილეში ის გულისხმობდა ლოგოსში იდეების სახით სამყაროს მარადიულ არსებობას, რომელიც შემდეგ დროსთან ერთად რეალიზებურ იქნა მისი შექმნისას, როგორც ეს ბრიტანელმა მართლმადიდებელმა მკვლევარმა მამა ჯონ ბერმა დაასაბუთა (იხ.: John Behr. Origen: On First Principles, ed. and trans. Oxford University Press, 2018). პლატონიზმის გავლენა კი უარყოფითად აისახა ორიგენეს ზოგიერთ საღვთისმეტყველო შეხედულებაზე. პლატონის თანახმად (თუ მის კოსმოლოგიურ შეხედულებებს გავაანალიზებთ), ნიმუშის (მამა) და მატერიის (დედა) შეუღლება კოსმოსს (მათ შვილს) იძლევა („ტიმეოსი“, 50d). პლატონისთვის, მატერია არის თვისებებს მოკლებული სუბსტრატი, რომლისგანაც ყველა სხეული ყალიბდება. ამიტომ, მატერია იდეალურად ასახავს ნიმუშს – მატერია არის „მიმღები“. პლატონისთვის მატერია მარადიულია. ამავე დროს, მატერია არა რეალურად არსებულია, არამედ ის არის ცხოვრების პოტენციალი, თავად შესაძლებლობაა. კლასიკური ბიბლიური წარმოდგენით, ღმერთმა ქმნილება არაფრისგან შექმნა – „არარსებულთაგან“ («ἐξ οκ ντων» 2 მაკ. 7, 28-29). მოცემულ შემთხვევაში, οκ – რადიკალურ უარყოფას გამოხატავს, რომელიც  μή  ნაწილაკისგან განსხვავებით  არ ტოვებს ეჭვს. ანუ, ღმერთი რაღაცისგან კი აარ ქმნის, არამედ, იმისგან, რაც არ არსებობს, „არარსებობისგან“. ეს ძველი მონოთეისტების რწმენაა, რომელიც წმინდა წერილშია დამოწმებული. სხვა რელიგიებსა თუ მეტაფიზიკურ სისტემებში მსგავსი არაფერი არ არის. ბერძნულ ფილოსოფიაში კი  μή – უარყოფითი ნაწილაკი პირვანდელ მატერიას წარმოადგენს, რომლის მეშვეობითაც დემიურგი შექმნის აქტს აღასრულებს. თავისთავად მატერია რეალურად არ არსებობს. ის არის მხოლოდ შესაძლებლობა, რაც ასევე არარსებობაა, მაგრამ „μή όν“ და არა οκ όν, ანუ ის არ არის აბსოლუტური არაფერი. დღესდღეისობით, ფიზიკოსები და ასტროფიზიკოსები „არაფრის“ პრობლემაზე ბევრს კამათობენ. ამ საკითხის თაობაზე ბევრი თეორია არსებობს. ჩვენ მიგვაჩნია, რომ „არაფრის“ შესახებ მსჯელობა არა მხოლოდ ფიზიკის, არამედ ფიზიკის ფილოსოფიის ფარგლებში უნდა მიმდინარეობდეს.  აღსანიშნავია, რომ მრავალი ცნობილი ფიზიკოსი „არაფრის“ ფილოსოფიურ  ასპექტსაც ეხება. ფილოსოფიური კუთხით შემდეგი საკითხი უნდა განვიხილოთ: რატომ არსებობს რაღაც და არა არაფერი? მ. ჰაიდეგერის აზრით: „საოცრებაა საოცრებათა შორის: რატომ არის რაღაც არსებული და არა არაფერი?“ (2). ამ თვალსაზრისით, „არაფერი“, ონტოლოგიური გაგებით, ფიზიკის კანონების საგანი ვერ იქნება (3). ფიზიკის კანონების იმდენად სტრუქტურირებულია, რომ ს. ჰოკინგიც კი, თავის წიგნში „დროის მოკლე ისტორია“, უშვებს აზრს, რომ ფიზიკის კანონების და სამყაროს სტრუქტურის დადასტურებისთვის, შესაძლოა, ღმერთის არსებობის აღიარებაც დაგვჭირდეს (4). ჩვენ შევნიშნავთ, რომ ფიზიკა, როგორც მეცნიერება, თავისი ბუნებიდან გამომდინარე, მხოლოდ იმას გვამცნობს, თუ რა ფიზიკური საგნები არსებობს და არა იმას, თუ რა არაფიზიკური (მეტაფიზიკური) საგნები არსებობს ან არ არსებობს. მეტაფიზიკური ფიზიკურიდან არ გამომდინარეობს. ის გამომდინარეობს რწმენიდან, რომელიც არა ფიზიკური, არამედ, პიროვნული სფეროა. კოსმოსში მრავალი რამ აუხსნელია ფიზიკურ დონეზეც კი და რაღა ვთქვათ ფიზიკის კანონების მეტაფიზიკურ კატეგორიებზე. ამ გაგებით უნდა გვესმოდეს შეკითხვა, რომელიც ღმერთმა იობს დაუსვა: „ჩასწვდები შენ ღვთის სიღრმეს? ჩასწვდები ყოვლადძლიერის სრულყოფილებას?“ (იობ. 11, 7). ღმერთის არსებობა – რწმენის საგანია და არა ფიზიკური სამყაროსი.  ფ. ბეკონის თქმით, „ბუნების წიგნი“ შემოქმედის სიბრძნისა და დიდების წვდომაში გვეხმარება. ჩვენი აზრით, კვლევასა და გაგებას საჭიროებს „შავი ენერგია“, რომელიც კოსმიური ენტროპიის ხარჯზე გალაქტიკებს ერთმანეთისგან განაშორებს. ის დღემდე კოსმიური საიდუმლოების რანგში რჩება. ფიზიკაში ნამდვილი აღმოჩენა იქნება, თუ გავიგებთ შავი ენერგიის მექანიზმი, რომელიც გალაქტიკებს ერთმანეთისგან განაშორებს. ეს ისეთივე აღმოჩენა იქნება, როგორც თავის დროზე იყო გრავიტაციული ტალღების აღმოჩენა ან როგორც ა. აინშტაინის აღმოჩენა (ფარდობითობის თეორიის ჭრილში განცხადებული), რომელმაც საფუძვლიანად შეარყია ჩვენი წარმოდგენები სივრცის, დროის, სიგრძის, მანძილისა და ერთდროულობის შესახებ. ამიტომ, ისეთი ფიზიკური საიდუმლოებები, როგორიცაა შავი ენერგია, გამოკვლევას და შესწავლას საჭიროებს. ღმერთის აღიარება კი თითოეული ადამიანის პირადი რწმენის საგანია, რომლის დამხმარე მექანიზმებს კოსმოსში ვხედავთ.

რწმენისა და მეცნიერების ადექვატური გაგების მაგალითს გვაძლევენ ტეიარ დე შარდენი და ჟორჟ ლემეტრი, რომლებმაც თავისი პირადი რწმენისა და მეცნიერული კვლევების სინთეზირება შეძლეს. ორივენი იყვნენ მეცნიერები, მღვდლები და ღვთისმეტყველები.  ტეიარ დე შარდენზე ადრე ვისაუბრეთ (5); ჟ. ლემეტრის შესახებ ცნობებში დავეყრდნობით ცნობილი კოსმოლოგისა და ღვთისმეტყველის, მამა მიქაელ ჰელერის ნაშრომს,  სახელწოდებით „შემოქმედებითი კონფლიქტი“. ჟორჟ ლემეტრი (1894-1966) იყო ბელგიელი მღვდელი, ასტროფიზიკოსი, კოსმოლოგი და მათემატიკოსი, დიდი აფეთქების თეორიის ავტორი. ის XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ასტროფიზიკოსი იყო. ჟ. ლემეტრის ძირითადი შრომები რელატივისტურ კოსმოლოგიასა და ასტროფიზიკაში უკავშირდება «დიდი აფეთქების» თეორიას. ასევე, ის გახლავთ გაფართოებადი სამყაროს თეორიის ავტორი. ეს თეორია მან ცნობილი ფიზიკოსის, ა. ფრიდმანისგან დამოუკიდებლად შეიმუშავა. რელატივისტური კოსმოლოგიისადმი მიძღვნილი ა. ფრიდმანის პირველი სტატია 1922 წელს გამოქვეყნდა. ჟ. ლემეტრმა პირველმა ჩამოაყალიბა დამოკიდებულება გალაქტიკებს შორის მანძილსა და მათ სიჩქარეს შორის დამოკიდებულება და 1927 წელს ამ დამოკიდებულების კოეფიციენტის შეფასება შემოგვთავაზა, რომელიც ახლა ცნობილია, როგორც «ჰაბლის მუდმივა». ჟ. ლემეტრის  თეორიას სამყაროს ევოლუციის შესახებ, „პირვანდელი ატომიდან“ დაწყებული ირონიულად ეწოდა „დიდი აფეთქება“ (Big Bang). ამ თეორიას ეს სახელი ცნობილმა ბრიტანელმა ასტრონომმა და კოსმოლოგმა ფრედ ჰოილმა შეარქვა 1949 წელს. სახელწოდება «დიდი აფეთქება», კოსმოლოგიაში დამკვიდრდა. თადავ ფ. ჰოილი მატერიის „უწყვეტი წარმოშობის“ ჰიპოთეზას ემხრობოდა. მ. ჰელერი აღნიშნავს, რომ: „ლემეტრი ფრთხილობდა და თავის რელიგიურ შეხედულებებს მეცნიერულ მუშაობაში არ ურევდა. ის ხაზს უსვამდა, რომ როგორც სირბილის ან ცურვის სპეციფიური ქრისტიანული მეთოდი არ არსებობს, ისე არც მეცნიერული მუშაობის ქრისტიანული მეთოდი არ არსებობს. ის, ასევე, აღნიშნავდა, რომ სამყაროს არსებობის დასაწყისშივე ღმერთი „ფარული ღმერთი“ იყო და არა კონცეფცია, რომელიც მეცნიერული თეორიისთვის ადვილი გასაგები იქნებოდა. 1958 წელს სოლვეიში გამართულ კონფერენციაზე ის გამოვიდა მოხსენებით, რომელშიც წერს: „ჩემი მსჯელობით, ასეთი თეორია მეტაფიზიკური ან რელიგიური პრობლემატიკის მიღმა რჩება. ის მატერიალისტს ტრანსცენდენტული არსების უარყოფის თავისუფლებას უტოვებს. მატერიალისტს შეუძლია სივრცე-დროის საწყისებისადმი (ანუ, საწყისი სინგულარობისადმი) იგივე დამოკიდებულება შეინარჩუნოს, რომელიც მან გამოიმუშავა იმ მოვლენებისადმი, რომელიც სივრცე-დროის არასინგულარულ ადგილებში ხდებოდა. მორწმუნისთვის ხსენებული თეორია ღმერთთან გათავისების ყოველგვარ შესაძლებლობას განზე გაწევს, ლაპლასის წკიპურტის ან ჯინსის თითის მსგავსად. ის ეხმიანება ესაიას გამონათქვამს „ფარული ღმერთის“ შესახებ, რომელიც შექმნის დასაბამშიც კი ფარული იყო“ (6). ლემეტრის ღვაწლი ასტროფიზიკაში – მსოფლიო მნიშვნელობისაა, მაგრამ ჩვენ უფრო დიდ მნიშვნელობას ვანიჭებთ მის უნარს, იყოს მეცნიერი და ამავე დროს, მორწმუნე. ლემეტრმა კოსმოსის კვლევის საქმეში დიდი წვლილი შეიტანა. ეს კვლევა დღესაც გრძელდება.

სამყაროზე, როგორც კოსმოსურ სივრცეზე საუბრისას, უნდა  გვესმოდეს, რომ ამ მატერიალურ საგნებს თავისი სულიერი პარალელები გააჩნია, რომლებიც წმინდა წერილში გვხვდება. სამყაროში მრავალი მილიარდი ვარსკვლავია. მზე ერთ-ერთია ამ ვარსკვლავთაგან.  მთელი სამყაროს მასშტაბით მზეს შეიძლება არც აქვს მნიშვნელოვანი როლი, მაგრამ ის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ჩვენი პლანეტის და კაცობრიობის არსებობისთვის. კოსმოსში, მზე მატერიას ამკვრივებს, გარდაქმნის მას პლანეტებად, რომლებიც დედამიწაზე სიცოცხლისთვის აუცილებელ ნახშირბადს, ჟანგბადს, აზოტსა და სხვა მძიმე ელემენტებს შეიცავენ, რომლებიც ადამიანის (გონიერი ჰომინიდი) ფიზიკურ შემადგენლობაში შედის. მზე „ვარსკვლავების მეორე თაობას“ განეკუთვნება. რომლებსაც (თავიანთი პლანეტებითურთ) სიცოცხლისა და გონების წარმოქმნისათვის წანამძღვრები გააჩნია. თუკი ბიოლოგიურ მასალას კოსმიური ნაწილაკების ერთობლიობიდან ვიღებთ (განსაკუთრებით, მზიდან), მაშინ, ჩვენი ბუნების სულიერი მხარეც ხომ „სულიერი მზისგან“ (განკაცებული ლოგოსი-ღმერთისგან, ქრისტესგან) იღებს სულიერ და გონიერ სიცოცხლეს. ძველი მონოთეისტები მას „სიმართლის მზეს“ (მალ. 4, 2) და „მზესა და ფარს“ (ფსალ. 83, 12) უწოდებენ, ესქატოლოგიურ პერსპექტივაში კი ქრისტეს ეწოდება „სანთელი“ (გამოცხ. 21, 23) და „ცისკრის ვარსკვლავი“ (გამოცხ. 22, 16). „ცისკრის ვარსკვლავს“ ყოველი ადამიანი პიროვნულად წვდება. ჩვენს გულში „ცისკრის ვარსკვლავის“ ამოსვლას იდუმალად და მეტაფიზიკურად განვიცდით. მას არ აქვს საფუძველი შექმნილ სამყაროში, როგორც ამის წარმოჩენა სურთ აგნოსტიკოს მეცნიერებსა და ათეისტებს. ჰანს კიუნგი აღნიშნავს, რომ: „ჰაიზენბერგს, რომელმაც თავის კვანტურ მექანიკაში ემპირიულად დასაბუთებული დიდი თეორია შემოგვთავაზა, რელიგიური სფეროსადმი ღრმა პატივისცემა ჰქონდა; ხოლო განმანათლებლური ოპტიმიზმით აღსავსე ჰოკინგი, თავის ბესტსელერში „დროის მოკლე ისტორია“<…> გვპირდებოდა ერთიანი დიდი თეორიის შექმნას, რომელიც არა მხოლოდ გამოცდილების ცალკეული მონაცემებს ახსნიდა, არამედ  „ღმერთის გონების გაგებაში“ დაგვეხმარებოდა – „to know the mind of God“ (7). მაგრამ, შეუძლებელია    „ღმერთის გონების“ გამოყვანა სამყაროს მატერიალური საფუძვლებიდან, მითუმეტეს, რომ ღმერთმა ამ საფუძვლებს და მათ განვითარებას (ფიზიკის კანონების სახით) ევოლუციის თავისუფლება და დამოუკიდებლობა მიენიჭა. ეს იქიდან ჩანს, რომ ქმნილება იმთავითვე არასრულყოფილია და სრულყოფილებისკენ მიილტვის უწყვეტ პროგრესში, უფრო ზუსტად კი, მას თვითსრულყოფის უნარი გააჩნია, რაშიც ვხედავთ თავისუფლებას, როგორც ღვთის ნიჭს. ახალი დროის ეპოქაში, ადამიანმა გონიერების გამოყენებაში ახალი საფუძვლები მოიპოვა. მიზანმიმართული მეცნიერული მისწრაფებები გაბატონდა იქ, სადაც ადრე ეჭვი და ბუნების შესწავლაში უძლურება სუფევდა. ადამიანმა გონებაზე გაამახვილა ყურადღება, რამაც სამყაროსა და ბუნების რაციონალურ აღქმამდე მიგვიყვანა. მატერიალურ პროგრესთან ერთად იმდენივე კითხვა მივიღეთ, რამდენი ახალი კვლევაც ჩატარდა. რაც უფრო უღრმავდებოდა ადამიანი ბუნების შესწავლას, მით მეტი კითხვა უჩნდებოდა მას. თუკი ბუნება ჩვენთვის ესოდენ გაუგებარია, როგორ შეიძლება „ღმერთის გონებას“ ჩავწვდეთ, როდესაც ჯერ კიდევ სამყაროში მრავალი ფიზიკური ასპექტი ვერ გაგვიგია? ჩვენ გვესმის, რომ ფიზიკის კანონები ოდნავ სხვაგვარი რომ ყოფილიყო, სიცოცხლის განვითარება ეჭვქვეშ დადგებოდა. პირველ რიგში, ეს სამყაროს ენერგიასა და მასას ეხება. მასა რომ მცირე ყოფილიყო (აუცილებელზე ოდნავ მცირეც კი), ჩვენი სამყარო უფრო სწრაფად გაფართოვდებოდა და მატერიის გამკვრივება შეუძლებელი იქნებოდა, შედეგად კი ვერ წარმოიქმნებოდა ვარსკვლავები, პლანეტები და ვერ წარმოიშვებოდა სიცოცხლე. ან პირიქით, მასა რომ აუცილებელზე მეტი ყოფილიყო, სამყარო ისევ შეიკუმშებოდა. ეს ყველაფერი ავტომატურად აისახებოდა ბირთვული ძალების მოქმედებაზე. საბოლოო ჯამში, ჩვენ ვერ მივიღებდით სიცოცხლის ისეთ მნიშვნელოვან ელემენტებს, როგორებიცაა ნახშირბადი, წყალბადი და ა. შ. იმ ფორმით, როგორც ეს სიცოცხლისთვის არის აუცილებელი. მზის გრავიტაციის ძალა და ბირთვული რეაქციის ენერგია მეტი ან ნაკლები რომ ყოფილიყო, ეს არ შეუწყობდა ხელს  სიცოცხლის წარმოქმნას მზიდან მესამე პლანეტაზე, სახელად დედამიწა. ამგვარად, ამჟამად არსებული ნორმიდან ნებისმიერი გადახრის შემთხვევაში, სიცოცხლე არ წარმოიქმნებოდა. ეს შემთხვევითი როდია. ამრიგად, ტრანსცენდენტული არქიტექტორის გონებაზე საუბარი ბუნების თავისუფალი და შემთხვევითი კანონებიდან გამომდინარე იგივეა, რაც სივრცით-დროითი გამოცდილების ფარგლებიდან გასვლა, სადაც თეორიული გონება არაკომპეტენტურია. მეცნიერულად, ჩვენ ვერ გავცდებით სასრულ რეალურ სამყაროს – ჩვენ მას ფიზიკურ თვალებით ვაკვირდებით; და ვერც მეცნიერულად ვიმსჯელებთ უსასრულ რეალურ სამყაროზე, რომელსაც ვერ ვხედავთ, რადგან მეცნიერების ერთ-ერთ უმთავრესი პრინციპი არის ექსპერიმენტული და დამკვირვებლური საქმიანობა და რაც ამ ორ პუნქტში არ ჯდება, მეცნიერების კომპეტენციის ფარგლებს სცდება. კლასიკური მეცნიერება (როგორც სისტემა) არ უნდა ინტერესდებოდეს ამით, მაგრამ მეცნიერების თითოეული წარმომადგენელს (რომელიც დაინტერესებულია მეტაფიზიკური რეალობით და), რომელსაც აინტერესებს წმინდა წერილის ინტერპრეტაციის ღვთისმეტყველება უნდა დაიწყოს შესწავლა სინთეზის მეთოდით, რომელსაც ის საკუთარ (პიროვნულ) ცხოვრებაში გამოიყენებს.

რა თქმა უნდა, ამ თვალსაზრისით, სამყაროს დასაბამი ისეთი საიდუმლოებაა, როგორც ადამიანის სულის მეტაფიზიკური საფუძვლები. ჩვენ გვესმის, რომ ფიზიკური თვალსაზრისით, ევოლუციის პირველი სტადიები, შეიძლება, ოკეანურ ჰიდრო-თერმალურ სისტემებში მიმდინარეობდა. ამის გარკვევა შეიძლება, თუ ცოცხალი არსების ბიოლოგიურ ორგანიზმს გამოვიკვლევთ. ჰანს კიუნგი აღნიშნავს: „ადრეულ სტადიაზე, სამი მილიარდი წლის წინ, დედამიწაზე სიცოცხლე არ იყო. თუმცა, მაშინ უკვე არსებობდა რნმ-ს ტიპის ნუკლეინური უჯრედების წარმოქმნის წანამღვრები (წევრების შემთხვევითი თანმიმდევრულობით). ამასთან, რნმ-ს მოლეკულებიც წარმოიქმნებოდა (თუმცა, ძალიან იშვიათად), რომლებიც ნუკლეინური უჯრედების სინთეზს აჩქარებდნენ: ასეთი თვითგამრავლება, რომელიც დაკავშირებული იყო ნივთიერებათა ცვლასთან და მუტაციის უნართან, სიცოცხლისათვის, ერთგვარი, სასტარტო გასროლა იყო. აქედან დაიწყო რნმ-ს თანმიმდევრობების გაფართოება, მუტაცია და სელექცია, რომელმაც ფუნდამენტური ბიოქიმიური პროცესებისა და სტრუქტურების „გამოგონება“ მოიტანა, პირველ რიგში კი რნმ-ს მიერ მართვადი ცილების სინთეზი“ (8). ამიტომ, თანამედროვე თვალსაზრისით, ადამიანი ზებუნებრივად ღმერთის მიერ შექმნილი ვერ იქნება, მაგრამ, ამავდროულად, ადამიანი: „ევოლუციის ერთადერთი პროდუქტია, რომელმაც თავისი ცნობიერების, ენისა და თავისუფლების საფუძველზე გარესამყაროს მიმართ – დედამიწის, მზის სისტემის, ირმის ნახტომის, სამყაროს, ხატოვნად რომ ვთქვათ, „ზეცისა და დედამიწის“ მიმართ – უნიკალური დამოკიდებულება განავითარა, რაზედაც პოეტური ფორმით შექმნის ბიბლიური ისტორია საუბრობს“ (9). ჰანს კიუნგი ამას უწოდებს ადამიანის „სულიერ კოსმოსს“. ადამიანი ხილული ბუნების წიაღში ჩამოყალიბდა, მაგრამ თავადაც განავითარა უნიკალური სამყარო, რომელიც მისი პირადი აღქმისა და ხილული ბუნების წვდომის სამყაროდ იქცა. ეს ყოველივე ადამიანმა პოეზიის, რელიგიის, ხელოვნებისა და მეცნიერების სამყაროში გააფორმა. „ტვინის თანამედროვე კვლევები ადამიანში სულის გაჩენის ამოცანას საწყის დონეზეც კი ვერ ხსნიან, ისევე, როგორც მიკრობიოლოგია – სიცოცხლის წარმოშობას. სულიერი კოსმოსი – მეცნიერების, ხელოვნების, მუსიკის, კულტურის, ფილოსოფიისა და რელიგიის საოცრებებით ძლივს თუ ჯდება ამ კვლევის მხედველობის არეში, არადა ნეირონულ პროცესებზე ზუსტადაც რომ ეს ძალები მოქმედებს. ეს მეცნიერება შორია კონკრეტული სიცოცხლის სამყაროსგან და კიდევ უფრო შორია ისტორიის სამყაროსგან“ (10). თუკი ადამიანი, ობიექტური მეცნიერული მონაცემების ფონზე, ღმერთის მიერ ზებუნებრივად შექმნილი ვერ იქნებოდა, მაშინ,  როგორ მოვიაზროთ ადამიანის შექმნა და მასში ღმერთის შემოქმედის მონაწილეობა? რა მექანიზმი აქვს ამ შემოქმედებით აქტს? ჩვენს სტატიებში არაერთგზის ვწერდით, რომ ადამიანის ფიზიკური, ბიოლოგიური განვითარება რთულ ევოლუციურ პროცესში ხდებოდა და ეს უზენაესის ნება იყო, რომელიც ქმნილებას თავისუფალი თვითგანვითარების შესაძლებლობა მისცა. ადამიანის გონება ზეგარდამო ნიჭია, რომელიც ლოგოსი-ღმერთისგან ადამიანს, როგორც მცირე ლოგოსი-გონების მატარებელს, ეძლევა. ამ მონიჭების მექანიზმი ჩვენგან დაფარულია და გაუგებარია. ასეთ შემთხვევაში, როგორ წარმოვიდგინოთ ადამიანი? არის თუ არა ადამიანი ღმერთის „გონიერი პროექტი“  – ID (ინგლ. intelligent design)? თანამედროვე პოლემიკაში ხომ მთავარი ყურადღება ID კონცეფციას ეთმობა. მაშ, როგორ გავიაზროთ ინჟინრის ეს აქტი? იუზეფ ჟიჩინსკი, ლუბლინის არქიეპისკოპოსი, აღნიშნავს: „არ შეიძლება, შემოქმედი ღმერთის  როლი ინჟინრის ფუნქციას გავუტოლოთ. ქმნილების  ღვთაებრივი ჩანაფიქრი მთელ ბუნებას მოიცავს და ნებისმიერი პროექტის ფარგლებს სცდება. ზუსტად ამაშია შემოქმედი ღმერთის განუმეორებლობა და არ იქნებოდა მართებული, რომ ის (ანტროპომორფულად) ინტელექტუალურ პროექტების სახით წარმოვაჩინოთ. ღმერთის იდუმალ ყოფას ბუნებაში ვაკვირდებით, რაც სამყაროს რაციონალობის საფუძველია. ამ ჭეშმარიტებას გამოხატავს ღმერთი-ლოგოსის შესახებ ტრადიციული სწავლება, რომელსაც პირველ საუკუნეებში გამოჩენილი ღვთისმეტყველები ქადაგებდნენ. მისი აღიარება ღმერთის აღიარებაში იჩენს თავს, რომელიც ბუნების კანონებში ვლინდება.  თუმცა, მიამიტობა იქნებოდა იმის ვარაუდი, რომ ღმერთის შემოქმედებითი ჩანაფიქრი შეიძლება ინჟინრის ან მესაათის პროექტამდე ჩამოვიყვანოთ“ (11). არქიეპისკოპოს იუზეფის ეს ზუსტი შენიშვნა სამყაროში ღმერთის შემოქმედებითი აქტის შესახებ პასუხს გვაძლევს, რადგან: „ქმნილების ღვთაებრივი ჩანაფიქრი მთელ ბუნებას მოიცავს და ნებისმიერი პროექტების ფარგლებს სცდება“. ეს ღვთაებრივი აქტი არ არის ლოკალური, წერტილოვანი; ის არ შემოიფარგლება კონკრეტული ქმედებით და კონკრეტული შემოქმედებითი აქტით, რადგან ეს აქტი კოსმოსის ბუნებაში „შექმნის ჩანაფიქრის“ ხასიათს ატარებს, ჩვენ ხომ „მთელ ბუნებაში ვხედავთ ღმერთის იდუმალ ყოფას“. გარკვეულ წილად, აქ, ძველი სტოიკოსების ფილოსოფიურ აზრს ვხედავთ. მათ მიაჩნდათ, რომ ლოგოსი მთელ ქმნილებას, მთელ სამყაროს, კოსმოსს განმსჭვალავდა და მისი მყოფობა ყველგან შეიგრძნობა. მაგრამ სტოიკოსები პანთეისტები იყვნენ, ჩვენ კი სამყაროში ლოგოსის პან-ენ-თეისტური მყოფობაზე ვსაუბრობთ და არა პანთეისტურზე. პან-ენ-თეიზმი (πᾶν ἐν θεῷ) ბერძნულად ნიშნავს – „ყველაფერი ღმერთშია“, ანუ სამყარო მყოფობს ღმერთში. ამ მყოფობით ღმერთი სამყაროში არ ითქვიფება, როგორც პანთეისტური კონცეფცია გვასწავლის.  მითუმეტეს, რომ თეიზმის ღმერთი ჰიპოსტასურია. პან-ენ-თეისტური გაგებით სამყარო არა მხოლოდ ღმერთშია, არამედ ღმერთი სამყაროშიც არის და სამყაროს მიღმაც. ამგვარად, ღმერთი სამყაროს ტრანსცენდენტურიც არის და იმანენტურიც. ამის მიუხედავად, ჩვენ ვცდილობთ „ღმერთის მხარდაჭერას“ (თუმცა, პან-ენ-თეიზმის შესახებ, შეიძლება, არც კი ვიცოდეთ) ისე, რომ ბუნების კანონების არსს არც კი ვწვდებით (12) ან ჩვენი მოშურნეობით ვცდილობთ საზოგადოებას ისეთი ღმერთის სახე შევთავაზოთ, რომელიც მეცნიერების დროებით სიცარიელეებს შეავსებს, რომლებსაც, დროთა განმავლობაში, მეცნიერება თავადაც შეავსებს. ამიტომ დაუშვებელია, ღმერთი, ერთგვარ, კოსმოლოგიურ „საცობად“ ვაქციოთ. ჩვენს წარმოდგენებში ღმერთი არ უნდა გამოვიყენოთ არსებული (დროებითი) „სიცარიელების ამოსავსებათ“. ასეთი „ხარვეზების ღმერთი“ ვერც მეცნიერებს დააკმაყოფილებს, ვერც თეისტური ევოლუციის მომხრეებს. „ხარვეზებების ღმერთი“ კრეაციონისტული ეგზეგეტიკის უხეში წარმოდგენაა და მას არაფერი აქვს საერთო ბიბლიურ კოსმოლოგიურ სიმბოლიზმთან. ბიოლოგიური და კოსმოლოგიური სტრუქტურების არასრულყოფილება ევოლუციას ადასტურებს, რაც ID -ს სასარგებლო არგუმენტებს ეწინააღმდეგება (13).

ღმერთი თავის შემოქმედებით ჩანაფიქრს ისე განახორციელებს, რომ ჩვენ მას ვერ წარმოვიდგენთ და ამიტომ, ღმერთს ვერ გავუტოლებთ გონიერ დამპროექტებელს, რადგან თერმოდინამიკის მეორე კანონის ფონზე ბუნების ევოლუციური განვითარების თავისუფლება გვესმის. „იმ წრეებში, სადავ იუდეო-ქრისტიანული ტრადიციის ინტელექტუალური გავლენა ძლიერია, არსებობს მრავალიი საბაბი იმისა, რომ დადებითად განვეწყოთ იმ კონცეფციისადმი, რომელსაც აშშ-ს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია გვთავაზობს. მისი თვალსაზრისით, ყურადღებას იმსახურებს ის მოსაზრება, რომ „ღმერთი ევოლუციური პროცესის მეშვეობით მოქმედებს. ეს ნიშნავს, რომ ღმერთმა შექმნა მუდმივად ცვალებადი სამყარო და მექანიზმი, რომლის წყალობითაც ორგანიზმები გარემოს ცვლილებებს მოერგებიან“ (14). მაგალითად, წყალმა უმნიშვნელოვანესი როლი ითამაშა ცოცხალი უჯრედის და ცოცხალი ორგანიზმების შემდგომ განვითარებაში. წყალბადი ერთ-ერთი გავრცელებული ელემენტია კოსმოსში და ადამიანის სხეულის უმთავრესი ელემენტია. ძველი იუდეველები წყალს წმინდა სტიქიად მიიჩნევდნენ, რადგან მოსეს თანახმად, ღვთის სული იძვროდა წყალთა ზედა (დაბ. 1, 2; ფსალ. 23, 2). პეტრე მოციქული მოწმობს: „ცა და მიწა თავდაპირველად წყლისაგან და წყალთა შუა შეიქმნა ღვთის სიტყვით“ (2 პეტრესი. 3, 5). ადამიანის ეკლესიაში შესვლა წყლით ხდება. მოსანათლი ადამიანის წყალში ეფლობა, რასაც ღრმა სიმბოლური ხასიათი აქვს.  საინტერესოა, რომ ძველ ეგვიპტური კოსმოლოგიის თანახმად, იდეა-ღმერთების (რომლებიც წყლის სტიქიის ღმერთ ნუნში იყვნენ) ოთხმა კატეგორიამ სამყაროს შექმნა ჩაიფიქრეს. ბერძნული ფილოსოფიიდან ჩვენთვის ცნობილია თალეს მილეთელი (VII-VI  ს. ჩვ. წ. აღ.-მდე), რომელიც სოკრატემდე ცხოვრობდა. მისი სწავლების ერთ-ერთი მთავარი დებულება იყო ის, რომ ყოველივე არსებულის საფუძველი წყალია. ეს არის თალესის ფილოსოფიის ცნობილი დებულება. წყალზე, როგორც სიცოცხლის საწყისზე ამგვარი წარმოდგენები მესოპოტამურ და უგარიტულ კოსმოლოგიურ ტექსტებშიც გვხვდება. უძველეი მესოპოტამური ცივილიზაციები – შუმერი და აქადი – მდინარისპირა ცივილიზაციები იყო, ისევე, როგორც ძველი ეგვიპტეს ცივილიზაცია. ეს ყოველივე ადამიანებს გენეტიკურ დონეზე აკავშირებდა მათ მატერიალურ ონტოლოგიურ საფუძველთან – წყალთან. ვ. ემელიანოვი, ცნობილი რუსი შუმეროლოგი, აღნიშნავს, რომ შუმერული სიტყვა idim (სავარაუდოდ, ედემი) თარგმნის ერთ-ერთი ვარიანტია „მტკნარი წყალი“, რაც შუმერულ კოსმოლოგიურ ტექტსებშიც აისახება (15). ამგვარად, წყალმა ჩვენი სიცოცხლის წარმოშობაში ერთ-ერთი უმთავრესი როლი ითამაშა. დედის საშვილოსნოში ადამიანის ჩამოყალიბების პროცესი იმ ძველი დღეების გამოძახილია, როდესაც სიცოცხლე ყალიბდებოდა. ბავშვის ჩამოყალიბების პროცესი დედის მუცელში ხდება, სადაც მას ამნიოტური სითხე მოიცავს. ეს სითხე დედის მუცელში ბავშვის ბუნებრივი გარემოა, რომელიც, ამავე დროს, მისი ცხოველმოქმედების უზრუნველყოფაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. დიდი ალბათობით, სიცოცხლის ფორმირებაში წყალი საკვანძო როლს არ შეასრულებდა, რომ არა დედამიწისა და მისი თანამგზავრის – მთვარის – გრავიტაციული ურთიერთქმედება. ასობით მილიონი წლის წინ მთვარე ჩვენთან ბევრჯერ ახლოს იყო. ეს უზარმაზარ (ასეულობით მეტრის) ზღვის მოქცევას იწვევდა დედამიწის გრავიტაციის გამო; ხმელეთზე ირიყებოდნენ ცოცხალი არსებები, რადაც ისინი სიცოცხლის ახალ ფორმას მოერგებოდნენ და ორგანულად განიცდიდნენ ევოლუციას. ეს გასაკვირია, მაგრამ ჩვენს პლანეტაზე სიცოცხლის გაჩენის საფუძველი კოსმიურ კანონებშია. კოსმოსში ყველაფერი საკვირველად ურთიერთქმედებს და ადამიანის სახით რაღაც დიდებულს შობს. ამგვარად, ადამიანის გაჩენასა და ევოლუციაში დრო და სივრცე, კოსმიური ობიექტების მანძილი და ურთიერთქმედება მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა. ადამიანი ონტოლოგიურად უკავშირდება კოსმოსსაც და ღმერთსაც. სამყაროში კვანტური ქაოსის პირველივე მომენტებიდან ადამიანის გაჩენამდე პროცესი რთულდება. ადამიანი რთულია ბუნებით და ეს სირთულე განვითარების თავისუფლებაა, რომელსაც ღმერთი გვანიჭებს. ის, რაც ჩვენთვის სამყაროს ენთროპიული განვითარების სახით ქაოსისა და უწესრიგობის საზომია, ღმერთისთვის არის მარადიული აზრი (იდეა) კოსმოსის შესახებ, რომლის გვირგვინიც (ღმერთის გონებაში მარადიულად მყოფი) ადამიანია (ეფეს. 1, 4). დრო და სივრცე სამყაროს საწყისებში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. საინტერესოა, რომ  დროისა და სივრცის ერთდროულად წარმოქმნის შესახებ იდენტურ აზრებს ვხედავთ როგორც რელიგიაში, ისე მეცნიერებაში. ბასილი დიდის საღვთისმეტყველო მოსაზრებები („ექვსთა დღეთათვის“) (PG. 29, Col. 12) და მეცნიერების თეორიული წყობები გვეუბნება, რომ სივრცე-დრო წარმოადგენს სიბრტყეს, რომელზეც მთელი მატერია და მთელი ენერგია არსებობს. დროისა და სივრცის საწყისი მატერიისა და ენერგიის საწყისიც არის. ეს არის მთელი სამყაროს, მთელი ქმნილი კოსმოსის დასაწყისი. ამის შესახებ თუ მეცნიერების მიერ შემოთავაზებული მულტისამყაროების თეორიის ფარგლებში ვიმსჯელებთ, არც მაშინ შეიცვლება არაფერი. თუ ყველაფერს აქვს დასაწყისი, ლოგიკურია, რომ დასასრულიც იქნება, სამყაროს დასაწყისიც და დასასრულიც ჯერ კიდევ თეორიისა და ფიზიკის ფილოსოფიის საგანია, თუკი ამაზე რეალური ფიზიკური სამყაროს კატეგორიებში ვისაუბრებთ. ახალი აღთქმის წყალობით ჩვენთვის ცნობილია რელიგიური (ქრისტიანული) დამოკიდებულება (განსაკუთრებით „გამოცხადებისა“ და მათაეს სახარების წიგნებიდან), რომელშიც ესქატოლოგიური აღსასრული ღვთაებრივი თეოფანიის სახით არის წარმოდგენილი. ჰანს კიუნგის თანახმად, ასტროფიზიკოსებიც საუბრობენ სამყაროს აღსასრულზე, თუმცა ამას მეცნიერულ ენაზე ხსნიან: „ისინი ამბობენ, რომ დაახლოებით ხუთი მილიარდი წლის შემდეგ ანდრომედეს გალაქტიკა ირმის ნახტომს შეეჯახება და მილიარდობით ვარსკვლავი უზარმაზარ გრიგალში მოხვდება. ამავდროულად, მზე „წითელი გიგანტის“ ზომებამდე გაიზრდება. მაშინ, მთელი სიცოცხლე დედამიწაზე დაიღუპება. ეს სინამდვილეა? ფიზიკოსთა სწავლება „სამყაროს ბოლოს სამი წუთის“ შესახებ თეორიულია. შემთხვევით არაა რომ ამერიკელმა ფიზიკოსმა პოლ დევისმა, თავისი წიგნი, რომელშიც ფუტუროლოგიური მოსაზრებების დასკვნას გვაძლევს, დაიწყო ქვესათაურით „ვარაუდები სამყაროს აღსასრულის შესახებ“ (16). ჩვენ კვლავ ვუბრუნდებით იმას, რითიც დავიწყეთ ჩვენი სტატია: ყველაფერი საიდუმლოა და ფიზიკური სამყაროს აღსასრულისა და დასაწყისის გაგება მხოლოდ მეცნიერულად (რელიგიის გარეშე) ან მხოლოდ რელიგიურად (მეცნიერების) გარეშე შეუძლებელია. სამყაროს ბედისადმი ადეკვატურ და ობიექტურ დამოკიდებულებას მხოლოდ მათი სინთეზი იძლევა. დავეთანხმებით ჰ. კიუნგს,  რომ ჩვენ ხომ ჩვენი გალაქტიკისა და, ზოგადად, სამყაროს კატასტროფას არ ველით (თუმცა, ასტროფიზიკის ენაზე ეს ასეცაა და აღსასრული თეორიულ პროგნოზებში გამოიხატება), არამედ ველით სამყაროს განახლებას, ახალ ცასა და ახალ მიწას (გამოცხ. 21, 1), რომელიც კოსმოსის ბუნების ტროპოსის ცვლილებით მოხდება, რადგან ღმერთი ყოველივე ახალს ქმნის (21, 5) და ადამიანში არსებული ფიზიკურობის (უფრო ზუსტად კი ფსიქოსომატური) განახლების ჩანასახი ლოგოსმა ბრწყინვალე აღდგომაში გვიჩვენა, განაახლა და აღადგინა რა ქმნილების ბუნება თავის თავში და მთელ ქმნილ კოსმოსს განუცხადა და შესთავაზა მარადიული ყოფიერების ახალი სიტყვა.

 

_ _ _ _ _

 

  1. იხ.: В. Несмелов. იქვე. С. 332.
  2. იხ.: Г. Кюнг. იქვე. С. 106.
  3. იხ.: Дмитрий Кирьянов. Философско-богословское осмысление концепции мультивселенной //Богословие творения. ББИ., М., 2013. С. 154.
  4. იხ.: Hawking, with L.Mlodinow. A Briefer history of time. Bantam Press, 2009 p. 102-103 and 114-142.
  5. იხ.: „კოგნიტიური განვითარების პერიოდის ისტორიამდელი ადამიანის პიროვნულობის საკითხისათვის. კიდევ ერთხელ მეცნიერებისა და რელიგიის სინთესზე და პირველი ადამიანების ბიბლიურ სახეზე თეისტური ევოლუციონიზმის კუთხით“ ნაწილი I https://www.orthodoxtheology.ge/kogniturirevolucia-1/ , ნაწილი II: https://www.orthodoxtheology.ge/kogniturirevolucia-2/
  6. იხ.: М. Хеллер. Творческий конфликт. ББИ., М., 2005. С. 89.
  7. იხ.: Г. Кюнг. იქვე. С. 34.
  8. იხ.: Г. Кюнг. იქვე. С.
  9. იხ.: Г. Кюнг. იქვე. С. 182.
  10. იხ.: Г. Кюнг. იქვე. С.
  11. იხ. Юзеф Жичинский. Бог и творение. Очерк теории эволюции. ББИ., М., 2014. С
  12. იხ.: Юзеф Жичинский. იქვე. С. 30.
  13. იხ.: Юзеф Жичинский. იქვე.
  14. იხ.: Юзеф Жичинский. იქვე. 104.
  15. იხ.: В. Емельянов. Ветхозаветный Эдем по данным клинописных текстов (к этимологии термина ‘Eden) // Manifesta Memorabilia. Проблемы истории и культуры стран Востока и Африки. Памяти Владимира Романовича Арсеньева. СПб., Астерион, 2013 (გამოიცა 2017 წ.). С. 113.
  16. იხ.: Г. Кюнг. იქვე. С. 235.

 

 

შემოკლებების სია:

 

PG – J.P. Migne, ed. Patrologiae graecae cursus completus. Paris, 1844-66.

 

გამოყენებული და გათვალისწინებული ლიტერატურა და წყაროები:

Science and religion. Antagonism or complementarity?, Basarab Nicolescu & Magda Stavinschi, eds., XXI: Eonul dogmatic, Bucharest, Romania, 2003, pp. 241-260.

Einstein, Albert (1930). Religion and Science. New York Times Magazine (Nov. 9): 1-4.

Meyendorff, John, Byzantine Theology. Historical Trends and Doctrinal Themes, Fordham University Press, NY, 1983.

Philip W. Anderson, “More Is Different – One More Time” in More Is Different: Fifty Years of Condensed Matter Physics, ed. Nai-Phuan Ong and Ravin N. Bhatt (Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2001).

Hawking, with L.Mlodinow. A Briefer history of time. Bantam Press, 2009.

Конор Каннингем. Благочестивая идея Дарвина. ББИ., М., 2018.

Феофил Антиохийский, святитель. К Автолику: Книга 2. – в кн.: Ранние отцы Церкви. – Брюссель: «Жизнь с Богом», 1988.

Кирилл Копейкин. Богословие творения и проблемы интерпретации теоретической физики // Богословие творения. ББИ., М., 2013. С. 155.

Г. Кюнг. Начало всех вещей. ББИ., М., 2007.

В. Несмелов. Догматическая система святого Григория Нисского. СПб., 2013.

Дмитрий Кирьянов. Философско-богословское осмысление концепции мультивселенной //Богословие творения. ББИ., М., 2013. С. 154.

М. Хеллер. Творческий конфликт. ББИ., М., 2005.

Юзеф Жичинский. Бог и творение. Очерк теории эволюции. ББИ., М., 2014.

В. Емельянов. Ветхозаветный Эдем по данным клинописных текстов (к этимологии термина ‘Eden) // Manifesta Memorabilia. Проблемы истории и культуры стран Востока и Африки. Памяти Владимира Романовича Арсеньева. СПб., Астерион, 2013 (გამოიცა 2017 წ.).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Print Friendly

Tags: ,

Comments are closed.